Адыгэ уафэ

Лыкъуэжь Нелли

Си вагъуэ цIыкIухэр къэрабэ гъуэжьщи Дуней мыцIыхум и шэжыгъэкIэщ…

ЗэрытщIэщи, IуэрыIуатэу-дыщэ пхъуантэм, пыухыкIауэ къыщыплъыхъуэм емылъытауэ, хъугъуэфIыгъуэ куэдым ущрохьэлIэ.

«…Дунеижьри, ой дуней, щымыджэмыпцIэмэ,

ЩIылъэ щхъуантIэри, ой дуней, щызэпцIагъащIэмэ…»

псалъэхэм укъыщеджэкIэ щIы хъурейр и джэлэсым екIуэкIыу щыхуежьа дакъикъэм адыгэхэри адыгэбзэри щыIауэ уи фIэщ хъууэ щIедзэ.

«…Дунеижьри, ой жи, хъыкIэ щаухуэмэ,

ЩIылъэ щхъуантIэри, ой дуней, мэлкIэ щаубэмэ…»

псалъэхэм деж ущынэскIэ, щIымрэ псымрэ зэпэщхьэхуэ хъун щхьэкIэ нартыжьхэм гуащIэу яIэр халъхьауэ къыпщохъу, зы телъыджэ гуэрым и къежьапIэр уэри къызэрыплъэIэсар зэхыбощIэ.

Сэтэней япэ дыдэу Сосрыкъуэ хасэм щыхигъэхьэм, мыпхуэдэ ущиехэр жреIэ:

Нартхэ лъытэ зыхуащIыр

ЩIыри хыри зыцIыхухэрщ.

Жыг–Гуащэ Дунейр ецIыхури, мыпхуэдэу Лъэпщ жреIэ: «…си щхьэцыр уэгум итщи, уафэм ит псори сощIэ…Сэ уэгум ит вагъуэхэр уэзгъэцIыхунщ, щIым щIэлъ псори уи IэмыщIэ ислъхьэнщ, щIы щхьэфэм тетри уэстынщ…»

Адыгэхэм пщIэшхуэ хуащIырт вагъуэхэм фIыуэ хэзыщIыкI, шу гъуазэу щытыф цIыхухэм, икIи гъуазэпщIэ Iыхьэ хухахыу щытащ зекIуэ ежьамэ. Илъэс 480-рэ ипэкIэ Мысырым пащтыхьыгъуэр щызыIыгъа адыгэ мамлюкхэм я «Адыгэ пащтыхьхэм я тхьэусыхэ» жыхуиIэ уэрэдыжьым хэтщ мыпхуэдэ псалъэхэр:

Уэр, дзэшхуэр зезышэрэм

Уэр, вагъуэшхуэ лыд гущэхэр и гъуази.

Шу гъуазэу диIэхэм

ГъуазэпщIэ Iыхьэхэр хухахи, рэе.

Адыгэ кхъуафэхэм (кхъухь) жьыху зэпэплIимэ ящхьэщытыным вагъуэ пщыкIутI тету щытащ, ятхыж алыдж щIэныгъэлIхэм.

Апхуэдэу жыIэпхъэщ адыгэ лIакъуэхэм я бжыгъэр къигъэлъагъуэу, ди лъэпкъ ныпым вагъуэ пщыкIутI зэрытетри.

«Губгъуэ гъунэншэрэ хъушэ бжыгъэншэрэ», жиIащ адыгэм уафэмрэ вагъуэхэмрэ щхьэкIэ. Мазэм мэлыхъуэ иригъэувэжри, дыгъэр бгыкъум къыщытхуфIидзауэ къытхуоблэ, и дыгъэпсхэр ди бзэм къызэрыхигъэпсалъэм шэч къытедмыхьэу.

Адыгэ щIэныгъэлIу вагъуэхэм тетхыхьар мащIэ дыдэщ, ауэ а щыIэ мащIэри ущыгуфIыкIыу, къызэщIэпкъуэжрэ узыщIапIыкIа, зэхуэпхьэсыжа гупысысэ гуэрхэр ебдзылIэжмэ, адыгэ уафэ ухегъаплъэ.

Вагъуэхэм теухуа псалъэмакъым зыгуэркIэ дыщыуэмэ, е дызыщымыгъуазэ гуэр фэ фщIэмэ, акъыл зэхэдзэ дывгъэщIрэ, адыгэм ди хъарзыналъэм нэхъ из хъунти псори дыщыгуфIыкIыжынт. Вагъуэхэм цIэ щыфIащари фIэзыщари нобэрей махуэм уиплъыкIыу къэпхутэжыну гугъущ, ауэ щыIэм щыщу дызыщыгъуазэр фи пащхьэ ныдолъхьэ.

АдыгэцIэ зиIэ вагъуэхэм теухуауэ тхыгъэхэр итщ «Адыгэ псалъалъэм» (Москва, I999гъ.), «Адыгэ-урыс псалъалъэм» (Налшык, 2008гъ.), КIуэкIуэ Жэмалдин «Из адыгской (черкесской) ономастики» (I983гъ.) зыфIища и тхылъым, Шортэн Аскэрбий и «Адыгэ мифологие»-м (I982гъ.), «Адыгэ псалъэ» («Ленин гъуэгу») газетым и къыдэкIыгъуэ зыбжанэм, Псэун Жыраслъэн и «Адыгэ псалъэзэблэдзхэм» (2005гъ.), «СурэткIэ зэхэлъхьа къэбэрдей-шэрджэс-инджылыз-тырку псалъалъэм» (I998гъ.), МэфIэдз Сэрэбий и «Адыгэ хабзэ» (I994гъ.) тхылъым. Шэрджэс Алий 2009 гъэм къыдигъэкIа «Яхуэмыфащэу лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр» жыхуиIэхэм.

АтIэ, зэрытщIэщи, уафэм Дыгъэмрэ Мазэмрэ щызэблокI. Адыгэхэм я Дуней еплъыкIэмкIэ, ахэр зэдэлъхузэшыпхъущ, Дыгъэр дэлъхущ, Мазэр шыпхъущ. Мазэр Дыгъэм и нуркIэ блэ планетэщ. Дыгъэм ди лъэпкъым хуиIэ пщIэм и щыхьэтщ унагъуэм къихьа нысащIэм гъэфIэныцIэу «Дыгъэ», «Дыгъэшыр», Дыгъэщыгъэ», «Нэхудыгъэ», «Дыгъэнур» - жыхуиIэм хуэдэ цIэхэр фIащу зэрыщытар.

Шыхулъагъуэ – Млечный путь.

Жэщ уафэм гъуэгум ещхьу щыплъагъу вагъуэбэ куэд зэхэтым Шыхулъагъуэ фIащащ адыгэхэм. «ЖэщкIэ зекIуэ лIыхъужьхэр ШыхулъагъуэкIэ мэзекIуэ», - жаIэрт абыхэм. Пасэрей алыджхэр «Галактикэ»-кIэ зэджэ, урысхэм «Млечный Путь» зыфIаща вагъуэ системэм щхьэкIэ адыгэхэм апхуэдэу щIыжаIар шы зэраху лъагъуэм ирагъэщхьауэ ятх щIэныгъэлIхэм. КIахэ адыгэхэм «Шыгъушэмэ я гъогу» («путь везущих соль») жаIэ.

Вагъуэзэшибл – Большая Медведица.

Уафэм и ищхъэрэ лъэныкъуэмкIэ къыщыблэ, нэхъ ину вагъуибл къызыхэлыдыкI гупым зэреджэр «Вагъуэзэшиблщ», абы щхьэкIэ иджыри «Вагъуэкъащыкъ» жаIэ. Абы и фIэщыгъэцIэ дахэр «Вагъуэзэшиблым зигъазэмэ, нэху мэщ» адыгэ нэщэнэм ихъумащ.

Мазэхэ жэщым Гъуазэр, Ищхъэрэ вагъуэр, Вагъуэзэшиблыр, МыщэцIыкIу вагъуэр (Вагъуэбыныр) зекIуэлIхэм я гъуэгугъэлъагъуэу щытащ. Вагъуэзэшиблым Ищхъэрэ вагъуэм и хъуреягъыр зы жэщ зы махуэм къекIухь, абы къыхэкIыу жэщым зэманыр здынэсар ВагъуэзэшиблымкIэ къахутэу щытауэ ятхыж.

Вагъуэ – шу – «звезда-всадник».

«Мы вагъуэр Вагъуэзэшиблым и «къум» хэт етIуанэ вагъуэм и цIэу къалъытэ», - етх Алътуд Мусэ («Газета Юга», II.I2.2008). Нэжан дыдэ уиIэу щытын хуейщ а вагъуэм и щхьэмкIэ «къытес» вагъуэ цIыкIур къэплъэгъун щхьэкIэ. Ауэ щыхъукIи а вагъуитIыр зыкIи зэгъунэгъукъым, ЩIым дытету дыплъэу апхуэдэу тлъагъуми.

Нэхущвагъуэ – Венера (япэ къэкIуэкIэ).

Нэхущвагъуэм ВагъуэлыдкIи йоджэ. Ар ЩIым нэхъ пэгъунэгъу планетэщи, IупщI дыдэу болъагъу. Мы вагъуэр ЩIымрэ Дыгъэмрэ я зэхуаку дэтщ, Дыгъэм къыщекIуэкIкIи жыжьэ IукIуэтыркъым, щIэплъыпIэ нэзым (горизонт) и лъабжьэ зэи къакIуэркъым. Пщэдджыжь нэхулъэр къыщищIым къуэкIыпIэмкIэ, дыгъэр щыкъухьэжкIэ къухьэпIэмкIэ къыщоблэ. Нэхущвагъуэм кIахэ адыгэхэр зэреджэр «Нэфылъ жъуагъэщ» («рассветная звезда»).

Хэщхьэж вагъуэ – Венера (етIуанэ къэкIуэкIэ). «Адыгэ псалъалъэми» «Адыгэ-урыс псалъалъэми» апхуэдэущ зэритыр. Хэщхьэж вагъуэр Ахъшэм вагъуэм иужь иту уафэм къотIысхьэ.

Зи адэр дыщэ джэдыгукIэ зыщэжа вагъуэ – «вечерняя» Венера (ещанэ къэкIуэкIэ).

Вагъуэбэ – созвездие Тельца, е (шэрдж.) созвездие Дельфина.

КъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ къыщыблэ вагъуэ зэрыбынщ, ар гъавэм хэплъэмэ, къэкIыгъэр багъуэу жаIэ. Вагъуэбэм теухуауэ пасэрей адыгэхэм жаIа нэщэнэхэрщ ди деж нэхъыбэу къэсар: «Вагъуэбэр щIым хэплъэмэ, къэб къуэпсым зедз», «Вагъуэбэр къыхэмыплъауэ нартыхум зиIэтыркъым, апщIондэху хэхъуэгъуейщ», «Вагъуэбэр щIым зэрынэсу, щIыри псыри мэщтри, щIымахуэм щIедзэ», жаIэрт адыгэхэм. Мыбдеж къыхэгъэщыпхъэщ Вагъуэбэм теухуауэ МафIэдз Сэрэбий итхар: «Илъэсыр IыхьиплIу гуэшыныр адыгэхэм Вагъуэбэ жыхуиIэ вагъуэ зэрыбыным ирапхырт. Вагъуэхэр зыдж щIэныгъэм Дыгъэр здырикIуэу жыхуиIэ Вагъуэ бын I2-м щыщу «созвездие Тельца» жыхуаIэм нэхъ тохуэ Вагъуэбэр. Ауэ уи гугъэ хъунущ адыгэхэм Вагъуэбэ жыхуаIэу щытам а Вагъуэ бын пщыкIутIри къызэщIиубыдэу, иужькIэ, щIэныгъэу яIар щаIэщIэхужым, ди нэхъыжьхэм а фIэщыгъэцIэр Вагъуэ быным и закъуэ траубыдауэ. Дауэрэ щымытами, ди бзэм къыхэнауэ иджыри хэтщ мыпхуэдэ жыIэкIэхэр: «Вагъуэбэр щIым къыхэкIащ», «Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъащ», «Вагъуэбэр жыг щхьэкIэм хыхьащ», «Вагъуэбэр щIым хыхьэжащ». Вагъуэбэр щIым къыхэкIауэ щалъытэр гъатхэм махуэмрэ жэщымрэ зэхуэдэ щыхъурт. Иджырей ди бжыгъэкIэ ар зыхуэзэр гъатхэпэ мазэм и 2I-22 махуэхэрщ. Абдеж илъэсыщIэр къихьэу адыгэхэм ялъытэрт… Вагъуэбэр гъавэм къыхэплъамэ (мэкъуауэгъуэм и 2I-22), гъэмахуэм щIидзэрт, Вагъуэбэр жыг щхьэкIэм хыхьамэ (фокIадэм и 2I-22), бжьыхьэр къэсат, Вагъуэбэр щIым хыхьэжамэ (дыгъэгъазэм и 2I-22), щIымахуэр къихьат.

Вагъуэплъ – Марс(япэ къэкIуэгъуэ).

Ахъшэм вагъуэ – «вечерняя звезда» Марс (етIуанэ къэкIуэгъуэ).

Шортэн Аскэрбий зэритхамкIэ, Ахъшэм вагъуэкIэ зэджэр Сириус вагъуэращ. «Адыгэ псалъэ» газетым (№58-59, I998 гъэ, гъатхэпэм и 3I) зэритымкIэ, Ахъшэм вагъуэ, е Хэщхьэжыгъуэ вагъуэкIэ йоджэ Сириус, Арктур, Капеллэ, Альфэ, Бетэ вагъуэхэм (еплIанэ къэкIуэгъуэ). Ахъшэм вагъуэр къитIысхьамэ, хэщхьэжыгъуэ хъуауэ къалъытэрт. «Уафэ джабэм кIэрыщтхьауэ Ахъшэм вагъуэр щIылъэм къыхуонэщхъеих», - етх Шортэн А.

ВагъуэцIу – Сириус.

ДэжыггъалIэ – Утренняя звезда.

Сату щIыныр зи IэщIагъэ цIыхум пасэм щыгъуэ зэреджэу щытар дэжыгщ. Дыгъэр къыщIэкIын ипэ къуэкIыпIэм щыкъухьэж вагъуэ цIум ДэжыггъалIэкIэ йоджэ. Нэхущ вагъуэра и гугъэу дэжыгыр гъуэгу тезышэу дыгъужьым езыгъэшха вагъуэу IуэрыIуатэм къыхощ, аращ «ДэжыггъалIэ» фIэщыгъэцIэр щIигъуэтар. «Сондэджэрыр (журтыр) хьэм езыгъэшха» жиIэуи, Дэжыгыр лIыжьым и цIэуи къокIуэ.

Дэжывагъуэ – Лира (япэ къэкIуэгъуэ).

ДэжывагъуэмкIэ сыхьэт бжыгъэр къращIэу щытащ.

Дей жыг вагъуэ – созвездие Лиры (етIуанэ къэкIуэгъуэ).

Щыплъагъур гъатхэпэрщ. КъухьэпIэмкIэ япэ дыдэу къыщыщIэкI вагъуэщ, пшапэ зэхэуа нэужь, фокIадэ-жэпуэгъуэ мазэхэми хуиту болъагъу. Мы вагъуэ зэрыбыным укIэлъыплъыну щынэхъыфI лъэхъэнэр накъыгъэ-щэкIуэгъуэ мазэхэм къызэщIаубыдэ пIалъэращ.

Вагъуэкъан – апхуэдэу йоджэ Марс, Юпитер, Сатурн планетэхэм.

Ахэр «насып вагъуэу» адыгэхэм къалъытэ. Зодиакым хэт Вагъуэ бын I2-ми чэзууэ яхуэхьэщIэурэ къакIухь. А вагъуищым щыщу зэ зыр, зэ тIур, зэми щыри зэгъусэу IупщIу болъагъу.

Вагъуэдэмэкъуэ – созвездие Малый Пес. «Звезда подпорки» (япэ къэкIуэгъуэ).

Адыгэхэм дамэкъуэм ирагъэщхь вагъуэ гупщ.

Вагъуэдамэкъуэ гурыгъ – Западная рыба («звезда – заноза – штырь») (етIуанэ къэкIуэгъуэ). Шэрджэс Алий и тхылъым зэритымкIэ.

Выхъуэ – Волопас.

Мы фIэщыгъэцIэм дыщрихьэлIар Псэун Жыраслъэн и «Адыгэ псалъэзэблэдзхэр» тхылъращ. Урыс псалъэр адыгэбзэкIэ зэрадзэкIауэ къытщохъу.

Елыркъэш – Рак.

Абыи дыщрихьэлIар Псэун Жыраслъэн и «Адыгэ псалъэзэблэдзхэрщ», къыбгурыIуэ зэрыхъунумкIэ, ари зэрадзэкIауэ аращ.

Вагъуэхьэлывэ – Северная Корона е Светлая Корона.

Хьэлывэм ирагъэщхь вагъуэ зэрыбынщ, Вагъуэзэшиблым и ипщэ лъэныкъуэм къыщыщIокI.

Вагъуэсокъурэ – созвездие Чаши.

Вагъуэсокъурэм тетхыхьа псори а фIэщыгъэцIэмкIэ зэакъылэгъущ.

Ищхъэрэ вагъуэ – Полярная звезда (япэ къэкIуэкIэ).

Уи гупэр къуэкIыпIэмкIэ гъэзауэ уувмэ, уи сэмэгурабгъур зыхуэзэ лъэныкъуэращ ищхъэрэу къалъытэр. Мы вагъуэмкIэ ипщэ, ищхъэрэ, ижь, сэмэгу лъэныкъуэхэр къахутэу щытащ. А вагъуэм теухуауэ «Адыгэ-урыс псалъалъэм», «Адыгэ псалъэ» газетым итхэр зэтохуэ.

Темыр къэзакъ – Полярная звезда (етIуанэ къэкIуэкIэ).

Апхуэдэу йоджэ а вагъуэм къэбэрдейхэри кIахэ адыгэхэри. Хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, къэзахъыбзэм къыхэкIащ, сыту жыпIэмэ, «темыр къэзакъ» псалъэ зэпхам а бзэмкIэ «гъущI баш» («железный кол») къикIыу аращ. Шортэн Аскэрбий зэритхымкIэ, ар Большой Ной вагъуэ зэрыбыным хэт Сириус-ращ. «Адыгэ псалъэми» Шэрджэс Алий и тхылъми («звезда северного белого гуся») ар зыхэтыр Большой Пес созвездиерауэ къалъытэ (еплIанэ къэкIуэкIэ).

«Темыр къэзакъ вагъуэр и закъуэщи мэзэш» жаIэ.

Гъуазэ – Полярная звезда (етхуанэ къэкIуэкIэ).

Сыкъун Хьэсэн, Сыкъун Иринэ сымэ зэратхымкIэ, жьы дыдэ хъуа мы псалъэмкIэ «Полярная звезда»-м адыгэхэр еджэу щытащ.

ВагъуэкIапсэ – созвездие Андромеды.

Мы вагъуэ зэрыбыным нэхъ цIууэ хэт вагъуищым ВагъуэкIапсэкIэ йоджэ.

Вагъуэщыгъэ – Южная Корона.

Щыгъэм ирагъэщхь вагъуэ гупщ, ипщэ лъэныкъуэмкIэ къыщыщIокI.

Вагъуэ цещэпкъо (кIахэ адыгэхэм адыгэхэм зэрыжаIэмкIэ) – Персей - «созвездие ткацкий станок».

Вагъуэ лэкъум – созвездие Цефей (япэ къэкIуэкIэ).

Вагъуэ лэкъум (Вагъуэкъан) – планета (етIуанэ къэкIуэкIэ). (Шэрджэс А. и тхылъымкIэ).

Зи анэр дыщэ джэдыкIэкIэ зыщэжа вагъуэ – Арктур в Волопасе.

Мы вагъуэр уэгум къихьа нэужь, былымыр къущхьэхъу дэпху хъуну къалъытэрт адыгэхэм.

Вагъуэ-къамышы – «звезда плеть». Сыт хуэдэ вагъуэм фIащами зэкIэ наIуэкъым.

Щогуэгъагъ вагъуэ – «звезда заставляющая плакать старика Щогу». ВагъуэцIэр щыIэми, апхуэдэу зыфIаща вагъуэр зыщIыпIэ дежи зэкIэ щыгъэбелджылакъым.

Зи щIэжьейхэр къэзытIысыхьыжа хывхэр – «буйволы, лежащие вокруг своих телят» - Вагъуэ нэхъ лыдхэмрэ нэхъ цIыкIухэмрэ зэрызэкIэлъыхьар зрагъэщхьым и цIэр фIащащ, ауэ апхуэдэу зэджэ вагъуэ быныр наIуэ къэзыщI тхыгъэ дрихьэлIакъым.

Мыщэ вагъуэ – «медведь-звезда». Сыт хуэдэ вагъуэм фIащами наIуэкъым.

КIапсэ кIэщI вагъуэ – «Пояс Ориона».

Мы вагъуэ зэрыбыныр къихьа нэужь, губгъуэ лэжьыгъэхэр яухын, пхъэгъэсын къэшэн щыхуей зэманыр къэсауэ адыгэхэм къалъытэрт.

Нэмэзлыкъ вагъуэ – созвездие Возничего.

Бжэныфэ нэмэзлыкъым ирагъэщхь вагъуэщ.

ВагъуэкIэху – («белохвостая звезда») - комета.

ВагъуэкIэхур уафэм къыщихьэкIэ, цIыхухэр шынэрт, уз зэрыцIалэ, гузэвэгъуэ ин къыдэкIуэу къалъытэрти.

Вагъуэщэлъахъэ – «звезда Тренога».

Щэлъахъэм («путы на три ноги») ирагъэщхь. Гъатхэ губгъуэ лэжьыгъэр яуха нэужь, зэрылэжьа Iэщым зрагъэпсэхуну щаутIыпщ лъэхъэнэм ехьэлIа псалъэу къалъытэ. Вагъуэщэлъахъэр – созвездие Стрелы жиIэуи «Адыгэ псалъэм» тетщ.

Вагъуэгублащхьэдэсэ – «Треугольник».

Гум хэлъ пкъыгъуэм ирагъэщхь. Мы вагъуэр къихьа нэужь, мэкъу къишыжыгъуэр къэсауэ къалъытэрт.

Вагъуэ бын - «Жъогъо бын» (кIахэ адыгэхэм зэрыжаIэмкIэ) – Малая Медведица.

«Звезда Ориона» вагъуэрауи къокIуэ.

Вагъуэабрэдж – «Блуждающие звезды».

Зы щIыпIэм деж къыщылыдрэ адрейм деж щыкIуэдыж вагъуэм ВагъуэабрэджкIэ йоджэ.

Вагъуэгущэ – Кассиопея.

Вагъуэбаш – Волосы Вероники.

Вагъуэбашыр уафэм къихьа нэужь, Iэщыр хъупIэм дэбгъэкI хъуну къалъытэрт.

ВагъуэцIыкIу – Алькор. Абы ВагъуэкъанкIи йоджэ.

Вагъуэм ехьэлIа нэщэнэхэр:

Вагъуэ ижу щыплъагъу меданым уигу ибубыдэр къохъулIэу жаIэрт.

Вагъуэхэр убжмэ, убжам и зырыз хьэмцIыракIэ къыптекIэну, уи щIыфэр къилъэлъыну къафIэщIырт.

Вагъуэхэр егъэлеяуэ лыдмэ, жэщыр нэхъ щIыIэ къохъу.

Шым и натIэм вагъуэм ещхьу IэпапIэ цIыкIуитI зэбгъэдэсу хэсмэ, угъурлыщ, насып къыдэкIуэнущ, жаIэрт.

Вагъуэм ехьэлIа адыгэ жыIэгъуэхэр:

Вагъуэиж зэралъагъуу, адыгэхэм «си мывагъуэу къыщIэкI» жаIэрт.

Адыгэхэм я фIэщ хъурт цIыху къэс езым и вагъуэ иIэжу.

Вагъуэу уафэм исыр цIыхуу дунейм тету хъуам я пэбжу къалъытэт.

Адыгэхэм муслъымэн диныр къащта нэужь: «Вагъуэхэр уафэм къыщIехуэхыр, Иблис уафэм дримыгъэкIуеижыну Тхьэшхуэр вагъуэкIэ абы къоуэри аращ»,- жаIэу къаублащ.

«Вагъуэ» зыхэт псалъэхэр:

Вагъуэплъ – адыгэхэм къагъэкIыу щыта ху лIэужьыгъуэ.

Вагъуаплъэ – жъуогъуаплъ (кIахэ адыгэхэм зэрыжаIэмкIэ) – гадание.

Вагъуэудзщ - «Астрэ» (алыдж. «вагъуэ») удз гъэгъа лIэужьыгъуэм адыгэбзэкIэ зэреджэр.

Псалъафэхэр:

Зыгуэр зыщIыпIэ псынщIэу ягъэкIуэнумэ, «вагъуэижу жэ» жраIэрт, и фэ дэмыхуэн гугъуехь зыпаубыдам щхьэкIэ, «вагъуэ ирагъэбж» жаIэрт.

«Вагъуэ»-м къытекIа псалъэхэр:

Вагъуэиж – метеор, метеорит.

Вагъуэиж – уафэрыху

Вагъуэпыху – метеорит

Вагъуэдж – астроном

Вагъуэбж – звездочет

Гъуэбжэгъуэщ – комета

ВагъуэкIэху – комета

Вагъуэсурэттех – астро фото съемка.

Адыгэ лъэпкъым къыхэкIауэ, и щIэныгъэм, и къэхутэныгъэхэм ехьэлIауэ вагъуэм зи цIэ фIащар:

«Близнецы» созвездием хэт вагъуэм (координаты: I04,6587 / I5,6I47) «Абидофарма»-кIэ йоджэ, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, академик Абыдэ Мусэ къихута хъущхъуэм папщIэ.

I998 гъэм дунейм къытехьа си тхыгъэ «Дунейм и шэжыгъэкIэ» зыфIэсщамкIэ ди вагъуэджынымрэ вагъуэбжынымрэ нобэкIэ доух, нэгъуэщIи ди «хъуржыным» къихъуэмэ, вблэдмыхыныуи фыкъыдогъэгугъэ.