Тургенев Иван

 ЗэзыдзэкIар ЛIыпцIэкъо Ларисщ                                              

 

Тхьаркъохэр

ЧIыгу Iэтыгъэ мыиным иIуашъхьэ сытетыгъ. Сапашъхьэ – зэ дышъэ, зэ тыжьынышъо хым фэдэу хьэ къэхъугъахэм зыщымыщышъоу зиушъомбгъугъ.

А хым зыми зыщигъэсысыщтыгъэп, жьым зигъэхъыещтыгъэп: щыблэшхо щыIэнэу зигъэхьазырыщтыгъэ.

Садэжь тыгъэр джыри къепсыщтыгъэ – стырэу ыкIи мышIэтэу. Ау адыкIэ, хьэм ыкIыбкIэ, мычыжьэ дэдэу, ошъопщэ шIуцIэ-щхъуантIэр уашъом ыныкъо зэлъиубытыгъэу хьылъэ онтэгъоу телъыгъ.

ЗэкIэри сакъыгъэ…зэкIэ тхьаусыхэщтыгъэ аужырэ тыгъэ нэбзый гуIалэхэм ялыдын ычIэгъ. Зэхэпхыщтэп ыкIи плъэгъущтэп зы бзыуи; бзыужъыехэми (воробей) загъэбылъыгъ. Зыгорэм дэжь благъэу егъэзыгъэу Iушъашъэщтыгъэ ыкIи Iэгу теорэм фэдагъ зизэкъо тхьаркъожъ тхьэпэшхор.

Сэ сеплъыщтыгъэ а шъонтIэ хьылъэм…ыкIи сыгукIэ сыгупсэфыщтыгъэп. Адэ псынкIэба, псынкIэ! – сыгупщысэщтыгъэ, - къэжъыу, блэщыр дышъэр, къэхъопскI, шыблэр! КъакIо, къачъэ, къещх, ошъопщэ жъалымыр, къэгъэуцу ежэн зэщыныр.

Ау ошъуапщэм зигъэсысыщтыгъэп. Ащ зэрыщытыгъэм фэдэу чIыгу бзаком теощтыгъэ…бэгырэм ыкIи шIункIы хъурэм фэдагъэ къодый.

Мары шхъонтIагъэ зышъом занкIэу зыгорэ къытелъэгъуагъ; хэпхынэуи хэплъхьанэуи щымытэу платыку фыжь е ос такъыр. Ар тхьэркъо фыжь къуаджэмкIэ къибыбыкIыщтыгъэ.

Быбыщтыгъэ, быбыщтыгъэ нахь занкIэу, занкIэу… етIанэ мэз кIыбымкIэ щычIэбыгъ.

Охътэ тIэкIу текIыгъ – джа мэкъэнчъэ жъалымыр джыри щытыгъ. .. Ау еплъ! Джы платыкуитIу къэлъэгъуагъ, такъыритIум агъэзэжьыгъ: ахэр – ядэжь мэбыбыжьых занкIэу тхьэркъо фыжьитIур.

Джы мары жьыбгъэшхо къэхъугъ!

Тадэжь ерагъоу сынэсыжьыгъэ къодый. Жьыбгъэр мэшъуи, мытэрэзым фэдэу зэреутэкIыжьы, ошъопщэ гъожь лъахъчэхэр, зыбгырытхъыгъэм фэдэхэ ошъуапщэхэр мачъэх, зэкIэ мэчэрэгъу, хэхэхьагъ, къечъэбзэхыгъ ощхышхор, шыблэм имашIэ нэр къегъэушIункIы.

Ау унэшъхьэ чIэгъым, шъхьангъупчъэ зэфэшIыгъэ къопэ дэдэм зэгосхэу тесых тхьэркъо фыжьитIур – зишъэогъу лъыбыбыгъагъэри, кыщагъэри, хъункIи хъун ищыIэныгъэ ыухъумагъэуи.

ТIуми загъэупырэцыгъ – ыкIи шъхьадж ытамэкIэ къыгосым ытамэ зыхешIэ…

АхэмкIэ дэгъу! СэркIи дэгъу сяплъзэ ахэмэ… Сизакъоми… сизакъоми сыдигъокIи.

Бзыужъый

Сэ шакIо сыкъикIыжьыщтыгъэ ыкIи чъяг зэпэIутхэм сакъыхэкIыжьыщтыгъэ. Хьэр сапэ итэу чъэщтыгъэ.

          ОшIэ-дэмышIэу ащ икIо къыщигъэкIагъ, зыгорэ ыпэ къыкIэуагъэм фэдэу кIуашъэу ыублагъ.

   Чъыг зэпэIутхэм апэкIэ сызэплъэм бзыужъые ыпэ гъожьышъо кIэрышIыхьагъэу ыкIи ышъхьэ бзыуцыф шъабэ тетэу къэслъэгъугъ. Ар набгъом къизыгъ (жьыбгъэм лъэшэу чъыг зэпэIутхэр ыгъэсысыщтыгъэх) ыкIи зимыгъэсысэу щысыгъБ IэпыIэгъунчъэу, ерагъоу къыхэкIыгъэ къодые тэмэжъыехэр ыубгъугъэхэу.

          Сихьэ жъажъэу ащ кIэрыхьэщтыгъэ. ОшIэ-дэмышIэу гъунэгъу чъыгым къыпыпкIи бгъэгу шIуцIэ бзыужъыежъыр хьэм ыпэдыдэ дэжь мыжъоу къифагъ. Гъэбжьыгъэу, гугъэнчъэ-тхьамыкIэ пцIэур ыIыгъэу, цабэ хъурэ зэIухыгъэ жэм дэжь, зэ-тIо дэпкIаий, зыфигъэзагъ.

          Ар IэпыIэгъу хъуным пае зидзыгъ, ежьымкIэ исабый зытыриубгъуагъ… ау ыпкъ цIыкIу щынагъом фэшI тхытхыщтыгъэ, ымакъэ Iэлы хъугъэ ыкIи икIыгъ, ар зышъхьасыжьыщтыгъэп!

          Сыд фэдэ хьэкIэ-къокIэ инэу хьэр къыщыхъущтыгъэн фая! Сыд ыIоми ар ищынэгъончъэ лъэгэ къутамэ тесын ылъэкIыгъэп… Къарыум, зилъэкI нахь лъэшым, ащ къыригъэфэхыгъ.

          Си Трезор къызэтеуцуагъ, къызэкIакIоу ыублагъ. Ащи бзыум икъарыу тефэрэр ритыгъэн фае.

         УкIыташъо хъугъэ сихьэ сыкъеджэнэу сыкъэпсынкIагъ. ШъхьэкIафэ фэсшIыгъ а бзыу лIыхъужъ цIыкIум ыпашъхьэ, ишIулъэгъу илъыгъо ыпашъхьэ.

          Шъулъэгъур, сегупщысэщтыгъэ, лIэныгъэмрэ лIэныгъэм ищынагъорэ анахь кIуачI. А закъомкIэ, шъулъэгъуныгъэ закъом ыIыгъ ыкIи лъэкIуатэ щыIэныгъэр.