Лермонтов Михаил

                          КЪЭРАБГЪЭ

                         ЗэзыдзэкIарУэрэзей  Афликщ

                               (Бгырыс хъыбар)

Къуршыбгъэм иху тхьэкIумэкIыхьу,

Мэз бжэным хуэдэу щIэкIыу и лъэр,                

Хьэрун къыIуех, шынауэ, и щхьэр

ЗауапIэм, щыжэм адыгэлъыр.

Я хэкур, щIыхьыр яхъумэжу

Ятащ я гъащIэр  къуэшхэм, адэм.

Иуауэ сабэм, лъыр къапыжу

ЗауапIэм илъщ абы я хьэдэр,

ЛъыщIэж щIэлъэIуу  мажэ я лъыр.

Къалэни напи фIэкIуэдауэ,

И Iэщэр губъуэм икIуэдауэ,

Хьэруным ехури ехур и лъэр.

 

ЙоIэжыр махуэр, жэщыр губгъуэм

Къыщхьэщогъуалъхьэ, хуэму пшагъуэм

ЗыкъегъэхыщIэ, губгъуэ нэзыр

КъигъэтIылъыхьу. Акъужь мащIэр

Къреху къуэкIыпIэм. Уафэ лъащIэм

КъотIысхьэ щыму мазэ изыр!..

 

ИрилъэщIэкIыу лъыр, пщIэнтIэпсыр,

ИгъущIыкIауэ иIу, ешауэ,

БгыжьитI зэхуакум лъэр къехусри,

Мазэгъуэ нурым къыхэщауэ

Къелъагъу и къуажэр. Щэхуу дохьэ…

Ихъуреягъыр даущыншэщ,

Лъыгъажэ зауэ мафIэм зи щхьэр

Къыхэзыхар мы зырщ узыншэу.

 

Къыдедзыр унэм и щхьэгъубжэм

Уэздыгъэ нэху. Хьэрун а унэр

ЕцIыху куэд щIауэ. И лъэр инэу,

КъыIуех дзыхьмыщIурэ унэбжэр.

Сэлим и закъуэу, и псэм еджэу

Хэлъщ сымаджэпIэм. КъыщIыхьар

КъыхуэцIыхужыркъым. Сымаджэм

Ажалыр и псэм къыщыхьащ…

«Укъэмыдзыхэ. Инщ Алыхьым

Бгъэдэлъ зэфIэкIыр.- Уихъумэнщ.

ПIэтынщ иджыри лъагэу уи щхьэр!..»

«Сыт хъыбарыщIэу къызжепIэн?»-

Зы гугъэ гуэр къэщIэрэщIэжу.

КъиIэтри напIэ ужьыхыжыр,

Ухыгъэм и пэ къихуэу

ЗауапIэ хуэплъэу къызэщIоплъэ.

«Дыщызэуащ махуитIкIэ къуащIэм.

Си къуэшхэм, си адэм гъащIэр щатым,

СыкъыщIэпхъуэжри, губгъуэ нэщIым

ЗыщызгъэпщкIуащ. Си ужьым иту

Бийм сыкъихуащ сыхьэчэхьэпсэу,

Си лъакъуэу банэм, мывэ дзакIэм

КъысфIауIам къыпыжу лъыпсыр,

СыкъэкIуэжащ сэ гъуэгу гъэпщкIуакIэ;

Адыгэр хощIэ – бийр куэдыIуэщ.

Ныбжьэгъу, унэбжэр схузэхуэпщIу

СыщIумыхужым, сэ мы ди щIым

СытетыхункIэ, ситхьэрыIуэщ,

Сщымыгъупщэну!..» Зи псэр хэкIым

Кърет жэуап: «ЗбгъэдэкI, напэншэ!

Си деж къэрабгъэ щымыхашэ,

Нэлат узох игъащIэ псокIэ!..»

УкIытэм, гуауэм яужьыгуауэ,

Хуэмыхьу шхыдэ зыхихар,

Хьэруным и щхьэр, къыфIэхуауэ,

Сэлим и унэм къыщIихащ.

Абдеж унэщIэ гуэр щыблэкIым

КъоувыIэ ар, зы напIэзыпIэм

Махуэ блэкIахэм я пщIыхьэпIэр

КъыIуроуэжри ба IэфIкIэ,

КъызэщIоплъэж Iэпкълъэпкъ пIыщIар,

КъогуфIэ и псэ ешыIуар,

ИкIи къыфIощIыр жэщ мазэгъуэм

КъыхэлыдыкIыу пщащэ нагъуэр,

Гухэлъ гуапагъэкIэ гъэнщIар.

Мэгугъэр: сэрщ къыщIигъэщIар,

Сэращ, сэращ щIэпсэур а дахэр.

ЩIыхьэнут унэм – къызыхехыр,

Зыхех адыгэ уэрэдыжь…

Ар мазэ фагъуэу къохъур гъуэжь:

 

Уафэм мазэщIэр

Щосыр мамыру.

ЗауэлI ныбжьыщIэм

Зегъэхьэзырыр

Зауэм Iухьэну.

Еузэд фокIэщIыр.

КыжреIэр абы нысащIэм:

Си псэ, зэи упимыкIуэт

ГъащIэ гъуэгум къыппигъэтIылъым.

Бегъымбарыр хэмыкIыу уи лъым,

Тхьэ елъэIу уэ, къаблэм ухуэплъэу,

ЩIыхьым, хабзэм быдэу бгъэдэт.

ЩIыхьыр, хабзэр зымыгъэпэжыр,

Зи Iыхьлыхэм епцIыжыфар,

Бийм темыкIуэу къыIукIуэтыжыр

ЛIэнщ щIыхьыншэу – арщ къилэжьар.

Абы и хьэдэр  игъэпскIыжынкъым

Уэшхым. Хьэми ищIынщ Iумпэм.

 Уафэм  мазэщIэр

 Щосыр  мамыру,

ЗауэлI ныбжьыщIэм

Зегъэхьэзырыр

Зауэм Iухьэну.

 

Хьэруныр, и щхьэр къыфIэхуауэ,

Куэбжэпэм псынщIэу къыIуокIыж.

Нэпс пIащэр, нэм къыIэпыхуауэ,

И бгъэгум, къису, щогъущыж.

 

ИщIауэ жьыбгъэм лэныкъуабэ,

Къыщытщ и унэ зыщапIар.

Аргуэру гугъэм гур дэхуабэу,

ЙоуIу щхьэгъубжэ зэхуэщIам.

Шэчыншэу, тхьэ щолъэIу а унэм,

ЛъэIур носыр Алыхьым  деж.

Гузавэу, бынхэм попъэ анэр,

И гугъэу  псоми къагъэзэж.

«КъыIух, си анэ, урысышэм

КъыIэпыщIихри и щхьэр, уи къуэр

КъыпхуэкIуэжащ уи деж узыншу!»

«Уи закъуэ уэ?»

«АтIэ, си закъуэщ!..»

«Уи адэр-щэ, уи шынэхъыжьхэр?»

«ХэщIащ!

ЯIихри гъащIэр Тхьэм,

КIуэжыпахэщ  я псэр ахърэт жыжьэм».

«ПщIэжакъэ ялъ?»

«СщIэжакъым, ауэ…

Силъэдэжащ шабзэшэу къуршым,
              Къизнащ си къамэр а зауапIэм,

Къыпхуэсхьэсыжу щхьэр узыншэу,

Пхуэзгъэгъущыным щхьэ уи напIэр…»

«ЗэтепIэ! Куэдщ!  Джаур бзаджащIэ!

ЩIыхь пылъу птын плъэкIакъым гъащIэр.

ЗбгъэдэкI, ухуеймэ, псэу гъусэншэу.

Си жьыщхьэ напэр уи емыкIукIэ

Схуэгъэулъиинкъым, епцIыжакIуэ.

Хьэрэм пхузощIыр си быдзышэр!..»

КъэIужкъым псалъэу гур зыгъэзыр,

Ихъуреягъыр хэтщ жей куум.

Щхьэгъубжэ лъабжьэм  щэIуу, гызу

ЩIэтащ Хьэрун, икIауэ хъийм.

ИкIэм икIэжым  къамэ фIыцIэм

ЩIыхьыншэ гъащIэр пиудащ…

Пщэдджыжьым анэм къилъэгъуащ…

Ауэ блоплъыкIыр щ1ыIэ-щIыIэу.

Iумпэм 1ыхьлыхэм ящIа цIыхур

Идакъым зыми кхъэм ихьыну.

Хьэ закъуэр, Iупсыр къыIурыхуу,

Ебзейт уIэгъэм, лъы ефэну.

 

Абы и хьэдэ упщIыIужым

Хьэблэ сабийхэр тоджэгухь.

Иджыри къэскIэ къуажэ-къуажэм

Мы хъыбар бзаджэм къыщекIухь:

Къэрабгъэм и псэр бегъымбарым

Щыхуэзэм, щтэри щIэпхъуэжащ;

И ныбжьым жэщкIэ хьэдэджадэу

Бгыхэм щызеуэу къэнэжащ.

Нэхущым деж щхьэгъубжэ лъабжьэм

КIэщIэтщ, щхьэгъубжэхэм теуIуэу,

Щагъэхьэжыну унэм  лъаIуэу,

Ауэ зыхехри зэчыр къэIур,

Аргуэру Iэщэм  къыпэщIэжу

ПфIэщIыну,  пшагъуэм холъэдэжыр.