Лермонтовым ытхыгъэхэм ащыщхэр

Пэнэшъу Хьазрэт зэридзэкIыгъэхэр

 

КъэкIорэгъэм усэкIо цIэрыIор къызыхъугъэр илъэс 200 мэхъу. Ар игъэкIотыгъэу тыдэкIи щыхагъэунэфыкIыщт. БэшIагъэ Лермонтовым итхыгъэхэр адыгэ культурэм щыщ зыхъугъэхэр. Хэгъэгу зэошхор къежьэным ыпэкIи, ащ нэужыми иусэхэмрэ ипрозэрэ зыдэт итхылъхэр шъхьафэу къыдэкIыгъэх. Ащ иIахьышIу хашIыхьагъ титхакIохэу Еутых Аскэр, Пэрэныкъо Муратэ, Одэжьдэкъо Хьа­джэмэт, нэмыкIхэми.

Адыгэмэ ягукIае къизыIотыкIырэ усэу М.Ю. Лермонтовым иIэр макIэп: «Кавказ», «Адыгэ пшъашъэр», «Къуаджэу Бэстэнджый», фэшъхьафхэри. Ахэмэ ащыщхэуи ыкIи нэмыкIхэуи Пэнэшъу Хьазрэт зэридзэкIыгъэхэм нэIуасэ непэ шъуафэтэшIы.

 Жьы къухь

Изакъоу жьы къухьэр щэнэфы,

Хышхоу шхъуантIэм ипщэгъо фыжь!..

Хэгъэгу чыжьэм щылъэхъуа шъэфым?

Ихэку щыIэр сыд гукъэкIыжь?

Орхэр мэджэгух, жьыр мэхъушIэ,

Пкъэу лъагэр бытэу хэщэтыкI...

Насыпым лъыхъоу ар къыпшIошIы,

Насып щымыIэр ыгу имыкI!

Ор къашхъор ычIэгъкIэ щэуалъэ,

ЫшъхьагъкIэ тыгъэр къыщэшIэт...

БэнакIу ар, фыртынэм епсалъэ,

Гупсэф фыртынэм хэтым фэд!

 

Кавказ

СыцIыкIузэ мыгъуагъэкIэ сышъу­кIэ­рычыгъ

Нахь мышIэми, къыблэ къушъхьэхэр, шъуишыгу

Ныбжьи сщымыгъупшэу илъыным пай сыгу,

Сихэгъэгу орэд IэшIум фэдэу хэсхыгъ,

СикIас сэ Кавказ.

Сэ сисабыигъом сянэ чIэсынагъ,

Ау сшIошIыщтыгъ пчыхьэ дахэм илъэхъан -

Шъофым мэкъэ гупсэр къысшъхьа­ригъэхьан.

Джащ пае, къушъхьэтхыхэр, сыгу шъухэпкIагъ,

СикIас сэ Кавказ.

Къушъхьэ тIуакIэхэр, сыжъудэнасы­пышIуагъ;

Илъэситф тешIагъ, зэпымыоу сизэщын,

Нэ шIэгъуитIур сэ ащ къысфыщынэфын,

А нэплъэгъур сыгу илъэу сыIушъэ­шъагъ:

СикIас сэ Кавказ!..

 

Адыгэ пшъашъ

Сэ шъуслъэгъугъ: о губгъор, Iуашъ­хьэр,

Къушъхьэ мыухыжьымэ яшъхьанд,

Нэр пIэпызыхыри сапашъхьэр,

Дэхагъэм зэкIэ ишыхьат,

Тхъэжьырэ цIыфмэ ярэхьат!

Ау Тэрчы псыхъор зыщыблэчърэм,

Адыгэ пшъашъэ щыслъэгъугъ, -

Зэфэдэу сыгуи зэлъикIугъ;

Гупшысэу сэ сызымытIупщырэм

ГъусэшIу сэ сышъуфигъэхъугъ...

Джаущтэу кIэгъожьым зэлъиштагъэу,

Джэнэты макъэм седэIун,

Джыри ошъогур ылъэгъун;

Джаущтэу шIулъэгъур къэетагъэу,

Хьадэгъу нэс гъусэ пфэхъун.

 

Лъахэр

ШIу сэлъэгъу лъахэр, ау шIулъэгъу гъэшIэгъонкIэ!

СизэхэшIыкI къышIэнэу фэмылъэкI,

ЛъыкIэ щэфыгъэ щытхъоу гъэлъэ­гъонкIэ,

ЦыхьэшIын гушхуагъэм ирэхьатэу мыкIэкI,

Лъэхъэнэ чыжьэм илъапIэу осыетхэр

Арыхэп сэ тхъагъохэу сигуIэтхэр.

Ау шIу сэлъэгъу - сымышIэу сыд пай -

Ишъофмэ ярэхьатэу чъыIэтагъэ,

Гъунэнчъэу имэзхэм яхъыягъэ,

Ипсыхъоу къиугъэхэм хэу якъы­дэкIыкIай;

СикIас кум сисэу сэ къэсчъыхьаныр,

Чэщ шIункIым тесыдзагъэу синэплъэгъу,

ЧэщшъхьэихыпIэм зыфэсплъыхьаныр,

Къоджэ чэфынчъэмэ афэсшIэу гу­кIэгъу.

СикIас коцыпкъэу лыгъэм иIугъо,

Кухэу шъофым итхэм ячэщ,

Iуашъхьэу къэгъожьрэм игубгъо

Тет пхъэшъэбэфмэ сафэзэщ.

ГушIуагъоу бэ зыщымыгъуазэр,

Хьамэу зытизыр синэрылъэгъу,

Пхъэ унэу зышъхьэ телъыр уарзэр,

Хъэрэ-пкIэраеу шъхьангъупчъэ дэгъу;

МэфэкIым, пчыхьэ чъыIэтагъэм,

Сеплъынэу пчыхьэ кIахэ нэс

ИтепкIэ-къашъо мытыкъу ешъуа­гъэм

Сыфэхьазыр сэ ары къэс.

 

ХъяркIэ, шIоилъэу Урысыер,

ПщылIхэм, зиусхьанхэм яхэгъэгу,

Шъори, зыщыгъхэр кIэкожъыер,

Ори, физыхрэр ащ зыбгъэгу.

Кавказ икъушъхьэхэм акIыбкIэ

Пщыхэм нэрызы сафэхъун,

ПшIэхэнэп янэплъэгъу сикIынкIэ,

ЯдэIошагъэ згъэшэхъун.

 

Хьау, сы - Байронэп, сынэмыкI,

Фэшъхьафы шъыпкъэу сыхэхыгъэу,

Ащ фэдэу, сафэу, сегъэзыгъэу,

Ау урысыгур сIэкIэмыкI.

Пасэу сежьагъ сэ, жьэу сыухынэу,

Сиакъыл бэу зэшIуимыхын,

Тенджызым фэдэу, сыгу утынэу

Гугъэ къутагъэр имыкIын.

Хышхо нэхаер, хэт уишъэфхэр

КъэзыIошъунэу тэ къытхэт?

ЦIыф купым сигупшысэ нэфхэр

ЕсIона сэ, е Тхьэм, е хэт!

 

ЛъэIуакIор

ТхьэлъэIупIэм ипчъэIу дэжь

ЫIэ щэигъэу Iут тхьамыкIэр,

Одыбз, ерагъэу жьы къещэжь,

Гъабли, псыфалIи ащымыкIэу.

Зыфэягъэр хьалыгъу такъыр,

Гур зэрегъэгъу инэплъэгъу,

ЫIэгу ралъхьагъ мыжъо мытIыр,

Къэгъыщтым фэдэу ар сэлъэгъу.

Джаущтэу уилъэгъу сэ сыфэягъ,

Сынэпс къэкIуагъэу, сыгу кIодыгъэу;

Джащ фэдэу сэ о сыбгъэпцIагъ,

СигухэлъышIухэр сыухыгъэу!

 

Жъуагъо

Жъуагъор сашъхьагъ

Сэ къыщэнэф;

Спсэ тIэкIу хэхьагъ,

Сыкъегъэчэф.

Сэ сигухэлъ

ЗыкъешIы щыщ,

Сыгу игъэIэл,

Сэ спэмычыжь!

Джащ, джащ фэдагъ

Ащ инэплъэгъу,

ГурымыIуагъ

Сэ сишIулъэгъу

Хьазаб щэчын

Ащ имыIагъ.

Жъогъо нэфын,

Успэчыжьагъ.

СынэпIэ пшъыгъ,

Умычъыягъ,

Гугъэ кIодыгъ,

ПкIэнчъэу сежагъ!

 

ШхъуантIэхэу Кавказ къушъхьэхэр, шIуфэс шъосэхы! Сэ сикIэлэгъу шъо шъугъэшIуагъ; шъутхыцIэ Iэлхэм ашъхьагъ сыкъыщяшъухьакIыгъ, пщэхэмкIэ сышъуфапэщтыгъ, ошъогум сэ сежъу­гъэсагъ, сэри джащ щегъэжьагъэу шъо ыкIи ошъогум сышъукIэхъопсы. ЧIы­опсым итанджэу, ошъопщэ Iужъухэр Iугъом фэдэу къызытебыбыкIырэр, зэ нахь мышIэми уилъэгапIэ Тхьэм ще­лъэIугъэм, щыIэныгъэр къыримыдзэн, а нэгъэупIэпIэгъум ар рыгушхощтыгъ нахь мышIэми...

 МымакIэу пчэдыжь нэфылъэм илъэ­хъан сэ сяплъыщтыгъ осым, къушъхьэ дыс чыжьэхэм ателъ мылхэм; тыгъэу къыкъокIырэм инэбзыйхэм ахэр апэшIэтыщтыгъэх, плъыжьы нэфкIэ зафапэзэ, ычIэгъкIэ зэкIэ шIункI нахь мышIэми, гъогурыкIом пчэдыжь зэрэхъу­гъэр къырагъашIэу. Иплъыжь теплъэ укIытэм итеплъэ ехьщыр: умышIэмэ пшъашъэхэу зызыгъэпскIыхэрэм хъулъфыгъэ залъэгъукIэ, зэрэукIытэхэрэм къыхэкIэу щыгъын фыжьыр абгъэгу тырадзэнэу игъо зэримыфэхэрэм фэдэу.

Сыдэу уижьыуаехэр сэ сикIэсагъэх, Кавказ! Джа дэгу мэкъэшхо жьыуаехэу чэщ къэрэгъулэхэм афэдэ гъо­чIэгъхэм апэджэжьхэрэр!.. Iошъхьэ зэныбжьым чъыг зизакъо тет, жьыбгъэмрэ ощхымрэ къауфагъэр е сэ-
нашъхьэу къушъхьэ тIуакIэм щыбагъо­рэр, амышIэрэ лъагъоу ефэхыпIэм екIурэр, чIыпIэу тхъурбэзэ цIэ зимыIэ псыхъожъыер зыщыблэчъырэр, ошIэ-дэмышIэу шхончомакъэ къызыщыIурэр, шхончогъум ыуж укъызыщыкIащтэрэр: ар пый мэхъаджа е сыдми шакIуа... зэкIэ, зэкIэ мы чIыпIэм щышIагъу.

Жьыр ащ щыкъабз, сабыим итхьэ­лъэIу фэдэу. ЦIыфхэри, бзыу шъхьафитхэм афэдэхэу, гумэкIынчъэу щэпсэух; заом фэгъэшIыгъэх. ЯкъопцIэ щытыкIи агу къегущыIыкIы; Iугъуамэ зэрихырэ унэу ятIэкIэ е къамыл гъу­гъэкIэ бгъагъэм яшъузхэр, япшъашъэ­хэр щэпсэух, Iашэр агъэкъабзэ, тыжьынкIэ хадыкIы - рэхьатыпIэм жъы щэхъух агоу зыгорэм кIэхъопсырэр, стырэр, насыпым ипшъэхъу щымыгъуазэр.