Адыгагъэр фIэщхъуныгъэм и бийкъым

   Адыгагъэр      фIэщхъуныгъэм    и    бийкъым

                                Ар   гущIэгъубэщ:  Мухьэммэдым

                                Арщ    КъурIэн     лыдыр    къезытар.

                               Дэри    Тхьэм     нэхум    дыхуиушэ!

                              Тхьэм    дэри    ди    нэ    къигъэплъэж![1]

Пушкин Александр,

«КъурIэным зыпэсщIыжу».

          Зымахуэ   бзылъхугъэ  гуэрым  сыкъигъэувыIэри  «Мыпхуэдэ  тхылъхэр   уфIэфI?» -  жиIэурэ   и   «щыхьэт   тхылъхэр»  къызыкъуихын  щIидзащ.   «Си   диным   и   Iуэхущ   зесхуэр»   жызоIэ,   абы   и   гукъыдэжыр    нэхъри    къызэрыригъэблыр   слъагъуу.   «Мыбы    псоми    ятеухуауэ    хэтщ,   Мухьэммэд   Инджылыр   фIыуэ   ищIэу   щытащ,   абы   Авраам  (Ибрэхьим)   и    дин   псори    къабыл   ящIыну     къыхуриджэт», - жеIэ.  

ЛIыкIуэ   лъапIэр   уигу   къэзыгъэкIын    муслъымэн    ухуэмызэнкIэи    мэхъу   махуэм   и   кIыхьагъым,  и   цIэ    къызэрыриIуар   си   гуапэт,  ар   и   къунтхым    хьэмбылууэ  зэрыфIэлъыр   IупщI   пэтми.       Дэри   «Хьиса    фIыуэ   долъагъу»  яжетIэкъэ-тIэ?!   Ауэ   дэ    ди   фIэщщ,  щыхьэт   пэж   Тхьэм   ищIынхэ,  фэ   дыкъызэрывгъапцIэр    фощIэж,  а   дызыIэщIэфхынум  дыкъызэрывитам   гу   лъывмытэу!   

«Уадыгэ?» -  жи.  Бзаджафэкъыми,   пфIэпсэкIуэд    мэхъу…  адыгэбзэр   къэIуху.   Жэуап     щестым, «Можно  по-русски?» - жи.  НтIэ,  по-русски:  «Къыхуриджэт,  ауэ   мы   фи   диныр   къабыл  тщIыну   унафэ  къытхуищIакъым,  мыр   икIи   динкъым,  организацэщ», - жызоIэ.  «Сыт-тIэ  «организацэ»  псалъэм   дэбгъуэр,  ара  уигу  иримыхьыр?» - и  гугъэ  схихыжкъым.  «Дин   къыщIалъыхъуэ  хабзэр   псэр   ефIэкIуэн   папщIэщ,  организацэм  апхуэдэ  къару   бгъэдэлъкъым», -  зызогъэгубзыгъэ  сэри.

 «ФэрыщIхэм  тхьэ   яIуэ,    Алыхьталэм   узэрилIыкIуэм   дрищыхьэтщ   жаIэри.   Алыхьталэм   езым   ещIэ   уэ   узэрилIыкIуэр,   щыхьэтуи   къоув   фэрыщIхэм    пцIы    зэраупсымкIэ[2]».

          Сектэхэр  къыздикIымрэ  къызэрыунэхумрэ  нэрылъагъу  пщохъу зэзэмызэ.  Псалъэм   папщIэ,   а   зэрызелъэфэныр,  «дэ  адрейхэм  нэхърэ дынэхъыфIщ»  Iэнэ   укъуэдииныр   апхуэдэ   щапхъэщ,  Iуммэтыр, е  абы и Iэхьэ  жэмыхьэтыр    организацэ    зэхэтыкIэм     хуиунэтIу.  

Жэмыхьэтым    и    Iуэхур   гурыIуэгъуэщ:   фарз,  суннэ,   къурIэн,  зэчыр,  хабзэ,  псапэ... Нобэ   зы   лъэбакъуэ  тынш,  пщэдей  лъэбакъуэ   гугъу – ефIэкIуэн,  уи  пIэ  уимыуджыхьын.  ПсэкIуэдыр   зыгъэткIу,  фIыр  хэзыгъахъуэ,  сытми,  къабыл   зэрыхъунумкIэ  шэч  зыхэмылъ,  абы   къикIыр – гъуэгур  зэIузых  лэжьыгъэ   щекIуэкI   щIыпIэрэ   абы   хухэха  зэманрэ. Ахэр   бгъэзащIэмэ,  псэр   зыгъэкъабзэ   къарум    пыщIа   уохъу.  Фейдэуэ   абы   хэпхыр   гукIэ   зыхэпщIэ    тыншыгъэщ:   фIэщхъуныгъэр   куу    зыхэхъукI   псэукIэ    зэтыбоублэри,   кIуэ    пэтми    нэхъ    щхьэхуит   уохъу.  

          Организацэр   партым,  бандэм,  мафием   ещхьщ.   Фейдэ   гъунэгъум  зэридзылIа  зы   гуп  нэгъуэщI  гупым  япэщIэтщ,  зыгуэр  зыIэрагъэхьэ  яфIэщIу.  Мыбы   кIуэ  пэтми   нэхъ  гъэр   уещI.   

Iэпкълъэпкъым  пыщIа  къалэнхэр  зэгъусэу пщIэну  нэхъ  тыншщ: нэмэз,  нэщI, хьэж,  хьэдагъэ,  дыуэщI,  къинэмыщI.  Iэпкълъэпкъ   пщэрылъкIэ   узэрызэхуэдэмрэ   цIыху   куэдым – зым   елъытауэ -   нэхъыбэ  къазэрехъулIэмрэщ  зэрыгъэгупыным  лъабжьэ  узыншэу  щIэлъыр. Ауэ   зыхэпщIэр   сыт   щыгъуэи   гурыщIэ   щхьэхуэщ,   адрейхэм    ейм   емыщхь, уэ   уи   закъуэ   къыпIэрыхьэ,  зыми  думыугуэш   гурыфIщ.  Псоми  я  гъусэу  бгым  удэкIми,  бгыщхьэм  къыщыпщIихьэр  уэ   пфIэфI  удз  гъэгъам  и  мэращ,    уи    пщIэнтIэпсхэр    зэрыпхуилъэщIыжри   бэлътоку   щхьэхуэщ.  А   гугъафIэ   щабэр   хэмытамэ,  диныр   пхузехьэххэнтэкъым.  Алыхьталэр зэрызакъуэми,  цIыхуу  укъызэрагъэщIам   гугъэфI   хозымыгъэхыж   лIыкIуэ  лъапIэм   и   щэнми    узэратхьэкъу     амалыр   аракъэ    –   Ар   уэращ   икIи   сэращ,  дэращ   икIи    Езыращ.  «Езыхэм   зыкъагъэщIыжауэ   пIэрэ    абыхэм?»

Зэхуэдэныгъэр  къызытехьэлъэхэр  диным  зэрыщыщтэр щIэщыгъуэжкъым,  ауэ  дин  зезыхьэу  апхуэдэу  щытхэри жыжьэ щIынэмысыр   а   щхьэусыгъуэращ:  псоми   сарещхьу,  адрейхэм  нэхърэ  сымынэхъыфIу -  дауэ? Сектэхэм   я   къапхъэн  нэхъ  къарууфIэри  уэ пхуэдэхэм   зэрызахэпIэтыкIын   зыкъыфIэщIыжыкIэм   узэрырагъасэрщ.  Дауи,  гукъеуэ  гуэр  зимыIэ  щыIэкъым,   ар   пщхьэщызыхым    фIыщIэ  хуэпщIыныр  цIыху  хьэлщ. ИтIани  зыгуэркIэ  зыкъуигъэцIыхуну  хуэмеямэ, Алыхьталэм  зыри  къыпщигъэщIынтэкъым. Хэт   фIыщIэ   зыхуэпщIыр?  Сыт  хуэдэ  амалкIэ  щIыхуэ  зэрызытебгъэкIыжыр? Аращ  адэкIэ  узрикIуэну  гъуэгур    зыхуэдэнур    зэлъытар.

Адыгэхэм   ящыщ  гуэрхэр  «щыхьэт   нэпцIхэм»,  е    абыхэм   куэдкIэ   къащхьэщымыкI   дин,   парт   къудамэхэм    щIахэзэрыхь    щхьэусыгъуэхэм   я   нэхъ   иныр   ди  лъэпкъ   хабзэм   иукъуэдий   къалэнхэр   зэрахуэмыгъэкъарум   къахуихь    гужьеигъуэрщ.  

Адыгэ   хабзэм   текIуэныгъэм   фIэкIа  зыри  къабыл  ищIкъым. ИкIуэтар   хэкIуэдащ.  Психолог  цIэрыIуэ   Фрейд   Зигмунд   езым  и IэщIагъэм  ипкъ  иткIэ  гурыIуэгъуэу   топсэлъыхь  зауэ   къыщIэхъей   щхьэусыгъуэхэм.  ЦIыхухэм   щэнхабзэ   гуэр  яукъуэдий.  Щэнхабзэр  цIыхур   зэрыщыт  дыдэм,  ар  зыхуей-зыхуэфIхэм   щытемыщIыхьакIэ,  гува-   щIэхами  фэрыщIыгъэм   хуокIуэри,  а  зэхэтыкIэ  пхэнжыр  адэкIэ   зыхуэмыхьыж  бэм   я  зэхуаку  зауэ  къыщохъей.  Псэм  и   узыфэу   щыIэхэми   я   къежьапIэу   щIэныгъэлIхэм   ялъытэр   гъащIэр   зэрыщыт  дыдэмрэ  щэнхабзэ   зекIуэмрэ   зэрызэтемыхуэрщ.  Диным  и  мурадыр,  укъызэрагъэщIам  елъытауэ,   зэран  зэрыпхуэмыхъуну  амалкIэ  узыхуейм улъигъэIэсынырщ.  КъуэхьэпIэ   хабзэхэр   сыт  щIэмылажьэр: абыхэм   цIыхур   зыхуей  псори   хуит   хуащI  хуэдэу  защI,  ауэ  уэмызэгъын  пшхымэ  сымаджэ  узэрыхъум  хуэдэ  дыдэу,  нэрыбгэм  хуэмыщхьэпэн   псэукIэм   и    зэран    йокI - телефоныр   бензинкIэ  лажьэкъым. «Культурэ»,  «демократие»  зыфIащ    псэукIэ    зэгъэдзэкIар  хабзэу   къащтэху   «хьэгулывэм   фо   хакIэри»,    мылIэжыныпсэр,     ехъулIэ   хуэдэурэ,    дохуэхыпэ.   

Адыгэ   хабзэми    дыболъагъу   ардыдэр:   абы   щехъулIэхэри   гугъу  гуэр   йохь,   ауэ   а   гугъуехьым  и   фейдэуэ   щытхъу   къаIэрохьэ.   ЕмыхъулIэхэм   я   адыгэ  хабзэр   къарууншагъкIэ   зыгъэщIэгъуэнырщ.   ЦIыху  ухуозэ  зыгуэр  игу  къеуэу. Ярэби, мыр щхьэщысхмэ, игу къызэрыгъуэтыжынщи,  хуиту  псэунщ   жыбоIэри   ухуотэмакъкIыхь.  Пэжщ, игу  къызэрогъуэтыж,  ауэ   зыкъызэрищIэжу   япэу  «иригъэлъэтэхынур»   езыр   зэрыса    къэпым   и   щхьэр   зытIэта    уэращ.  Уэ   зыращ  абы   и  къарууншагъыр  зылъэгъуари,  япэрауэ,  бэлыхьыр  зэрыщхьэщыпхыу,  ущымыIэжмэ   нэхъ  къещтэ.  ЕтIуанэрауэ, абы къару хэзылъхьэжа  уэ  сыт хуэдиз  къару езым  къыпхуэнар?!  Гукъеуэм  хэпсэукIым  ещхьщ   ахэр:  зэныкъуэкъун   ямыIэмэ,  гъащIэм  и  мэхьэнэр  яIэщIоху.  Апхуэдэ   ныкъуэкъуэхым    гъуэгуу    игъуэтынур    щIегъуэжыху   уи  пащхьэ   къихутэжынырщ.  А   щапхъэхэм   къагъэлъагъуэ    унафэр    къыдэмыкIауэ,   псапэ  зэрыщымыIэр,   гущIэгъури   ГущIэгъубэм  и  унафэкIэ фIэкIа   зэрамыугуэшыр. «ШейтIаным  нэгъуэщI  амал  щимыгъуэтыжым  деж   «гущIэгъу   къысхуэщI»   жеIэ»,  - щIыжаIэри  арагъэнщ.  

          Куэд   мэхъу  мы   зэрыгъэгупыкIэр,  гъащIэр  зэIызыщIэри  мы  гуп къомым  я   зэныкъуэкъумрэ   абыхэм   я   зэжьэхэуэкIэмрэщ.  Гъуэгу  захуэкIэ   дызэджэм    апхуэдэ   зэхэгъэщхьэхукIыкIэ   пхэнж   къыщыхэхуэм   и   деж,  фIым    гугъэ    хыуегъэхыж,   «мыбыхэм   саримыгъусэу  мыхъунумэ,   сремыIэ  апхуэдэ  насып»  жызыIэ  дапщэ  щыIэ?!   ГубгъуэщIэм  ихьагъащIэр  ипэм  деж «уэ  уфIщ, адрейхэр  Iейщ»  тегъэгушхуэкIэ   хуэныкъуэ   хуэдэу    щытщ,  здиунэтIам   хущIемыгъуэжын   папщIэ.  Ауэ  «уэ  узыгъэфIыр  дэращи,  ди  жьауэм  ущIэтыху  уехъулIащ,  нэгъуэщIым   удэплъеинщи  -   укъэсыжащ»   Iэнэ   зехьэкIэр   икIи   адыгэ  хабзэкъым, икIи  муслъымэн   хабзэкъым, - организацэ,  парт,  мафие,  бандэ   зэхэтыкIэщ.  Абы,   дауи,   зэ   бэкъуэгъуэкIэ  ухэхуэкъым.  Нобэ  шей  узэдефэурэ   кофе   ефэхэм   уатопсэлъыхь,   пщэдей    кофем    шэ   хэзыкIэр   бийуэ   унафэ    къыдыбогъэкI.

          «ГукъэкI   иIэщ,  гукъэкI   иIэкъым» -  жаIэрейщ   адыгэхэм,  цIыхум  и къэухьыр   здынэсыр    къыбгурагъэIуэну   щыхэтым  и  деж.  Сыт  гукъэкI    хъужыр?  Алыхьталэм  и  къару  мыугуэшым   и   Iыхьэ  цIыкIуу  узэрыщытыр  ехъулIэгъуэу   урикъуныр,  Ар  зыхуейр  бгъэзэщIэным  утегушхуэфыныр,   къыпэкIуэн-къыпэмыкIуэн    гупсысэр   «псым хэбдзэфыныр».    Уадыгэми,   уцыджанми,   Абы    узэрытехуэм     мамыр   щIэхъукI    уи    гум    къихьэ    псори     гукъэкI    узыншэщ,    адыгагъэр    фIэщхъуныгъэм     и     бийкъым - и   нэщэнэщ.    

Тхыгъэм     псалъапэ    хуэтщIа   cатырхэр    зи    IэдакъэщIэкI    Пушкин

Александр   урысу    дунейм   къытехьами,   и   хьэрыпылъыр  «КъурIэным

зыпэсщIыжу»  усэм   деж    къыщызэпхиудыжащ.   Хэгъэзыхь   зыхэмылъ 

дин   щабэр   зи    Iэпэгъу   хабзэ    тэмакъкIыхьым   щIапIыкIахэри,   пIастэр 

шыпсым     кIэрыдмычу,    лъэпкъ    Iэнэм    дыздыпэрыхуэнщ.                                             



 
 1)   Он милосерд, Он Магомету
       Открыл сияющий коран,
       Да притечём и мы ко свету,
       И да падёт с очей туман.
                                 Пушкин Александр, "Подражание Корану"
 
2)     ХъэтI лъэныкъуабэкIэ тха сатырхэр КъурIэным щыщщ.