Руставели Шота

Къаплъэныфэ зи фащэ лIыхъужь

ЗэзыдзэкIар Бер Хьэбалэщ

          

         

                                                           ПэщIэдзэ

Къаруушхуэр   зыбгъэдэлъу    дуней   нэхур  зыухуам,

ГъащIэр   уафэм    къезыхьэхыу   псэ   хьэпщхупщхэм   хэзылъхьам,

ЩIылъэр   гъагъэу,  зэщIэлыдэу  цIыхухэм   тыгъэ  хуэзыщIам

Къаритащ   пащтыхьхэм   теплъэ,     ещхьу   Езыр   зыхуеям.

 

Ди  Тхьэу   Тхьэшхуэ,  уэрщ   езытыр  хэти  теплъэ   хуэфащэн,

СытегъакIуэт  сэ  гугъуехьым   уэ   къысхуэхъуи  щIэгъэкъуэн.

Сэ  къысхэлъхьэт   лъагъуныгъэ,   сыпсэухукIэ   сызысын,

СхуэщI   нэхъ  щабэ  стелъ  гуэныхьыр   уэ   уи   пащхьэ   хуейр   нисхьэн.

 

Джатэ  жаныр  IэкIуэлъакIуэу   ди   Тамарэ   хуэзыгъабзэм,

Дыгъэ   нурым   ехьэ-ехуэу   лIыхъужь   хахуэу  напэ  къабзэм

И хъыбарыр  фхуэсIуэтэну  хулъэкIыну  пIэрэ  си  бзэм?

Дуней  фIыгъуэр  къеуэлIауэ   зелъытэжыр  абы  хуэзэм.

 

Ислъхьэнщ  усэм  сэ  Тамарэ,    сфIыхэлъадэу   лъыпсыр нэпсым.

Япэм   щыгъуи    хузэхэслъхьэрт     абы    гимнхэр    фIэфIу    си   псэм.

Теплъэ   гуакIуэр,  нэ    пIащитIыр   хэтт  хэмыкIыу си гупсысэм,

Зыхисэнщ   гум   си  уэрэдым   хуэдэ   къабзэу  жыр маисэм.

 

Уэрэд гуакIуэкIэ  щыгъуазэ  фысщIыфам арат и теплъэм:

Напэху къабзэм, щхьэц  данагъуэм,  нуру  щIэтым  и  нитI къаплъэм;

Сатыр  дахэу  дзэ  хужьыбэр,- къыщIэлыдэу  нэм,   уаIуплъэм!

БдзапцIэр  гъущIми,   еупIэщIыфыр   мывэм,   Iэзэу  бгъэIэрыхуэм.

 

Акъыл  къабзэ, бзэ  шэрыуэ  сиIэн  хуейщ  ар слъэкIын папщIэ;

АтIэ  сыщIыт  къарууфIэ,  фIыгъуэ  псори   зи  жыIэщIэ.

Тариэл   и  цIэр   дгъэIунщ  дэ,   хуэдусынщи  уэрэдыщIэ

Яхурехъу  ар  лIыхъужьищу  батэгъэшхэм   фэеплъ  папщIэ.

 

Тариэл    бгъэинын   щхьэкIэ,  щIэбгъэкIын  хуейщ уэру нэпс

Къалъхуа   сытми  абы  хуэдэу  зэкIу-зэкIужу  лIыхъужь нэс?!

Сэ,  Руставели,     си    гур   къиуIау   уэрэд    соус.

IуэрыIуатэу   щытар   япэм  иджы  сощI  налкъутналмэс.

 

Уэрэдым   сищIауэ   делэ,   сэ,  усакIуэм,  зэхызолъхьэ;

Хэку  дзэ  хъушэр  зи  жыIэщIэ  гуащIэм  си  псэр  IэщIызолъхьэ.

ЛъэкIыжIакъым  си  акъылым,  хьэщыкъ  хъуам  фIокIуэдыр и щхьэр!

Е схуэфIщI  хущхъуэ лъагъуныгъэр,  е къэфтI  мащэри сыщIэфлъхьэ.

 

Жьгъыру   защIэу   мы  хъыбарыр   къыщежьар   Иранырщ   япэу.

Куржы  шыпсэм   хэкIуэсауэ   хэтти,    сщIащ    зы   сегугъупэу.

ИкIи зыри  зэзмыхъуэкIыу ислъхьащ  усэм  мыр  си  гуапэу.

МафIэу  си  гур къэзыгъэплъым   гу  къыслъитэм  хъунт  сэ псапэу.

 

Дыгъэ нурым  нэр  щIисыкIми,  абы  Iуоплъэ   хэти фIэфIу;

Гум  хыхьащи  лъагъуныгъэр,   къыщIефыкIыр  щIэтыр IэфIу.

Хэт  лъэкIын-тIэ  пэрыуэну  ар къэплъамэ дакъэжь мафIэу?

СфIохъур  нэхъри  тепщэ  усэр,   къыхидзауэ макъамэфIу.

 

ХурещIыф  пщIэ къылъыс гъащIэм  хэти – пыхьэу премыжьэ!

ЗауэлI  хъуари  щырет хахуэу,  лажьэкIуэбэр ирелажьэ.

Хьэщыкъ  хъуари   лъагъуныгъэм  гурэ  псэкIэ  хурехъыжьэ,

Хьэщыкъ   хъуам  и  суд  имыщIэу   и  судыщIэм  ар прежьэ.

 

Жьым я жьыжым  къыщежьауэ  губзыгъагъэм  усэр  пащI.

Тхьэм   и  тыгъэу   ар  къежьауэ   мелыIычхэм   зыщагъэнщI.

ЩIылъэм   тетхэри   а  усэм  едэIуэфмэ,  гур  IэфI  къещI.

НасыпыфIэщ  хъыбар  кIыхьыр  зыIуэтэфыр,   ищIыу   кIэщI.

 

Зэрэ – тIорэ сатыритI-щы зэрихъэфмэ  рифмэм  хуэкIуэу,  

СыусакIуэщ  жиIэу,  пагэу иремыжьэ,  зигъэжьакIуэу.

ЗэхицIалэу  хъуар   купщIэншэм,  хэт  еджэнур  и  гур хуэкIуэу?

Ауэ  мэгуо  шыд   кIиикIэу: «ЩыIэ тхакIуэ, сэ къыстекIуэу?»

 

Уогъэунэхур  шым  лъэкIынур  ар  гъуэгу хуит щытетым деж.

Топ  джэгу гупым  утыку яIэщ,  ящIэн  хуейри  ялъагъуж.

КIыхьщ  усакIуэм  и гупсысэр, щикIуэтыпхъэр  дэнэ деж?

И  бзэр  хъумэ къарууншэ,   усэм купщIэ имыIэж.

 

Ауэ тхакIуэ Iэзэм и бзэр зыхуей лъагъуэм трешэфыр,

Гурылъ IэфIыр зы дакъикъэм дыщэ уагъэу зэIуещэфыр.

И гупсысэм  бзэр темыхуэу  щIидзэм  хахуэу  къокIуэтыфыр.

Тогушхуэжри  ар  щIэрыщIэу,   нэхъ  гугъужми  полъэщыфыр.

 

Дунеишхуэм  тетщ  зыбжанэ  усакIуэшхуэу  залъытэжу,

Ауэ  ятхыр  купщIэ  нэфрэ  уеджэм  уи  гум къимынэжу.

Ахэр  хуэдэщ  сабий цIыкIухэм,  мэз  щIыхьахэм  ягу къыдэжу

Бзу къаукIмэ,   мыщэ папщIэу  щакIуэ  Iэзэхэу забжыжу.

 

ЩыIэщ  усэ  уэрэд  хъуарэ  нэжэгужэ  гупхэм жаIэу,

Щефэ, щешхэм,  щыгушыIэм,  щызэхуэсхэм  гимну  яIэу.

Хъунщ  уедаIуэ  абы  пфIэфIу,  тхауэ щытмэ къикIыр наIуэу,

УсакIуэфIкIэ   дызэджэжыр   тхэфырщ   и  гур  гъащIэм  хуеIэу.

 

Лъагъуныгъэр  къыщежьари   щыкIуэдынури  дэ  тщIэркъым.

Псалъэу  щыIэр   зэхуэтхьэскIи   зэи    ар   зэIубз   дэ   тхуэщIынкъым,

Ди  гум  къохьэр  ар  тфIэIэфIу, гур хигъэщIми,  Iумпэм тщIыркъым.

Нэщхъеягъэуи   игуэшым   нэхъ   гу   быдэр   пэлъэщынкъым.

 

Лъагъуныгъэ   пэж  и  щэхур  я  нэхъ  Iущми  къыхуэщIэнкъым.

Ди   бзэр  ткъутэу   гугъу   зедехькIи  и   кIэм   нэс   ар  тхуэIуэтэнкъым.

Абы  щыщу   си   пшыналъэм  къизгъэтIасэм  фIей   лъэпкъ  хэлъкъым.

Лъагъуныгъэ  гуащIэм  исым  сыхуоусэр – ар емыкIукъым.

 

Миджнур жиIэм – хьэщыкъ къокIыр, сэ апхуэдэщ зи гугъу фхуэсщIыр.

ПэIэщIамэ  ар  и  щIасэм,   лъагъуныгъэм  егъэжэщIыр.

ЩимыIэжым  деж  гугъапIэ,  Тхьэр  лъэIуапIэ  хэти  ещIыр.

ТхьэIухудым  и  зы  псалъэр  хэти  фIыгъуэу  щыIэм  пещIыр.

 

Миджнур  дыдэкIэ  узэджэ хъунур дыгъэм хуэдэу къепсырщ,

Губзыгъагъэр  зи жыIэщIэу  хьэлэлагъыр  зи гум щызырщ,

Лъэщым лъэщу пэувыфу ар жыIэщIэ къэзыщIыфырщ.

Хэл-щэн ахэр зыхуэмыхъур лъагъуныгъэр зыхуэхамэрщ.

 

Хьэщыкъ  хъуам  дахагъэу  хэлъыр  и кIэм нэс къытхуэIуэтэнкъым:

Хьэлыншагъэм е къэхьпагъэм ар ебгъэщхькIи хуэдэ хъункъым.

Зэпэжыжьэщ ахэр куэдкIэ – зэгъунэгъуи зым хуэщIынкъым.

И фIэщ хъууэ,  мыхэр зи гум изубыдэр щIегъуэжынкъым.

 

Хьэщыкъ  хъуар жиIам епцIыжу  къытекIынкъым  хиша гъуэгум.

Ар и щIасэм хъум пэIэщIэ,  пшагъуэ фIыцIэр тохьэр и гум.

Сыт хуэдизкIэ гъугъу емыхьми,  щIэтщ щIэмыкIыу пщащэр нэгум.

ЩокIыр  си гур  IэфI щIэмылъу лъагъуныгъэм ириджэгум.

 

Щоуэр икъукIэ абы хуэдэр хьэщыкъ дыдэ хъуам хэзыбжэр.

Лъагъуныгъэм хуэхейщ хэтми махуэ къэс хъыджэбз зыхъуэжыр.

Ар я хабзэщ щIалэгъуалэм – ящIэр  захуэу, пэжу ябжыр.

И  гугъуехьым  къел  лIыхъужьырщ  лъагъуныгъэр  зыгъэпэжыр.

 

Хэт  цIыху  пэжми,  лъагъуныгъэм  и  щэху  къабзэр  ихъумэнщ.

Къихьэм  пщащэр  щауэм  и  гум,   ар  зэшыгъуэм  щыхутэнщ.

ЗэпэIэщIэу  зэрыщытым  лыгъей  мафIэм ар хидзэнщ,

Къегуауамэ пщащэр щауэм,  гур къэплъами,  зишыIэнщ.

 

И къалэнщ  абы: гум  щыщIэр имыщIыну  зэи  сэтей.

Пщащэ  нэхум  и  щэху  къабзэр  нахуэ  хъуну  сыткIэ  хуей?

Я гум щыщIэм, я фэм дэкIым щIытеплъэнур сыт нэ лей?

Гуауэ  Iейр  пщызыщIым  гуапэ  щхьэкIэ уэ зегъэс  лыгъейм.

 

Лъагъуныгъэ  щэху  зыIуатэм жиIэр  уи  фIэщ  дауэ  пщIын?

ФIыуэ  илъагъу   бэлыхь   хидзэу,  зыхуэхъужыр  хэт зэран?

Гурылъ щэхур бэм хэкIуасэм укIытэгъуэ ухэхуэнщ.

Хьэщыкъ  хъуам  и  лъагъуныгъэр  хуэбзыщIыфмэ  насып  инщ.

 

СогъэщIагъуэр гухэлъ IэфIхэр яфIэлIыгъэу щаIуэтэжкIэ,

Хьэлэл  пщащэм и щIыхь къабзэр Iуэху ящIауэ щагъэпудкIэ.

Сыт щIэпщIынур и гугъу пщащэм,  ар уэ фIыуэ щомылъагъукIэ?

Бзаджэнаджэм псалъэ дыджыр егъэныщкIур езэшыхукIэ.

 

Хурегъ  щIалэр лъагъуныгъэм,  фIэмыдыджу нэпс щIигъэкIыр.

Захуэщ  гъыми  и щхьэ закъуэу,   ару щытмэ хузэфIэкIыр.

ЩIэтщ  и нэгум  нуру  пщащэр - гъыми  и  гур  къогуфIыкIыр.

ЦIыху  губзыгъэм  гурылъ  IэфIыр  гуп  щыхыхьэм  деж ебзыщIыр.

 

КъытекIыпхъэкъым   усакIуэр   гъуэгу   хишыну  зытехьам.

ХурещI  тыгъэ  лъагъуныгъэр  фIэфIу  гъащIэм  къыхихам.

Хузэредзэ налкъут щыгъэу и гум лъахъэ къизылъхьам.

Фейдэ  лъыхъуэ  хэтын   хуейкъым  тхэну  и  гум  ирилъхьам.

 

Мыр  зэвгъащIэ: сэ  зы  закъуэщ   семышу  сызыхуэусэр.

Сропагэр  абы  сэри,  нэхъри сIэту и нэмысыр.

Пхъашэу щытми  а бзылъхугъэр гурылъ IэфIыр изопэсыр.

Къыхэздзауэ иджы  гуэрым,  уэрэдыщIэ хузоусыр.

                                                            I

      Хьэрып пащтыхь Ростеван и хъыбар

 

Ист Аравием пащтыхьу Ростеван – лIы бжьыфIэу, хахуэу,

Хэку  дзэ  хъушэр  и  жыIэщIэу,  ищI  унафэр  сыткIи  захуэу,

Псэ  хьэлэлу, акъылыфIэу, фIыкIэ цIыхухэр игъэгушхуэу,

ЛIыхъужь   нэст  а  щхьэмыгъазэр,  угъурлыт  икIи  ар нахуэу.

 

Игъуэтакъым  абы  щIэблэ,   зыпхъу    фIэкIа   къыщIэмыхъуат.

ТхьэIухуду  къэхъурт  пщащэр,   дыгъэм  пакIуэ  ар хуэхъуау.

Хэт  Iуплъами а бзылъхугъэм,   къэплъырт  мафIэу хьэщыкъ хъуау.

Хэт хуэтхын  ар акъылыфIэу  усэфI  лъагъуэм  тришау?

 

Тинатинщ  а пщащэм и цIэр- ар си гуапэу фызогъащIэр.

Балигъ хъури,  пежьащ гъащIэм,  дунеишхуэр дэщIэращIэу.

Зэхуешэс  пащтыхьым  хасэ. ЗэрылIыщхьэр  фэкIэ  къощIэр.

ЕгъэтIысри  и  бейгуэлхэр,   кърегъажьэр  и  гум  щыщIэр.

«Фи  чэнджэщ  сыхуейщ  сэ,  къуэшхэ, фыкъысхуэхъут щIэгъэкъуэн.

Си  гум  илъыр  езмыхьэкIыу,   сыхуейщ  хасэм  щыжысIэн.

Хуэда  розэр  хадэм  иткIэ,  гурыфIыгъуэу  сыт иIэн?

ЩIэуэ  къэкIым   ар   пэувкIэ,   я  дахагъэр  зэхуэдэн?

 

Зэщ  зэритыр гъащIэр  ди Тхьэм - жьы ухъуамэ  сыт  IэфIыж?

Хидзэу  щытмэ  абы  хагъуэ,   гурыфIыгъуэу  сыт  щыIэж?

Къэсагъэнущ  сэ  си пIалъэр, си пкъыр  нэхъри  мывэу мэж.

Дыгъэ  нуру  къепс  сипхъу  закъуэм  пщыгъуэр  сэ  хузощI гупыж».

 

Къат  жэуап  бейгуэлхэм: «Пщышхуэ, пщIэншэу  уи  гур  уэ  хогъэщI.

ЩIидзэу щытми  хуалэу розэм,  и  мэм  дэ  зыщыдмыгъэнщI.

Удз  гъагъауэ  дунейм  тетыр  а  зы  розэм хъункъым пэпщI.

Мазэм,   хъуами  и къухьэгъуэ,  вагъуэм  ар дауэгъу хуэмыщI.

 

ЖомыIэхэт  хуадэу  розэр - дэ къытщIехьэр и мэ IэфIыр.

ТкIийуэ щытми уи чэнджэщыр къыпэхъункъым  хамэм и фIыр.

Щрехъу  нахуэ  ди  хэкушхуэм  пащтыхьышхуэм и псэм фIэфIыр,

Ар апхуэдэу  щынэхъыфIкIэ  ирехъу  тепщэ  дыгъэ нурыр.

 

Къалъхугъами  ар  бзылъхугъэу,  къигъэщIащ  Тхьэм  пащтыхьыну.

ПцIы  дупсынкъым: дэ  ди  гугъэщ  унафэщIу  щытыфыну,

И лэжьыгъэр дыгъэ бзийуэ хэкум нуру щхьэщытыну.

Къаплъэн шырхэр – хъуми, бзыми -  зэщхьыркъабзэщ.  Нэгу щIэкIыну!»

 

Автандил  - дзэпщ хахуэм  и къуэр,   хьэрыпыдзэм  и  Iэтащхьэр

ЗэщIолындэ  дыгъэ  нуру  игъэбжьыфIэу  пащтыхь пащхьэр.

Жыр псыхьауэ  и  Iэпкълъэпкъым  къегъэлъагъуэ  зэрылIыщхьэр.

Тинатин  и  зэ  Iуплъэгъуэр жыр маисэу  и  гум  хохьэр.

 

Хьэщыкъ   хъуа  лIыхъужьым  и  гум  къоIэ щэхуу мафIэ лыгъэр.

ЩыпэIэщIэм   щыгъуэ  пщащэм хуадэжыпэрт  розэу гъагъэр.

ЩыIущIэжым – нэхъри   гуащIэу  къызэщIоплъэр игу уIэгъэр.

Хуейщ   гущIэгъу  гу  зэхуэзыщIхэр - ажал  джатэщ  лъагъуныгъэр.

 

Ауэ  адэм,  хабзэм  тету  пщыгъуэр  и  пхъум щылъигъэсым,

Автандил  гу  лъетэр  IупщIу  нэхъ  зишыIэу  лыгъэ зысым.

ЖеIэр: «ДяпэкIэ  слъэкIынущ  сыIуплъэн налкъутналмэсым,

ТIэкIу къэбжьыфIэжынщ  си нэкIуу ищIар фагъуэ гухэ нэпсым».

 

Пащтыхьышхуэм и унафэм хьэрыпыщIыр зэлъещIыс:

«Тинатин си пащтыхьыгъуэр сфIэфIу нобэ лъызогъэс!

Телындэнщ  ар дыгъэ  нуру  хэт  къыхуэхъуми  и  бгъуэщIэс

Абы псори фигъэгуфIэу, щытхъукIэ фIэту фыкъыхуэс!»

 

Къохъур пщIантIэм  дэз  хэкудзэр - я гуфIэгъуэу  хъуэхъу яIэт.

Автандили  и  дзэ хъушэм  хоплъэр – гуфIэр нэгум щIэтщ.

Пщыхэм, уэркъхэм, бейгуэл  хъушэм  я  нэхъыжьщ  уазир[1] Сократ

Хьэзыр  тахътэр  ящIри,   жаIэр: «ЗиIа хуэдэ дунейм тет?»

 

Тинатин къыщIеш и адэм, уэсым хуэдэу хужьу теплъэр.

ЕгъэтIыс пащтыхь тIысыпIэм, щхьэретIагъэр дыщэ пыIэр.

Пщы дамыгъэу налкъут башым нэхъри лъэщ щIохъукIыр и Iэр.

Нэхъ лъагапIэу щыIэм тесу дыгъэ нурыр бэм къахоплъэр.

 

Дзэр, пащтыхьыр, икIуэтахэу щхьэщэ лъахъшэ пщащэм хуащI,

Къащыхъуащ  гурыхь унафэр,  фIым  я  фIыжым  а зыр пащI.

МэIу пшыналъэр  гум  егуакIуэу, гуфIэгъуэшхуэм зеузэщI,

Ауэ  пщащэм  и нэкIуитIым  нэпс  къыфIекIуэм  лъэужь щащI.

 

Къелъытэжыр  хуэмыфащэу  адэжь  тахътэм  тетIысхьэн.

ГупсысапIэм  ар  щохутэр,  ауэ  адэм  пэрыуэн?

Адэм жеIэр: «Хабзэщ  адэм и пIэм быныр иувэн

Хабзэ хъуам сэ сепцIыжатэм,  къысхуищIынти Тхьэм губгъэн».

 

ХуещI унафэ: «Щыгъэт нэпсыр, бжесIэр уи гум иубыдэ!

Хьэрып псом уэ я нэхъыщхьэ узощI нобэ, хъу лъэ быдэ.

Си хэкушхуэм и хъумакIуэу уэ зырщ иIэр – щIы ар быдэ,

ЩIы унафэ акъылыфIэу, лей зезыхьэм яхуомыдэ.

 

Удз гъэгъами щхьэлъэ фIейми щхьэх имыIэу дыгъэр топсэ;

Къулейсызми хуэкъулейми я зэхуэдэу яхуоупсэ.

Жумартыгъэм бийр елъахъэр, лъахъэ илъмэ,  мэхъу нэхъ Iэсэ.

Къихьэжынущ гуэным икIыр уимыжагъуэу птым – зегъасэ.

 

Жумартыгъэр ди лъэпкъ хабзэщ, хьэлу хэти тхэлъын хуейщ,

Жумартыгъэм къещIыр щабэ и гур цIыхум я нэхъ Iейм.

Шхэн, ефэныр сэбэпщ, ауэ сыт щIилъынур гуэным лей?

Птам уи деж къигъэзэжынущ, умытар нэгъуэщIым ейщ».

 

Пхъур щIодэIур адэм жиIэм акъылыфIэу, дихьэхауэ,

Псалъэ Iущхэм хуещI гулъытэ гу губзыгъэр  хуиунэтIауэ.

МэтIысыжыр  адэр  Iэнэм  гуфIэгъуэшхуэр  иублауэ.

Тинатини  тесщ  и тахътэм  дыгъэ  нуру зэщIэнауэ.

 

Пащтыхь   хъуам,   нэхъ   къэгушхуауэ,   адэ  Iущым зыхуегъазэ:

«ЩIыи  унафи,   Iуегъэх  псынщIэу  гуэну  щыIэм я IункIыбзэр,

Кърегъалъхьэ мы си пащхьэм  фIыгъуэу уиIэр! – Длэжьынщ хабзэр».

КърахьэлIэр  хъугъуэ-фIыгъуэр! – Егуэш  пщащэм  IэфIу  и бзэр.

 

Етыр тыгъэр  щысхь  имыщIэу,  хьэлэлагъым   къыхех  ищIэр.

Хуэкъулайри  къулейсызри и зэхуэдэу мэгумащIэр.

ЯжреIэр: «Сядэ  Iущым и унафэщ сэ згъэзащIэр.

ИрещI нэхъри  лъапIэ тыгъэм  цIыхухэм нобэ фи зэIущIэр».

 

«КъыщIэфх,- жеIэр,- куэд зыщIэлъым, къэвмыгъанэ зыри фхуэхьу.

Амилахор[2]! КIуэи  шыбзыхъуэм  къэху шы гуартэ лъэрызехьэу!»

Къаху шыр хъушэу, къахь жыхуиIэр, егуэш мылъкур, ет щымысхьу.

Дзэм зэрапхъуэр хъугъуэ-фIыгъуэр зэрыпхъуакIуэ гупым ещхьу.

 

Шагъдий гуакIуэри дагъакIуэр ипIар адэм елIэлIапэу,

Зэрызохьэр цIыхур мацIэу, къаIэрыхьэр зэщIащыпэу.

Етыр тыгъэр берычэту дыгъэ нурым, псэм фIэгуапэу.

Къигъэнакъым цIыху Iыхьэншэу, игуэшащ мылъку хъушэр псапэу.

 

Зэхэтщ екIуу гуфIэгъуэшхуэр, макIуэр махуэр нэгузыужьу

Бгъэдэсщ Iэнэм хэку дзэ хъушэр, ефэ-ешхэр щIагъэхуабжьэу.

Ауэ щысщ нэщхъейу тхьэмадэр,  телъу пшагъуэр гуауэ ныбжьу,

Щысхэм жаIэр зэIущащэу: «Зиусхьэныр нэщхъейщ хуабжьу».

 

Автандили дыгъэ нуру зэщIэлыдэу бэм яхоплъэ,

IэкIуэлъакIуэуи зегъазэр дзэпщым, гуакIуэщ, екIущ и теплъэр.

Сократ  Iущри къыбгъурысщи  щэху зищIау абы къопсалъэ:

«Сыту пIэрэ апхуэдизу тепщэр нобэ хэзыгъаплъэр?»

 

И тетыгъуэм  нэгу  щIэкIахэр  игу  къэкIыжу  къыщIэкIынщ.

Армырамэ гуфIэгъуэшхуэм  сыткIэ  хуейт  ар нэщхъеин?»

Автандил  Сократ  жреIэр:  «Ар дыхуеймэ, къэтщIэфынщ,

ДыгушыIэурэ  нэхъыжьым и гум  щыщIэр зэдгъэщIэнщ».

 

ЛIыхъужьитIым  нэжэгужэу  зыкъаIэтыр жаIам тету.

Дыщэ фалъэхэм из ящIри пщым бгъэдохьэр зэбгъурыту.

Щхьэщэ  хуащIри  бгъэдотIысхьэр  я  гушыIэр япэ иту.

Вазир  жьакIуэщ  утыку  ихьэм, – псэлъэн щIедзэр къимыкIуэту:

 

«Унэщхъейщ  нэхъыжьыр  хуабжьу,  уи  щытыкIэм  гур  хегъэщI

Ау узахуэщ: берычэтым   гущIэгъуншэу  куэд  пфIыхощI.

Мылъкум  уи  пхъур  хуит  хуэпщIауэ гуэну  уиIэр  къеунэщI.

Лъыбгъэсау  абы тетыгъуэр нэщхъеягъуэр  гъусэ уощI».

 

КъедэIуащ абы пащтыхьыр игъэщIагъуэу зэхихар.

ФIэтелъыджэ хъуащ апхуэдэу къепсэлъэн дзыхь зращIар.

«Ар фIы дыдэщ!» - жеIэр гуапэу, фIэкъабылу пхъум ищIар,-

Хэт силъытэми къазэру, -  пцIыщ, делагъэщ къиву хъуар.

 

Сэ аракъым, Вазир, нобэ си гум къеуэр, - уи фIэщ гъэхъу!

ЕпIэщIэкIыу  кIуащ  щIалэгъуэр, сэ,  кIуэ пэтми,  нэхъ жьы сохъу.

Сэ щызиIэкъым  къэралым лIы  хуэдэлIу зы цIыхухъу

Пащтыхьыгъуэр сырипагэу  зэст  хъун. Ар си жагъуэ мэхъу.

 

Мо  пхъу  закъуэрщ  сэ  сиIэххэр, - спIащ  ар  згъафIэу,  мес,  къэхъуащ.

Алыхьталэм, - си мыгъуагъэт,- къуэ зритым сыхинащ.

Шабзэ  дзынкIи,  топ джэгункIи сэ къыспэхъу щыIа? Флъэгъуащ.

Автандил  хъунщ  тIэкIу  сэщхьынкIэ, -  зыгъэсари хэт? – Сэращ!»

 

Автандил  мамыру  щысу тепщэм жиIэм  едэIуащ,

И пащIэкIэм  щIэгуфIыкIыу  тIэкIу  еплъыхри дыхьэшхащ.

Дзэ хужьыбэм  къапих нурым дунейр нэхъри нэху къищIащ.

«Сыт къэхъуар, ущIэдыхьэшхыр? – жиIэу тепщэр къеупщIащ,-

 

Тхьэ пхузоIуэр,  жысIа  псалъэм  зы  хэмыткIэ  дыхьэшхэну!»

Автандил  къопсалъэр: «Пщышхуэ! БжесIэнщ  пэжыр  уедэIуэнум,

Зыгъэгусэ,  губжь  хэмыту,   къэкIыр  си  гум  жызбгъэIэнум;

Емызэгъыу  ар  къэплъытэу  уи  гум  дыджу къимынэнум».

 

Тепщэм  жеIэр: «ЖыIэ, жыIэ узыхуейр, е къизгъэкIынкъым.

Тхьэ пхузоIуэр ТинатинкIэ! СэркIэ ар тхьэлъанэ цIыкIукъым».

Автандил къыпещэр: «НетIэ жыпIа псалъэр сфIэтэмэмкъым,

Джатэм тIэкIу уэ урипагэу гу лъыстащи – уэзгъэкIуакъым.

 

Автандил,-  уи  пщылIым,  пщышхуэ,  лъэщу    джатэр  егъабзэфыр.

Щотхъуж и щхьэм - «Сэ  къыстекIуэ  дунейм  теткъым!» - жызыIэфыр.

Хэт лIыхъужьми, сыт хулъэкIми – утыкущ  ар зыгъэунэхуфыр.

Дызэпихьэнщ  баз,   дзэр щыхьэту,-  зэхэкIынщ   дэ  тIум щакIуэфыр».

 

Тепщэм жеIэр: «Къыспеуэну зи мурадым сэ хуэздэнкъым.

ЗыдощIылIэр  зэхьэзэхуэ!  КIэ  имыIэу  дувыIэнкъым.

ЦIыху  зытIущ  щыхьэту  тшэнщи текIуар  хэтми  ябзыщIынкъым.

ЛIыгъэ  зиIэр маиданым[3]  щыхъуху  нахуэ  сикIуэтынкъым!»

 

Хэку  пащтыхьым  и  унафэр  Автандил  фIэзахуэу  къещтэр.

 

Баз зыфIахьым махуищ щхьэпцIэу къикIухьыпхъэуи къалъытэр.

Абдеж псалъэм кIэ щратыр, ефэ-ешхэр къыщIаIэтэр.

ГуфIэгъуэшхуэм зеузэщIыр, я пшыналъэм егъэш батэр.

 

Тепщэм ещI унафэ: «ТщIыгъуу  шу  пщыкIутI  нэхъ  хахуэу  тшэнщ.

Сагъындакъхэр  тхуаузэдыну  цIыху  пщыкIутIи  здэщIыдгъунщ.

Шермадин – а уэ уи пщылIым,  хэт  хулъэкIми хулъэкIынщ.

Дэ  тIум  хэтми   нэхъ  шэрыуэр   ахэм   фIыу  зэхагъэкIынщ.

 

АдкIэ щакIуэхэм жреIэр: «Фэ  мэз  щIагъыр  къыщэфщыкI!

КъыдэфхулIэ щIэсу хъуар дэ, - зы сатырым хремыкI!»

Щрет ди дзэри хьэзыру, - зы псэущхьэ блэвмыгъэкI.

ГуфIэгъуэшхуэр  ягу  пымыкIыу  хэку  зэIущIэр  зэбгрокI.

                                                              II

              Ростеванрэ Автандилрэ  щакIуэ щыIэщ

 

Нос лIыхъужьхэр  щыхьэр  унэм  нэхущ  вагъуэр  зэрыбзэхыу,

Теплъэ  дахэу, зэкIу-зэкIужу, дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу,

Iэщэфащэр   зыщIэцIыуэу   и   плIэипхъуэр  екIуу  ехыу.

Поплъэр   ар  пащтыхьым,     и   пщIэгъуалэм  лъэр зэблихыу.

 

ЩакIуэ  кIуэнухэм  заIэтыр  хэку  пащтыхьыр  япэ иту.

Зрагуашэр  сатыр  дахэу  губгъуэ  иным  зэбгъурыту.

Уэредадэм  зыкъеIэтыр  екIуу  кIуэхэм  я лъэм щIэту.

Я   шабзэшэхэр  золъатэ,   хэт  техуами  пхрылъэту.

 

Ростеван  унафэ ещIыр: «КъытхуэвгъакIуэ пщыкIутI щакIуэ,

Дыхуей  щыхъум тхуаузэдыну сагъындакъхэр IэкIуэлъакIуэу!

Къабжынщ ахэм щакIуэн духмэ,  къэдукIар лей ямыгъакIуэу».

КъыщIаху мэзым хьэкIэкхъуэкIэр  цIыкIуи ини къыздагъакIуэу.

 

ХьэкIэкхъуэкIэу зэхэзежэм къыпхуэщIэнкъым  иIэр  бжыгъэу.

Щыхьхэм,  мэлхэм, мэзбжэн Iэлхэм бгым  зыщадз  къелын я гугуэу.

Ростеванрэ  Автандилрэ,  пэлыдыжу  зым  зыр дыгъэу

Зрач   зэуэ,  хуэшэрыуэу  яутIыпщ  шабзэхэр,   гур  загъэу.

 

Яшхэм  сабэ   зэщIаIэтэм  ищIащ  фагъуэ дыгъэ къепсыр.

КъаукI, щIэуэ яузэд шабзэр, псыхьэлыгъуэу мажэр лъыпсыр.

Сагъындакъхэр нэщI зэрыхъуу зыузэдхэр пIащIэу къосыр.

ХьэкIэкхъуэкIэхэми  я псэм  шабзэ  жану  лъар  лъоIэсыр.

 

Къажыхь  гужьея  псэущхьэм,  итщ  зыр  кIэщIу  зым иужь.

Маиданым  лей щалэжьым  Тхьэ бэшэчыр къегъэгубжь.

Губгъуэ  щхъуантIэр  напIэзыпIэм  хъуащ  хэпщIыкIыу  лъы лъэужь,

«Автандил,  ууейщ  жэнэтыр, - жаIэр еплъхэм,-Уэт лIыхъужь!»

 

ЗэлъащIысри  бгыри  уэхри  щакIуэн  щакIуэхэм  яухыр.

БгитI  зэхуакум   дэту   аддэ   къикъуэлъыкIыу  псыр  щожэхыр.

ХьэкIэкхъуэкIэхэр  мэз  Iувым   щIолъэдэжри  загъэбзэхыр.

Еша  пэтми   зэпеуитIыр,    я   бжьыфIагъым   удехьэхыр.

 

Зэрэ  тIорэ  трагъазэу  зэраIуэкIыр: «Сэрщ текIуар!»

Я  гуфIэгъуэщ,  мэуэршэрхэр  я  нэгу  щIэту  махуэ  кIуар.

Аурэ  пщылIхэр  къызэхуосыр  жаIэжыну  ялъэгъуар.

Тепщэм жеIэр: «Иджы жыфIэт,  евмыхьэкIыу нэгу щIэкIар!»

 

Жэуап къатыр: «ЖытIэнщ пэжыр!  ПцIы  тхуэщIынкъым  нэгу  щIэкIар,

Ауэ  тщIэркъым  а  лIыхъужьыр  щакIуэгъу  тепщэм  уэ  щIэпщIар:

Ухуейм  дыукI зэшэзэпIэу , ауэ  пцIыкъым къыптекIуар,

БлигъэкIакъым  къимыукIыу хьэкIэкхъуэкIэу зытеплъар.

 

Хуэвгъэбагъуэт тIощIыр зы щэм! Апхуэдиз фэ къэвукIащ.

КъэвукIам зы тIощI щIигъуну Автандил хузэфIэкIащ.

ЗэфIидзами Iэзэу шабзэр емылIалIэу иутIыпщащ.

Уи шабзэшэхэм  ятIагъуэу кIэрыпщIам  гугъу  дыдехьащ».

 

Ростевани  пщылIхэм  жаIэм  щIодэIукI  и  гуапэ  дыдэу.

Зыгъэсам  и   дежкIэ фIыгъуэщ игъэсар  къэхъуам  лъэ быдэу.

Къуалэбзум   гу  хуещIыр   розэм,   ипIа  шырым  ар  хуигъадэу.

ФIахьа  пэтми,   ар  мэгуфIэ,  Автандил  хущытщи  адэу.

 

ЗыщIагуашэр  жыг  щIагъ жьауэм я щхьэр дыгъэм щахъумэну.

Зэхэсщ щакIуэхэр  гуп-гупу  зыр  зым нэхърэ нэхъ бжьыфIэну.

Зэбгъурысщ  лIыхъужьхэр  екIуу  нэгу щIэкIахэр  яIуэтэжу

Зэм  дэплъейуэ   бгыщхьэ   папцIэм,  зэми  псым  хэлъ  мывэр  ябжу.

                                                           III

Къаплъэныфэр  зи   фащэ  лIыхъужьым  хьэрып  пащтыхьыр

 зэрыIущIам  и  хъыбар

ЛIыхъужь гуэр къолъагъур  аддэ,  къепыгъэхыу псым щхьэщысу

Зэ Iуплъэгъуэм ар къыпфIощIыр къаплъэнышхуэ псыхъуэм дэсу.

Къыщхьэщытщ абы шы къарэ  налкъут щыгъэр и Iэпслъэпсу.

ЗэщIигъащтэу  и  пкъыр  розэм  къохыр жэпыр гуауэ нэпсу.

 

Къаплъэныфэ щыгъщ  и фащэу,  цыр и щIыIукIэ къэгъэзауэ.

А фэ дыдэм къыпачауэ щхьэрыгъщ  пыIэ тегъэсауэ.

ЩIопщ гъумыщIи  IэщIэлъщ  и  Iэм,  хамэ щIыпIэ гуэр щащIауэ

Зэхэсщ гупыр зэчэнджащэу гъэщIэгъуэн ар къащыхъуауэ.

 

ХуащI  хамэлIым  абдеж   лIыкIуэ,   хэтми  ар зэхагъэкIыну

Ауэ лIыхъум  хулъэкIакъым  щхьэр  къиIэту кIуам къеплъыну

Дыхьэрэну и нэкIуитIым къожэх нэпсыр хы толъкъуну.

Нэхъ гъунэгъу зищI пэтми пщылIым  лъэмыкI  ар къигъэпсэлъэну.

 

Диящ, псалъэ хужымыIэу,   бгъэдэтщ кIуар  абы кIэзызу.

Щытащ  куэдрэ ар Iэнкуну хуиту и бзэр къыдэмыбзу.

ИкIэм  жеIэр: «Хуейщ  Пащтыхьыр…» ХужыIари арщ зэIубзу

Зы илъагъуркъым  лIыхъужьым,   магъ  нэбжьыцкIэ  нэпсыр  изу.

 

КъыгурыIуэркъым зы псалъэ; сыт абы уепсалъэкIэ?

БгитI зэхуакум  дэт  дзэ хъушэм еплъыххакъым  ар нэбгъузкIэ.

КъыщIэнауэ мафIэ лыгъэр ис къыпфIощI абы уеплъыхукIэ.

КъыщIотIкIукIыр  нэ  пIащитIым  гуIэ  нэпсыр  лауэ лъыпскIэ.

 

И  акъылыр  щыIэу  жыжьэ  ар  зыгуэрым щIогупсыс.

ЛIыкIуэу  кIуами  пщы  унафэр  лIыхъум  игу хунэмыгъэс.

ЗэхимыхIау  абы  зыри,   щысщ щIегъэжри уэру нэпс

ЗэтепIащ  и Iупэр розэм  щымыIэжу зыщIэхъуэпс.

 

Жэуапыншэ щыхъум,  пщылIым IуегъэзыкI къэхъуау нэщхъей.

ЖреIэж Ростан: «А слъагъум уицIыхуну къыпхуэмей.

Фэуэ тетщ ар лIым я лIыжу, - зэ Iуплъэгъуэм уегъэдий.

Жэуапыншэ хъуащ си псалъэр,  жесIа пэтми ар щэней.

 

КъызэщIоплъэр  хэку   пащтыхьыр,  гум  щIыхьауэ  хъыбар  щIыIэр.

Къыхеш  и  дзэм  лIыхъужь  защIэу цIыху пщыкIутIи  яжреIэр:

«Хьэзыр къэфщIыт IэкIуэлъакIуэу  фэ лIыхъужьхэм Iэщэу фиIэр,

КъызэфшалIэт  мор лъэщагъкIэ,  сызэджауэ къысхуэмыкIуэр!»

 

Ягъэдалъэу  джатэр   пщылIхэм,   щIадзэр лIыхъум ебгъэрыкIуэу.

Абы щыгъуэщ зыкъищIэжу къащыхэплъэр накIуэпакIуэу.

Зэпиплъыхьмэ Iэгъуэблагъэр,  иувыкIауэ щытщ дзэр пакIуэу.

«Сыту сэ сынасыпыншэт!» - жеIэр нэхъри и гур  къекIуэу.

 

И Iэр хьэлъэу хуехьри  нэкIум,  нэпсыр хуэму щIелъэщIыкI.

Iэщэфащэр  зэпеплъыхьри  и  къарур нэхъ къызэрокI.

Зым  зы  псалъэ жримыIэу  шым мэшэсри IуегъэзыкI.

Къызэхенэри  кIуа  гупыр гъуэгу пхыдзамкIэ кIуэцIрокI.

 

«Зэ къэувыIэт!» - жаIэу,  пщылIхэр итщ и ужьым зэрызехьэу.

Ау лъэщIыхьэм удын хьэлъэр игъуэтау мэгъуэлъыр пыхьэу.

Зэгуегъэху зытехуэр щIопщым, джатэ жану къупщхьэм хыхьэу.

ЗимыIэху зезыхуэ гупым къалъегъэс удын гущIыхьэу.

 

Къогубжь нэхъри пщым я пщыжыр. Дзэр илъыну йоувыкI.

КъызэплъэкIыркъым  лIыхъужьыр, - дзэр пхъэрауи  игу  къэмыкI.

КъылъэщIыхьэм  кIэ иретыр,  зэуам  тэджыжын  лъэмыкI.

Арт Ростан и нэгум щIэлъри, зы сыхьэтым и нэгу щIокI.

 

Автандилрэ Ростеванрэ кIэлъыщIопхъуэр  я жагъуэщIым.

ЛIыхъужь  хахуэри  зэкIужу  мажэр тесу шы фэрыщIым.

Зэбгъэщхьынур  вагъуэижу  зи  гъуэгуанэм  хэзыгъэщIырщ.

Къелъагъу дзэм пащтыхьыр хэту. Дзэри ещхьщ бжьэматэ къэпщIым.

 

КъызэрищIэуэ пащтыхьыр иужь иту – шыр щIегъыIэр.

Зегъэбзэхыр напIэзыпIэм къахуэмыщIэу здэщыIэр.

«ЩIыр зэгуэхуу дэмыхуамэ тлъагъунт тету дунейм!» - жаIэр.

Къамыгъанэу лъэ дэупIэ щIащыкI щIылъэр, гъуэгуу щыIэр.

 

Лъыхъуащ  куэдрэ  ахэр  пщIэншэу, - ялъэкIакъым  къагъуэтыну.

Къэхъуар  псоми  ягъэщIагъуэр: «Гъуэбжэгъуэщкъым  ар  кIуэдыну!»

ЛIар зауэлIхэм  ягъеижыр.  Хъуар  уIэгъэ  яхь  япхэну.

Тепщэм  жеIэр: «Ди гуфIэгъуэм къысфIощI нобэ дыкъибгынэу».

 

НасыпыфIэу къэдгъэщI гъащIэм  арэзы  техъуакъым  дыгъэр.

Арщ  щIытхуищIыр  кIагъэпшагъэ  ди  псэукIэ дахэу  гъагъэр.

Нэщхъеягъуэу къыстегуплIэм солъагъу хэту си лIэныгъэр.

Ауэ Тхьэм ар фIэкъабылмэ,   къыIызох абы и тыгъэр».

 

Ахэр жеIэри зегъазэр, нэщхъей дыдэ  ар къэхъуауэ.

Щыблэм хуэдэу   къочэ  и  гур,  Iуэху мыхъумыщIэм къигъэплъауэ.

Щагъэтыжыр щакIуэн пщылIхэм  къэхъуар  я гум щIыхьэпауэ.

Хэти жеIэр: «Хъуащ ар!» Хэти  щытщ,  къэхъуар и жагъуэ хъуауэ.  

 

И гум пшагъуэр тегъуэлъхьауэ   тепщэр унэм нэсыжащ.

Къуэуи къуэшуи абы иIэр  Автандилти  ириджащ.

Зэхуэсыжхэркъым  цIыху щIэсхэр, щыхьэр  унэр  нэщI къэхъуащ.

ТекIуащ  гуауэр гуфIэгъуэшхуэм, - я пшыналъэр зэпыуащ.

 

Адэр гуауэм зэрыхэтыр Тинатиным къызэрищIэу

КIуащ и адэм деж IущIэну,  дыгъэ нурым дэщIэращIэу.

«Жейрэ, хьэмэ щIэс бейгуэлхэр?» - жеIэр ядэм ар щIэупщIэу.

ПщылIхэм жаIэр: «Щысщ нэщхъейуэ гуауэ хьэлъэм къыхигъащIэу.

 

Автандил бгъэдэсщ уи адэм, а зырщ щIэсыр иджыпстукIэ.

ЛIыхъужь гуэр  хуэзати нобэ,  хэтщ гупсысэм абы щхьэкIэ».

Тинатиным жеIэр: «Хъунщ-тIэ! СыщIыхьэнкъым мысыхьэткIэ.

«КъэкIуат»,- жыIэ,-уилъагъуну»,- къоупщI хъумэ ар иужькIэ.

 

Тэлай  докI, пащтыхьым  жеIэ: «Дэнэ  си  пхъур  зыдэщыIэр?

Хуэхъунт хущхъуэ си гукъеуэм  дунейм фIыгъуэу сэ  щызиIэр».

«КъэкIуат  нэхур  уилъагъуну.  Ауэ гуауэ  узэриIэр

КъызэрищIэу,  нэщхъей  къэхъури,  ныщIэмыхьэу кIуэжащ», - жаIэр.

 

ЕщI унафэ: «Къевджэ псынщIэу! Ар сщIымыгъумэ кIыфIщ си гъащIэр.

ЖефIэ: Сыт сыкъомылъагъуу  укIуэжауэ  пщIа мыхъумыщIэр?

Гъэхъуж  къакIуи   си гур  псынщIэу. – Уэ плъэкIынущ,   фIыуэ сощIэ.

БжесIэнщ  псори   сипхъу  гъэфIэным  иджыпсту  сэ  си  гум  щыщIэр».

 

Тинатин йодаIуэр адэм, - адэ пащхьэм къыщохутэр.

Дыгъэ бзийр щытепсэм  мазэм,   фагъуэ  хъуауэ ар йокIуэтыр.

Адэм хуещIыр  пхъум  ба гуапэу,  пхъури  адэм бгъэдокIуатэр.

ИоупщI: «Щхьэ уэ утхэмысрэ? Сыт укъезджэм нэхъ къыщIэпщтэр?»

 

Пщащэм жеIэр: «Адэ лъапIэ! ГущIэгъуншэу щытми гъащIэр,

Уэ плъэкIынур зыхуэдизыр я нэхъ хахуэм фэкIэ къещIэр.

Уеблэм вагъуэхэр уи губжьым дэункIыфIынущ. Хэт зымыщIэр?

Ущыс нэхърэ зы умыщIэу,  нэхъыфIщ зауэм я нэхъ гуащIэр».

 

Адэм жеIэр: «Си бын закъуэ! Сыт бэлыхьыр стемылъами,

Уэ уи нэгум сызэриплъэу схокIыж узыр, - ар  етами.

Сщхьэщохыж  уэ  нэщхъеягъуэр  хьэлъэ дыдэу ар щытами.

КъыбгурыIуэм  си  гум щыщIэр  къапщIэнщ хьэлъэми ар тыншми.

 

ХамэщI къикIа  лIыхъужь  гуэрым  сыIущIащ  сэ  сымыщIэххэу.

Къыщхьэщихырт нурыр щIалэм,  уеплъам теплъэм удихьэхыу.

Ауэ и гум къеуэр, щIэгъыр  къыджиIакъым  къызэкъуихыу.

КъысхуэкIуакъым  седжа  пэтми. Ар стелъщ  хьэлъэу  сригухыу.

 

Абы гу дэ къыщытлъитэм,   елъэщI нэпсри шым мэшэсыр.

ЛIыкIуэу абы хуэзгъэкIуахэм удын бзаджэр къарепэсыр.

Мэбзэхыж ар напIэзыпIэм,  егъэпудри си нэмысыр.

КъысфIэщIами, слъагъупами къысхуэмыщIэу согупсысэр.

 

ГъэщIэгъуэнщ  ар  икъукIэ!  Хэт ар?  Дэнэ  щIыпIэ  къыздикIар?

ХьэкIэлъыкIэр  хилъхьащ  си  дзэм!  Сыт  хуэдэлIхэ  къиукIар!

Щхьэ  бзэхын  хуей  цIыхур  занщIэу!  Сыт  кIуэдыкIэу  кIуэда  ар,

Нобэ  хъунт  сэ щызухынур  Тхьэм  насыпу  къызитар!

 

Тегъуэлъхьауэ бампIэр си гум сщещIыр дыдж дуней щIэращIэр.

Дэбзэхащ абы гуфIэгъуэр нэщхъеягъуэм сыхегъащIэр

Насыпыншэ хъухукIэ цIыхум къыщохъу  нэхъри хьэлъэ гъащIэр.

Игъуэтащ кIэ гурыфIыгъуэу сэ сиIэнум! Ар сэ сощIэр.

 

Жэуап къетыр и пхъум: «Сядэ, сыпхуэгушхуэу сынопсалъэр:

УмыщI къуаншэ Алыхьталэр, зыхуэпщылIыр  цIыхуу щыIэр.

И зэран абы къокIакъым. А зырщ  дэ хъумакIуэу диIэр.

Гуауэу щыIэм я нэхъ гуауэм фIы зигу илъыр текIуэу жаIэр.

 

СынолъэIур: - Тепщэу щыIэм уратепщэщ. – ЩIы унафэ!

Гъунапкъэншэщ  уи хэкушхуэр,  еуфэбгъур  хышхуэ Iуфэр.

ДэнкIи  гъакIуэ  цIыху,  къегъащIэ  зыщIар  фащэ  къэплъэныфэр,

ЩIым  щалъхуами  а  лIыхъужьыр,  и  хэщIапIэми  мо  уафэр».

 

ЩIыр хъурейуэ щIащыкIыну  тIасхъэщIэххэр  ирегъажьэ:

«Фежьэ, маржэ! Гугъуехь  щхьэкIэ  фыкъэдзыхэу,  зывмыIэжьэ!

ЩIэфщыкI  ди  щIыр, си унафэм  фи  акъылыр хуэвгъэлажьэ!

Къысхуэфтх флъагъур, фи нэгу щIэкIыр! ХъыбарыфIкIэ сынывожьэ».

 

Ежьа лIыкIуэхэм  къакIухьыр  илъэс  псокIэ зэш ямыщIэу.

ЩIыр щIащыкIыр  лъэрытету  хэт къаIущIэми еупщIу.

Къахуэзакъым цIыху,  лIыхъужьым  и хъыбар  зэIубзу ищIэу.

Къагъэзэжыр ахэм унэм хъыбарыншэу, я гур хэщIу.

 

ПщылIхэм жаIэр: «Зи щIыхь лъапIэ! Сэбэп дэ дыпхуэхъуфакъым.

КъэткIухьащ  дунейр  хъурейуэ, ау лIыхъужьыр дэ дгъуэтакъым,

И хъыбар къыджиIэфынуи  цIыху псэ  пыту дыIущIакъым.

НэгъуэщI гуэрщ абы и щэхур! – Сыт дымыщIэм къытхуэщIакъым.

 

Къэхъужащ нэщхъыфIэ тепщэр, жеIэр: «Си пхъум пэжт жиIар!

ПцIы хэмылъуи, иблис ябгэм и IэщIагъэщ нэгу щIэкIар.

Си бийщ хэтми уафэ къащхъуэр телъхьэ зыщIу къысхуэкIуар.

Зреужь иджы гуфIэгъуэм! Нэщхъеягъуэу куэдщ тлъэгъуар!»

 

ЖеIэ ари,  къогуфIэжыр, ефэ-ешхэр яублэж.

КIапсэрыкIуэу, уэрэджыIэу щыIэу хъуар къызэхуосыж.

Егуэш гуапэу хъугъуэфIыгъуэр  иIэу тепщэм гукъыдэж:

Нэхъ  хьэлэл  Тхьэм къигъэщIакъым  зы  цIыху,  ищIу ар гупыж!»



 
                                                                           IV

Тинатин      Автандил    ирегъажьэ

 Къаплъэныфэр   зи    фащэ   ЛIыхъужьым   и   лъыхъуакIуэ

 

ЩIэсщ  и  пэшым  и щхьэзакъуэу  Автандил  и  жей къэмыкIуэу,

КъригъэкIыу  фIэфI  пшыналъэр  IэщIэлъ   лирэм   IэкIуэлъакIуэу.

Хъыбарзехьэ, вынду  фIыцIэу,  Тинатин къегъакIуэ  лIыкIуэу:

«Къыпхуейу  къоджэ  дуней  нэхур!» -  абы  жеIэ  зигъэжьакIуэу.

 

Автандил  къыщохъу  ар  гуапэ: зыщIэхъуэпсым тохуэр и Iэр,

ЗыщетIагъэр  зэщIэлындэу  нэхъыфI дыдэу фащэ иIэр.

Розэм   ар   зэрыIущIэным   псэкIэ   хуоIэ,   темыпыIэу,  

ФIыуэ   плъагъур    плъагъун   нэхърэ   сыт   нэхъыфIу   дунейм   щыIэр?

 

Автандил  гъэгуанэ  тохьэ  нажэгужэу, игу къыдэжу,

Ар  IущIэнущ   япэм  куэдрэ  щытам  нэпс  зыхущIигъэжу,

Щысщ  цIыхубзри   нэщхъей  дыдэу,  нуру идзыр фIызэблэжу

ЩIохъукI  мазэр  абы  фагъуэ,  нэху  идзын  хулъэмыкIыжу.

 

Щыгъын екIум Iэпкълъэпкъ  гуакIуэр  IэкIуэлъакIуэу изэгъауэ,

И щхьэтепхъуэу  мелуан  уасэр  и дамэпкъым тешэщIауэ,

Нэбжьыц  пIащэхэм сатыру нэ пIащитIыр къаувыхьауэ,

Тесщ  ар  тахътэм,  щхьэц  данагъуэр  и  жьэгъухум къешэкIауэ.

 

Абы дахэу зихуэпами,    гуауэ  гуэр  зэриIэр къощIэ,

Ауэ дзэпщыр етIысэхмэ зэригуапэр  кърегъащIэ

ПщылIхэм   къахь  шэнтжьеи,  пщащэм   фIыщIэ  хуищIу,   мэтIыс  хьэщIэр

Iуплъэжащи ар  и  мыгъуэм насыпышхуэ  къыщохъу  гъащIэр.

 

Пщащэм жеIэ: «Гугъу сохь,  пщIэмэ,  жысIэн псалъэ схулъэмыкIыу,

Сыщысынт  икIи  слъэкIатэм  си  жьэм   зы   къыжьэдэмыкIыу.

Ауэ,   пщIэрэ, уэ  ныщхьэбэ  сыщIоджэн  щIэхъуар  сигу  къэкIыу?

ЩIэпIейтейри,  пщIэрэ, си гур, цIыху  нэмысым  ибэкъукIыу?

 

Автандил къопсалъэ: «Уи  гум  и  хущхъуэгъуэр сыткIэ сщIэн?

Мазэр  хуэхъумэ  гъунэгъу  дыгъэм,   фагъуэ  мыхъуу  хулъэкIын?

Гугъэр  нахуэм  лъэмыIэсу  соткIур  сэри, сыт схуэщIэн?

ЖыIэ  къеуэр  уи гум, слъэкIыу,  къэзгъэнэнкъым  сэбэп  хъун!»

 

ЖеIэ  пщащэм,   псалъэ  гуапэр дыщэ уагъэкIэ зэIуищэу:

«УсIыгъащ  уэ  успэIэщIэу,  нэIылъандэм  пхуэмыфащэу.

ЩIыт  иджы  уи фIэщ:  насыпыр тщхьэщытщ  дэ  къыдэIущащэу,

Ауэ  бжесIэнщ япэщIыкIэ  къинар  си  гум  сщымыгъупщэу.

 

ПщIэжрэ: щIакIуэ  зэ  фыкIуати сядэм фэрэ фызэгъусэу?

ЛIыхъужь  гуэри  фыхуэзати  къепыгъэхыу псыхъуэм дэсу?

Абы  лъандэм  сехьыр  бампIэм, си гур мафIэ лыгъэм къису,

Къэгъуэт  ежьи  ар  щыIэххэм, лъыхъуэ,  дэни  уи  лъэр  нэсу.

 

БжесIэфынут   гухэлъ   псалъэ   уигу  къысхуилъыр сумыгъащIэу,

Ауэ  сщIэрт  сэ  фIыуэ псори,  ущытами успэIэщIэу:

Сыщыгъуазэт нэпсу бгъажэм, бгъажэ пэтми,  уфIэмащIэу,

Лъагъуныгъэ IэфIым уи гур зэрихузыр,  ухигъащIэу.

 

Сэ  Iуэхутхьэбзэ  къысхуэпщIапхъэу  IуэхугъуитIкIэ  птелъщ дамыгъэ:

Япэрауэ, - узауэлIщ уэ,  утыку  уихьэм,  зохьэ лIыгъэ.

ЕтIуанэу -  дэ тIум  дякум  дэлъ  си  гугъэщ  лъагъуныгъэ…

АтIэ  ежьэ! А лIыхъужьыр  къэгъуэтыфи сигу гъэзагъэ!

 

Лъагъуныгъэу  укъысхуиIэр  лIыхъужьагъкIэ бгъэхуэбауэ,

Схутех  си   гум   нэщхъеягъуэр  ем  пэрыуи тегушхуауэ,

Сыгъэлъагъут, зехьи лIыгъэ, си губампIэр тIысыжауэ,

Къэбгъэзэжмэ, уиIэу лIыгъэ, плъагъунщ дыгъэу сыптепсауэ.

 

Абы  лъыхъуэ   илъэсищкIэ,  и  лъэужь зэ утехьэнщ,

Къэгъэзэж  си  деж  къэгъуэти, нэхъ лъапIэжу пщIэ уиIэнщ.

Умыгъуэтрэ – гъуабжэгъуэщу кIуэдыжауэ ар  слъытэнщ,

Удз  гъагъэнум  и  тIэпIыгъуэу сэ  уи  пащхьэм сихутэнщ.

 

Мыр зэгъащIэ: «Си насып Тхьэм  уэ  нэмыщI нэгъуэщIым хилъхьэм,

Дыгъэ  нуру зэщIэлындэу къихутапэми си пащхьэм,

Ар къэзгъанэу мафIэ лыгъэм сфIэкъабылу сыхэмыхьэм –

Лъагъуныгъэр хъуэж  ажалкIэ,  хэси  уи  сэр мы си гущхьэм».

 

ЛIыхъум жеIэр: «Си нэхулъэ! Лъэр  зезыхьэм яфIэлъапIэ!

Сыт бжесIэн? Солъагъур  наIуэу си насыпым и къежьапIэр.

Хэплъхьэжащ  щIэрыщIэу си  псэ  кхъэр  зыщIауэ  щытар плъапIэ

ПщылI  жыIэщIэу  уэ суриIэу щIэсщыкIынщ щIым и Iэр кIуапIэу».

 

Пещэ  адэкIэ: «Ди  Тхьэшхуэм укъигъэщIри  уэ зыр дыгъэу,

УахуищIащ  пхуэфащэу  тепщэ  нэху зыдзыфу щыIэм вагъуэу.

Загъащ  си   гур   сыбгъэщIащи   уэ   къысхуиIэр   лъагъуныгъэу

Иджы, дяпэкIэ  уи  нэхум  щигъэтынкъым розэр  фагъуэу».

 

Налкъут  щыгъэу зэрылъэлъу гурылъ IэфIхэм гъуэгу ягъуэт,

Лъагъуныгъэм и щыхьэту псалъэ быдэхэр зрат,

Гуныкъуэгъуэу  а  тIум  я гум  илъам абдеж  кIэ щегъуэт,

Дзэ  хужьыбэхэр  къаIупсу зэбгъурысхэщ. Сыт къахуэт?

 

ЗэщIэплъауэ  тIуми  я  лъыр псалъэ IэфIхэр зэпадзыж,

Лъагъуныгъэр  гъуэгу  техьауэ   лъэужь   я   гум  къренэж.

ЛIыхъум  жеIэ: «УслъагъухукIэ  си  акъылыр мывэу мэж,

Уэ уи теплъэм мафIэ лыгъэу щищIар  си  гум  мыужьыхыжщ».

 

Игу къеуапэу зэрежьэжыр,   пщащэм  деж  ар  къыщIокIыж,

КъызэплъэкIыурэ  лIыхъужьыр  нэщхъей  дыдэу гъуэгу тохьэж,

МэкIэзыз, дияу,  Iэпкълъэпкъыр,  нэпсыр  и  нэм  къыфIыщIож

И жыIэщIэу  лъагъуныгъэм  щыIэщ и гур пщащэм деж.

 

Щхьэхуэпсалъэу жеIэ: «Розэр зыхуей щыщIэм мэхуалэж,

Налкъут  лыдри  мэхъур  фае,  хрустал  хужьри  мэхъуж  гъуэжь,  

Сыт-тIэ сщIэнур? Ар   спэIэщIэу   дунейм  сэркIэ  сыт  IэфIыж?

Гу  зыхуищIым  папщIэ  зи   псэр  зытым  псалъэр егъэпэж».

 

Магъ зэщыджэу,  гъуэлъыжауэ;  нэпсым  нэпсыр кIэлъопIащIэ,

Борэн  жьапщэр къыкъуэуауэ,  ар щиху лантIэу еудыныщIэ.

ТIэкIу хожае… ПщIыхьым хэту,  псэм и щIасэр щегъэхьэщIэ…

«Нэхъ  лъэщщ  тIощIкIэ  гуауэр!» жиIэу,  пIэм къыхокIиикI гумащIэр.

 

И гъэфIэным  ар  пэIэщIэ   хъуащи и гур  къопIейтей,

Нэ  пIащитIым  къыщIэж  нэпсым  егъэпскI  розэ дахэкIейр,

Аурэ мэщыр  нэху,  зехуапэ.  КъобжьыфIэжыр нэкIу нэщхъейр,

Шым  мэшэсри  дошэсыкIыр  илъагъуну пщыгъуэр зейр.

 

ЕутIыпщ  лIыкIуэ япэ  иту тепщэм  мыр жригъэIэну:

«Зиусхьэн, уэ сыпхуэгушхуэу  таучэл сщIащ сочэнджэщыну:

Дунеишхуэр  уэ  уи джатэм хулъэкIынщ къигъэзджызджыну,

Ар  уи  цIыхухэм зэ иджыри лейкъым ягу къэдгъэкIыжыну.

 

Хэсхыу  я  псэр  бийу  къытхуилъым,   дищI  хъурейр  зэхэскIухьынщ,

Тинатини хъуащи  тепщэ,  ар зымыщIэм  езгъэщIэнщ;

IэщIэм   еIэр  згъагъынщ  гуIэу,  зигу  фIы   илъым   гу  лъыстэнщ,

ХъугъуэфIыгъуэм  сэлам  щIыгъуу    лIыкIуэ   схуэхъухэм   къыпхуахьынщ».

 

Автандил   жраIэжыну  тепщэм   жеIэ,   ищIу фIыщIэ:

«Аслъэн хахуэ! Уэ уи лIыгъэм зы мэскъали хущымыщIэ!

ЛIыхъужьагъыу пхэлъым хуэдэщ уи чэнджэщри – фIыуэ сощIэ.

Ежьэ! Ауэ щIохьэ  си гум  узэрыхъур  уэ  спэIэщIэ».

 

Хахуэр  тепщэм  деж  щIыхьащи  и  нэхъыжьым  щхьэщэ хуещI:

«Зи щIыхь лъапIэ! Схуэмыфащэу  укъысщытхъуу  сэ къысфIощI.

Къэзгъэзэжми, Алыхьталэм  ди  зэIущIэр  гуапэ ищI.

ГурыфIыгъуэ уиIэу слъагъумэ,  къысхуэтыжыр сыт нэгъуэщI?»

 

Быным  хуэдэу  хуэгумащIэу  абы  IэплIэ  хуещI  Ростан.

ЕгъэджакIуэу,  е еджакIуэу  хуэдэ дунейм тебгъуатэн?

Автандил щIокIыж къигъанэр  фIэпсэкIуэду. Сыт ищIэн?

Нэщхъей  дыдэ  къохъу  пащтыхьыр,  къыщIидзауэ  гупсысэн.

 

Гъуэгу  лIыхъужьыр  тоувэжыр,  гурыфIыгъуэр щызу и гум.

Къемыпсыхыу жэщми  и  шым,  махуэ тIощIкIэ тетщ ар гъуэгум.

Гурылъ IэфIхэр хъуащи нахуэ игъэтIыгъуэу исщ уанэгум,

Ар зи мафIэм ис бзылъхугъэ Тинатини щIэтщ  и  нэгум.

 

Щынэсыжым ар  и  щIыпIэм гуфIэу  цIыхухэр къызэхуос

НэхъыжьыфIхэми  я гуапэу  тыгъэр  хъушэу къыхуагъэс.

Дыгъэ нурми  щIэлъ гъуэгуанэр  и  гум илъщи щIогупсыс

Хэт и уни  гурыфIыгъуэр  насыпыфIэу къылъоIэс.

 

Адэжь  лъапсэу, бий псэхэхыу  сэрей  дэгъуэщ и хэщIапIэр

Къыр задэжьхэр  и хъумакIуэу  итщ къуршыщхьэм и быдапIэр.

ЩыщакIуащ  абы  махуищкIэ тригъэуу  и  губампIэр

Шермадин къреджэр  Iуэхум  хуиIуатэну  и  пэжыпIэр.

 

Шермадин  доцIыху  дэ   мащIэу,  и   гугъу  тщIауэ  нэхъапэIуэу,

ИIэт дзэпщым  ар  пщылI пэжу,  ныбжьэгъуфIу,  жыIэдаIуэу.

Ауэ   ищIэкъым  лIыхъужьым   лъагъуныгъэр  мафIэу  къеIэу,

Автандили  хуэшэчакъым  и  гум  щыщIэр жримыIэу:

 

«Шермадину си  псэм хуэдэ!  Злэжьу хъуар  сэ  уэ  бжесIащ.

Ауэ  си  зы   щэху   куэд   щIауэ   цIыхугъэншэу пщызбзыщIащ.

Гу  сигу  къэплъым  лъозмыгъатэу,  куэдрэ  нэпсыр пщысхъумащ.

Си  гукъеуэр  зи  зэраным   си  гум  Iэ  къыдилъэжащ.

 

Лъагъуныгъэр  мафIэ  лыгъэу Тинатин сэ къызидзат,

Нэпс пщтыр гуащIэр щыщIэлъадэм розэм хуалэу къыщIидзат,

Си губампIэр пхуэзмыIуатэу куэдрэ гугъу сэ зезгъэхьащ,

Иджы, наIуэу езы дыдэм игу къысхуилъыр сигъэщIащ.

 

КъызжиIащ: «КъысхуэщIэ, хэтми,  а  лIыхъужьым  и  хэщIапIэр.

Къэбгъэзэжмэ,  пхэлъу лIыгъэ згъэтIысынщ сэ уи губампIэр,

Уэ нэмыщI  щхьэгъусэ сщIынкъым цIыху,  жэнэтми и псэупIэр».

Ар  къызжеIэри  сегъащIэ  си насыпым и къежьапIэр.

 

Япэрауэ, лIыхъужь,  сожьэ  згъэзэщIэну си къалэн,

НэхъыжьыфIхэм  я  унафэм дэ къытхэткъым ебакъуэн.

ЕтIуанэу, къэплъа си гур схуищIащ щабэ Тинатин,

Иджы  щыIэкъым  шынагъуэ  сэ сыкъэзыгъэдзыхэн.

 

Хуэгъэпэжу лъагъуныгъэр  хэт  дэ  тхуэдэу лIыгъэ зиIэр?

СынолъэIу, апхуэдэу  щыхъукIэ,  бгъэзэщIэну  уэ  мы бжесIэр:

ЛIыгъэ уиIэу,  уиту  си  пIэм,  блэжьынщ  хэкум  Iуэхуу  иIэр,

Си  къулыкъум  пэлъэщыну  уэ  зыращ ныбжьэгъуу сиIэр.

 

Ящхьэщыт  цIыхубэм  адэу, хуей хъум – уи дзэр гъэжыIэщIэ;

Уи цIыху гъакIуэ щыхьэр унэм  - Iуэху щекIуэкIхэри зэгъащIэ;

Хуегъэхь си цIэкIэ пащтыхьым тыгъэ! – жиIэр хуэгъэзащIэ,

Ауэ  мыр  иубыдэ  уи гум: сежьау цIыхум йомыгъащIэ!

 

ЩакIуи, зекIуи  кIуэ сэ схуэдэу, тегушхуауи  дунейм тет

Сэ къызэжьэ илъэсищкIэ, щэхур  хъумэ,  гъуэгу йомыт.

Къэзгъэзэжмэ, лъэрытету напэлъагъур Тхьэм къыдит,

Къэзмыгъазэм – уигу щIэгъыхьэ, - хьэдагъэшхуэр къысхуэIэт.

 

Абы щыгъуэщ си лIэныгъэр ди пащтыхьым щебгъащIэнур.

Абы щыгъуэщ си хъыбарыр, щэху сиIахэр щыпIуатэнур.

«Ар дэ хэти тщIэлъщ! - яжеIэ, - Сыт ажалым дэ тхуещIэнур?».

Хуэгуэш дыщэ, дыжьын, ахъшэ къулейсызхэм! Аращ пщIэнур.

 

А Iуэхутхьэбзэр, укъэмыскIэу, уэ къысхуэщIэ абы щыгъуэ.

«ЛIащ ар!» – жыпIэу уемыжьэжу си лIэныгъэр щIы уи жагъуэ.

ЩыдэвгъэкIкIэ си хьэдагъэр анэм хуэдэу къысхуэщыгъуэ –

КъэгъэкIыжи уи гум IэфIу екIуэкIа ди сабиигъуэр».

 

Щызэхихым ар пщылI пэжым Iэнкун къохъу ищIэн имыщIэу.

Къолъэлъэх нэпс пщтырыр нэкIум гуауэ щIыIэм и жыIэщIэу.

ИкIэм жеIэ: «Хьэуэ, хьэуэ! Схуэшэчынкъым успэIэщIэу…

Сыт ар бжесIэкIэ? Уежьэнущ си гум щыщIэр зэхомыщIэу.

 

«ЩIы унафэ уиту си пIэм!» - сыт щыжыпIэр,   гугъу себгъэхьу?

Зесхьэфыну  уи  къулыкъур  сыту пIэрэ схэлъыр уэщхьу?

НэхъыфIщ сылIэм,  успэIэщIэу махуэ закъуэ сэ сымыхьу.

Сыздешажьэ суригъусэу! БдэскIунщ гъуэгур,  щытми кIыхьу».

 

ЛIыхъум жеIэ: «Пэж ухуеймэ,  мы  сэ  бжесIэм егупсыс:

Хьэщыкъ  хъуар  гъэуганэ техьэм,  щхьэзакъуэным  хущIохъуэпс.

Уасэ  щIэптмэщ  щыбгъуэтынур  ухуей  хъум  налкъутналмэс.

Зи  къалэн  зымыгъэзащIэм джатэр и псэм къылъоIэс.

 

Хэт уэ пхуэдэу акъылыфIэу зигу къигъыкIым гу лъызытэр?

Къыппэхъуну хэт дэ диIэр? ЛIыгъэ пхэлъкъэ,  пIэтмэ джатэр?

ЩIы нэхъ быдэ ди щIыгъунэр, егух лъэщу бий къэятэр!

Къэзгъазэнщ сэ,  Алыхьталэм къызипэсмэ и гулъытэр.

 

Ар  зыу  щытми, щэу зэкъуэтми фIэкIыфынкъым Тхьэм жиIам.

СытекIынкъым сыпсэухукIэ  сыкъэдзыхэу мурад сщIам.

Сыкъэмысмэ илъэсищкIэ,  сывгъеиж сахэвбжи лIам.

Хуит пхузощIыр си къулыкъур тхылъ пхузотхри! Тет бжесIам!»

                                                                       V

                                   Автандил  и  дзэм хуитх  тхыбзэ

 

Абы  етхыр: «НэхъыжьыфIхэу,  адэ  папщIэу  сэ  сиIахэм,

Ери  фIыри здэзыгуэшу гурэ псэкIэ збгъэдэтахэм;

Си мурадыр къыздиIэту ныбжьэгъу пэжу си гъусахэм

СыволъэIур  фызэхуэсу  федаIуэну  мы  ныфхуэстхым.

 

Автандил  фэ  фи  узыхьырщ  ныфхуэзытхыр  мыр тIысауэ

Ивубыдэт фи гум быдэу вжесIэр нобэ дзыхь фхуэсщIауэ:

Сыкъэтыну тIэкIу сэ сожьэр зэшзэхуефэр къэзгъэнауэ

IэщIызолъхьэр си щхьэр джатэм, абы гъащIэр хуит хуэсщIауэ.

 

Зы Iуэхушхуэ къыкъуэкIащи сожьэр щIышхуэ зэпысчыну,

Илъэс къакIуэр сыфпэIэщIэу къысхуихуащ сэ есхьэкIыну.

СыволъэIур  фымамыру, зэгурыIуэу фыпсэуну,

Ди Хэкушхуэм и щIыхь лъапIэр бий нэпсейхэм щыфхъумэну.

 

Шермадин  сэ къызогъанэр, - нэхъыжьыфIу фщхьэщытынщ,

Си  хъыбар  къыфIэщIыхьэхукIэ  и  унафэм  фыщIэтынщ.

Е  IущIэнкъым  ар  зи  тепщэр, лIыпIэм  нуру  ар  исынщ.

Лей  зезыхьэр  напIэзыпIэм  шэхум  хуэдэу игъэткIунщ.

 

Псоми ящIэр: къыздэхъуащ  ар, къуэ пэлъытэу, къуэшым псэщIу.

АтIэ  жиIэр  хуэвгъэзащIэ, Автандил жиIа къыффIэщIу

Зэдифч  фи  лъэр ар къывэджэм зы къарукIэ, фыкъыздэщIу.

Къэзмыгъазэм – Тхьэ Iэмырщи фысхуэщыгъуэ фи гур хэщIу.

 

И гурылъхэр псалъэ IэфIкIэ зрегъэкIури тхэн еух.

Хуэфащэну щIэлъ гъуэгуанэм Iэщэфащэхэр къыхех.

ЕщI унафэ: «ДокIуэр щакIуэ!» И унафэр дзэм зэхах.

Автандили зимыIэжьэу адэжь лъапсэм и лъэр дех.

 

ЖеIэр: «Сэ сыхуейкъым гъусэ! Фежьи щIэвдзэ фэ щэкIуэн!

Зрач пщылIхэм зэрызехьэу, езым щIедзэр гупсысэн…

Шыр  нэгъуэщIкIэ  еунэтIри  йолъыр  хуейти  гъуэгу техьэн.

И  гукъеуэм  къыхупищэу щIэтщ  и  нэгум Тинатин.

 

Къэнау и  дзэр адэ  жыжьэ итщ губгъуэшхуэм ахэр щакIуэу.

Ау  ялъагъуркъым  нэхъыжьыр  Iэгъуэблагъэм  ар  щызекIуэу.

ЩIигъэнэнщ  ар  фIыщIэм, щытхъум  зым и джатэ къытемыкIуэу,

Гъущыжынщ икIи  и  нэпсыр къыфIыщIэкIыр нэхъри къекIуэу.

 

Яухащ  щакIуэн  зауэлIхэм, къалъыхъу нэкIэ я нэхъыжьыр

Хъуащ  фIыцIагъэ дунеишхуэр, дзэм хэтыжкъым хэку лIыхъужьыр

Я гуфIэгъуэм  икIэр гуауэ  хъуау  гуIэгъуэм  зыкъеужьыр

Къащ  губгъуэшхуэр, щIащыкI  мэзыр, ауэ  бзэхащ  и  лъэужьыр.

 

ЖаIэр: «Уи пIэм, къэплъэнышхуэ, хэту пIэрэ иувэнур?

Лъыхъуащ куэдрэ. КъаIущIакъым «Тлъэгъуащ!» жаIэу къэувыну.

Автандил бзэхащ арыххэу! Ар ежьакъым зиIэжьэну.

Зэхэтщ гъуэгыу къэна гупыр къахуэмыщIэу зыхуахьынур.

 

Шермадин кIыхьлъыхь имыщIу Дидебульхэр зэхуешэс

Автандил итха уэсятым къоджэр ар къыфIекIуэу нэпс.

Къэхъуа Iуэхур дзэм къыщащIэм удын хьэлъэу я гум нос,

АдкIэ пщылIхэм, зауэлI щытхэм хъыбар дыджыр ялъоIэс.

 

Псоми жаIэр: «ХэкIыкIейуэ ар тхэкIащ дэ! Сыт тщIэжын?

Захуэщ дауикI: Уэ къыбблихыу хэт хэкушхуэр дзыхь хуищIын?

Уэрщ ди тепщэр, щIы унафэ! Уи унафэм хэт фIэкIын?

ПщылIхэр тепщэу ялъытауэ хуащI пщIэ лIыхъум хуэфащэн.

 

                                               VI

Къаплъэныфэр зи фащэ лIыхъужьым

и лъыхъуакIуэ ежьащ Автандил

Эзрос  Iущым итха тхыгъэу итщ  мыпхуэдэу «Дианосым»:

«Ди гум щIохьэр тфIэпсэкIуэду розэм щIыIэр къылъэIэсым».

И щхьэзакъуэу хамэ щIылъэр зэпикIун хуейу къызылъысым

И хьэдагъэщ хэтми. Ещхьщ ар къамыл гъуру жьым дэсысым.

 

Вагъуэ ижу ижау мажэр Автандил зейкI къэмыувыIэу,

ХьэрыпыщIу псэм и щIасэм  йобэкъукI ар и гум къеIэу.

Нэхъ пэIэщIэ хъухукIэ пщащэм гущIэх нэпсыр къобл нэхъ щIыIэу.

Пещэр гъуэгум: «СыIущIэжмэ гъущыжынщ си нэпсыр!» - жиIэу.

 

Гъагъа розэм и щхьэщыгур хъуащ аргуэру дыгъэ мыхъуэ.

Зэми гъащIэр фIэмыIэфIу къамэ Iэпщэм IэкIэ йопхъуэ

ЖиIэу: «Си лъыр щIифыкIыну псэхэх ябгэм сыкъелъыхъуэ.

Сыт сиIэж сэ гурыфIыгъуэу? Нэщхъеягъуэм кIуэ пэт хохъуэ».

 

ХъухукIэ дыгъэм нэхъ пэIэщIэ розэм и фэр нэхъри покI,

Игу пIейтейм жреIэр: «Хуэму!» - и къару нэхъ къызэрокI.

ГъуэгурыкIуи и пIэм иси емыупщIу  ар блэмыкI.

«Мыбы щыIэ хъунщ», - жыхуиIэу къимыгъанэу щIыр  щIещыкI.

 

И  мыгъуагъэм  игъэжэщIу  нехус  и  лъэр  щыIэм  щIыпIэу

И  Iэгу  пцIанэр и пIэщхьагъыу  губгъуэ  жэщыр  и  гъуэлъыпIэу

Абы  жеIэр: «Лъагъуныгъэ! Степхри си гур щыIэр бампIэу

СхуэпщIащ гъусэ. Плъытэнт сэркIэ фIыгъуэу сылIэм зэшэзэпIэу».

 

Сыт гугъуехьи пэщIырехуэ, ар къэдзыхэу къикIуэтакъым,

ЩIыуи, псыуи, бгыуи щIыпIэ зыдэмыкIуэ къигъэнакъым.

МакIуэр махуэр, блокI илъэсхэр – зыхуей гъуэгум ар техьакъым.

Илъэсищу хуащIа пIалъэм мэзищ фIэкIи къыхуэнакъым.

 

Губгъуэ нэщIрэ къуршыжь джафэу пхыдза щIыпIэм нехус и лъэр,

Мазэ псом а щIыпIэм къихьэу зы цIыхупсэ ар темыплъэ.

Е Рамис, е Вис телъакъым а зым телъым хуэдиз хьэлъэ.

Жэщи махуи лъагъуныгъэр нэгум щIэтщи ар хегъаплъэ.

 

Жэщ къытохъуэр. ЕгъэзыпIэу бгыпэ лъагэм шым щопсых,

Бгым къеплъыхмэ – нэм къиплъысым губгъуэ ину зызэIуех.

ЩIожыр псышхуи къуршыжь лъапэм, псыхъуэ зэвым гъуэз къыдех,

КъекIэкIау жыгыжьхэр Iуфэм къибыргъукIыу йоукIуриех.

 

Нэщхъей дыдэу щысщ лIыхъужьыр блэкIа махуэхэр къибжыжу,

ХуещIыж и щхьэм лейу мыгъуагъэ насыпыншэу зилъытэжу.

«ЦIыхухэм къащIэмэ си Iуэхур?» - КъокIыр и гум щIэшынэжу.

Хэт ер фIыкIэ зыхуэхъуэжыр, къикIуа гъащIэр щIэу къикIужу?»

 

Щысщ апхуэдэу ар гупсысэу и акъылыр куэдым хуишэу.

«Згъазэжын-тIэ? – жеIэ. – Дауэ? Си гугъуехьыр кIуэда пщIэншэу?

Сыт жесIэн си дыгъэ нурым секIуалIэжмэ жэуапыншэу?

Къэзмыгъуэтмэ а лIыхъужьыр силъытэнщ абы лIыгъэншэу?

 

СымыкIуэжу гъуэгум пысщэм схуищIа пIалъэм щIезгъэгъункъэ,

Къэзгъуэтакъым зи Iуэху зесхуэр сылъыхъуэну си къалэнкъэ?

И чэзум сымыгъэзэжмэ,  Шермадин хэIущIыIу сищIынкъэ,

Пащтыхьышхуэм деж ар кIуэнщи  щэхуу сиIэр хуиIуатэнкъэ?

 

ЩигъэIунщ  сылIау хэкушхуэм сэ хуэсщIа унафэм тету.

Иублэнщ  хьэдагъэр гуIэу,  цIыхуу щыIэр зэщIигъэсту.

Сэ  абы  иужькIэ  дауэ згъэзажын си хэку,   псэ спыту?»

Магъыр щIэту ахэр  нэгум,  Iэмал Iуэхум хуимыгъуэту.

 

«Ди Тхьэ! – жеIэ, - схуэмыфащэу си насыпыр сщощI спэIэщIэ,

Си гум хьэлъэрэ бэлыхьу ебгъэшэчыр уфIэмащIэ?

Си гум абгъуэ лейм щебгъэщIри къыхэбнакъым си псэм гъащIэ.

Сэ  сыгъ  пэтми  зэпымычу хъуркъым нэпсыр тIэкIу нэхъ  мащIэ».

 

ЙоIущащэ  и  гум щабэу: «УкъэмыскIэт уэ мардэншэу!

Къыптехьэлъэми гугъуехьыр,  уигъэткIункъым чэзууншэу.

Гъыни хуейкъым. МащIэщ икъукIэ сэ слъэкIынур Алыхьыншэу,

Нэгу щIэкIыпхъэр  щIокI сыт щыгъуи,  къэхъукъым зыри щхьэусыгъуэншэу».

 

ЖеIэ: «КуэдкIэ нэхъыфIщ сылIэм сэ къэзгъэщIым нэхърэ гъащIэу.

Тинатин уэ къыпIущIэнущ дыгъэ нуру къыптепщIыпщIэу.

КъыщIэупщIэм ар лIыхъужьым,  сыт жепIэну жэуап папщIэу?»

КIуэцIрокIыр ар мэзыкум,  и гум ахэр жагъуэу щыщIэу.

 

«СыздэмыкIуэу, сымылъагъуу зы щIыналъи къэзгъэнакъым,

А  лIыхъужьым  теплъа  зи  нэ, и Iуэху зыщIэ сыхуэзакъым.

Хэтми   Каджу  ар зылъытэр, дауикI,  захуэщ, пцIы жиIакъым

Сыт щIэдгъэжкIэ  нэпс  мычэму? – Iуэхум  ар сэбэп хуэхъункъым».

 

Автандил къохыжыр бгыпэм, псыри мэзри зренэкI.

Йохьэ губгъуэм. Нэщхъеягъуэр къытегуплIэу кIуэцIрокI.

Игури и щхьэри зобгъэжыр, и нитI къаплъэр щоункIыфIыкI.

Зи дахэгъуэу губгъуэ щхъуантIэр дыгъэ къепсым щогуфIыкI.

 

ЗыдэкIуэнур къыхуэмыщIэу пIалъэр нэхъри фIыхотIасэ,

Игъазэжмэ хъуау нэхъ къищтэ,  къару хэщIым къегъэIэсэ.

Исщ зы щIыпIэм мазэ псокIэ,  къыхуэмызэу зы цIыхупсэ.

Изми губгъуэм хьэкIэкхъуэкIэр,  ар Iуэху хуэщIу емыIусэ.

 

Езыр ещхьу хьэкIэкхъуэкIэм губгъуэ нэщIыр къыщикIухькIэ

МэжалIэнкъэ ар зэ мыхъуми,  цIыхуу Тхьэм къыщигъэщIакIэ.

Джэд къеукI, Ростом лIыхъужьым и Iэдийм пэхъун пIащагъкIэ.

Шым къопсыхри щещI мэз лъапэм мафIэ, пщафIэу тIэкIу шхэн щхьэкIэ.

 

ПиIуау джэдыр дзасэм мажьэр, щытщ гъунэгъуу шыри хъуакIуэу.

Къелъагъу,  плъэмэ,  адэжынэу  гъуэгум  тету  шууищ  къакIуэу.

«Хэту  пIэрэ  ахэр? – жеIэ, - къакIухь хъунщ абы хъунщIакIуэу!

Армырамэ  хэт  мы щIыпIэм къыпхуихьэнур и  гум хуэкIуэу?

 

Япежьащ абы лIыхъужьыр,  и шабзэпэр яхуигъазэу.

Къыбгъэдохьэр тIу жьакIацэу, тIум ещанэр напэ къабзэу.

Абы и щхьэр хъуау уIэгъэ,  лъыр къожэхыр,  щIым тежабзэу.

И Iуэху щIагъуэкъым а щIалэм, - и щэIу макъыр мэIур гъыбзэу.

 

Автандил мэгуо: «Фыхэт фэ? ФыхъунщIакIуэу фит мы губгъуэм?

Жэуап къат: «Зэ умыпIащIэу гу къылъытэ гузавэгъуэм!

Умыхъуфми сэбэп,  цIыхум хуэщI гущIэгъу,  цIыху уимыжагъуэм,

ГъыIау плъагъумэ,  дэгъ къыщIэдзи,  егъэуфи уи фэр пшагъуэм».

 

Автандил и упщIэм пищэу,  бгъэдокIуатэ ахэм нэхъри.

Жэуап къат абдеж шууейхэм,  я хьэдагъэу пыхьэу щыри:

«Дыхэхуащ бэлыхь  дымыщIэу дэ щыр, - лыкIэ дызэшщ псори.

Хатаэт  сэрей   щыдиIэщ,   къыпэлъэщ   щымыIэу  зыри.

 

«ХьэкIэкхъуэкIэ  щыкуэдщ»  жаIэу  зэхэтхати,   дыкъэкIуащ.

Псышхуэ Iуфэр ди хэщIапIэу,  дзэшхуэ тщIыгъуу дыщакIуащ.

Дыдихьэхри,  мазэ псокIэ хьэкIэкхъуэкIэр къетхуэкIащ,

КъуакIи бгыкIи къэдмыгъанэу,  нэр зытеплъэр къэдукIащ.

 

КъыттемыкIуэу цIыху щакIуэнкIэ,  зэкъуэшищыр дзэм дыпоуэ,

Ау иужьым дэ щым дякум  фыгъуэр жьыбгъэуэ къыдоуэ.

«Сынэхъ Iэзэщ сэ щакIуэнкIэ!» «Хьэуэ, сэращ нэхъ шэрыуэр!» -

ЖытIэу, захуэр зэхэмыкIыу,  дызыхуолъыр, дызодауэр.

 

ДощI унафэ къэдукIау хъуам я фэр яшэу дзэр кIуэжыну.

Йожьэж ди дзэр, дэ дыкъонэ,  лIыгъэу  тхэлъыр  дгъэунэхуну.

ПщылI зырызи къыдогъанэ,  сагъындакъхэр тхуаузэдыну,

ЩыдгъэкIуэжым дзэр, дыкъанэу, тщIакъым  икIэр гуауэ хъуну.

 

Зыдогуэшыр зэрызыххэу,  щхьэж  и занщIэр и IэнатIэу,

ХулъэкIынум къигъэгугъэу, щIедзэж хэти екIуу щакIуэу.

Лъати зекIуи къэдмыгъанэу,  доукI джэдхэр,  щыхьхэм дэкIуэу,

Мэзи къуакIи, псы аузи къэдгъэнакъым цIыху зыдэкIуэу.

 

Ешыпарэ нэщхъей дыдэу лIыхъужь гуэрым дэ дыIуощIэ,

Шы къарапцIэм тесщ, хэпщIыкIыу абы и гум зыгуэр щощIэ.

Щыгъщ и фащэу къаплъэныфэр, IэщIэлъщ и Iэм щIопщ гъумыщIэр.

Хъункъым тету дунейм хуэдэ зритауэ ди Тхьэм гъащIэр.

 

Абы нуру къыщхьэщихым димыгъаплъэ пэтми доплъыр,

КъыпфIэщIынут къыпхидзауэ пщэдджыжь дыгъэм и пшэкIэплъыр.

Ар гъэр тщIыну ди мураду зэкъуэшищыр дызэдолъыр.

Иджы догъыр,  дыгуIэжу,  кIуащи  лъэгум нэгум щIэлъыр.

 

Сынэхъыжьти,  солъэIу къуэшхэм ар си закъуэ хуит схуащIыну,

Къуэш курытыр шым йохъуапсэр, - арщ зэщакIуэр къыхихыну.

ШынэхъыщIэм  зэран  фIэфIщи,  йолъ лIыхъужьым  иридзыну

ДылъэщIохьэр, - тетщ игъуэгум,  фIэмыIуэхуу къеплъэкIыну.

 

Розэ гуакIуэу и нэкIуитIым кърих нурыр гум лъоIэс,

ТщIа мурадым и жэуапу удын хьэлъэр къытлъегъэс.

ЦIыхугъэншэу дыкъилъытэу пудыныгъэр къыдепэс,

Зи акъыл хущыщIэм и щхьэр хуещIыр щIопщкIэ нэхъ зэтес.

 

Зауэ банэр къыщIигъэсту,  япэ йощыр шынэхъыщIэр,

Бгъэдыхьауэ шум жреIэр: «Зэ къэувыIэт!» - зегъэгуащIэ.

Ди гугъащ ар джатэм еIэу  къридзыну удын гуащIэр,

Ауэ къуэшыр, лъыр къыпыткIуу,  щIопщ къудейкIэ къыхегъащIэ.

 

Къызгуеудри щIопщкIэ и щхьэр хуилъым, – гугъэм хегъэкIыж

КъоукIуриех мэхауэ и шым шынэхъыщIэр, лъыр къыпож

МыхъумыщIагъэу тщIам къыпэкIуэу,  ар къыдещIэри йожьэж.

Ди нэр къижу дыкIэлъыплъу,  лIыхъужь  ябгэр гъуэгу тохьэж.

 

Ауэ  нэкIэ  къыдэмыплъу,  IуигъэзыкIри ежьэжащ.

Плъэт мобыкIэ! Дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу кIуэр аращ».

Ар жраIэщ Автандили,  зэшхэм гъын къыщIадзэжащ.

ШыкъэрапцIэр  и  гъуэгу тету макIуэ, шхуэIум ар есащ.

 

Автандили,   и  насыпти,   къехъулIау  къыщIокI  зыхуейр.

Ибгынауэ  хэкур  пщIэншэу къикIухьакъым мы дунейр.

Бэлыхьышхуэр  телъу цIыхум къехъулIамэ щIэнэщхъейр,

Хуейкъым  игу къигъэкIыжыну блэкIа махуэхэу дыдж  Iейр.

 

ЖеIэ: «Къуэшхэ! Сэ къэфлъагъур хамэщI ситщи стелъщ бэлыхьыр.

А лIыхъужьым и лъыхъуакIуэ сыкъежьауэ къызокIухьыр.

Иджы фэ схуэфщIащ нэхъ псынщIэ сэ куэд щIау къесхэкI гугъуехьыр,

СолъэIу ди Тхьэм къывитыну фэ,  зэкъуэшхэм,   гъащIэ кIыхьыр.

 

Къигъазащи си насыпым,  къогуфIыкIыр си гур щащIэу,

Фэри Тхьэм фхуищIыж узыншэ шынэхъыщIэр,  уз имыщIэу.

Сэ мыбдежщ сиIар хэщIапIэу, фыщепсых зэ, фымыпIащIэу,

ЩIэфлъхьэ жьауэм шынэхъыщIэр, хъужынщ ари куэди мыщIэу.

 

Йолъ,  ар  жеIэри,  шы джабэм шыгъэцIывыр хиукIауэ,

Вагъуэижу йож  лIыхъужьыр,  и  гум  нэхур щыблэжауэ,

Къохъуж  фафIэ мазэ фагъуэр,  дыгъэ  къуэпсыр  тепсэжауэ.

Ар  IущIэнущи   зылъыхъуэм   и   щхьэр   ехь,   жыджэр  хъужауэ.

 

Нэхъ  гъунэгъу  ар щыхъум,  жеIэ: «БгъэдыхьэкIэ  сыт  хуэсщIын?

Iей зыхуэсщIмэ,  лIыхъужь ябгэр къэмыгубжьу къэмынэн…

Iуэху нэхъ гугъуми и хэкIыпIэр акъылыфIэм хуейщ къищIэн,

Псалъэ дыджри пIейтеягъри хуейщ лъэныкъуэ егъэзын.

 

Шэч хэмылъу,  а лIыхъужьым къекIухь и щхьэр и мыгъуагъэу,

ЦIыху ар теплъэм къызэIыхьэу, хъум пэIэщIэ и гур загъэу.

Дызэхуэзэм дгъэунэхункIи хъунущ дэ тIум тхэлъыр лIыгъэу,

Дызэхуилърэ  тIэтмэ джатэ,  дязыр пщIэншэу хъунщ укIыгъэ.

 

Ар къытщыщIмэ,  сэ гугъуехьу стелъа псори кIуэдынщ пщIэншэу.

Хэту щытми дунеишхуэм теткъым ар екIуэлIапIэншэу.

Иухынкъэ къэкIухьыныр, итын губгъуэм ар мардэншэу?

Нэхъ  быдапIэу щыIэм  кIуэжми,  сутIыпщынкъым жэуапыншэу».

 

МакIуэр  зым  зыр  иужь иту. ТIэу  нэху мэщри,  махуитI блокI.

Шхэркъым тIури махуи, жэщи. Нэщхъеягъуэр ягу имыкI.

Зы дакъикъи къэмувыIэу,  я гъугуанэр зранэкI,

Я гукъеуэм и щыхьэту нэпсыр я нэм щIаутхыкI.

 

Хъуау пщыхьэщхьэ ахэр IуощIэ бгышхуэ гуэр мэзыкум хэту,

БгъуэнщIагъ гуэри бгым къыхощыр псыежэхым къыщхьэщыту.

ЙоукIуриехыр псыр, уфафэу,  къамыл мэзыр Iуву Iуту.

ДэкIеяу зэхэтщ жыгыжьхэр,  щIэгъэкъуэну уафэм щIэту.

 

ЗэпырокIри псым лIыхъужьыр,  хуеунэтIыр шыр бгъуэнщIагъым

Автандили шым къопсыхри шум кIэлъыплъу щIэтщ мэз щIагъым.

Шыр ирепхри докIуейр псынщIэу жыгым – уафэр зи лъэгагъым.

Ар кIэлъоплъ лIыхъужь зэщакIуэм – и гур гъэр зыщIау зыIыгъым.

 

ЗыщIар фащэ къаплъэныфэр нос бгъуэнщIагъым  и щIыхьэпIэм.

ФIыцIэ защIэкIэ  хуэпауэ къыщIокI пщащэ я псэупIэм.

ЗэрыIуплъэу ар лIыхъужьым,  къепыгъэхыу йожыхь и пIэм.

Шым шууейр къопсыхри пщащэм хуещIыр IэплIэ, ихьу бампIэм.

 

Абы жеIэ: «Си шыпхъушхуэ! СщIэркъым адкIэ гъуэгу щыIэжу.

Къухьэжащ, Асмат, ди дыгъэр,  дыкъигъанэри гуIэжу!

Ахэр жеIэри,  и бгъэгум йоуэ IитIкIэ  зимыщIэжу,

Зызэрадз а тIум аргуэру,  я нэм нэпсыр къафIыщIэжу.

 

А  тIум  щхьэцу  кърачыжым ещI  мэз  чыцэр  нэхъ  Iувыж.

ФIэпсэкIуэд  зым  зыр щыхъужу,  я мыгъуагъэр зы ящIыж.

Я гъы макъыр къыр джабэжьхэм джэрпэджэжу зэпадзыж,

Автандил ар егъэщIагъуэ: «Мы си нэгум щIэкIыр пэж?»

 

ТIэкIу нэхъ кIащхъэ щыхъум нэпсыр,  пщащэм и гум зыкъещIэж,

Шагъдийм уанэр къытырехри и  щIэтыпIэм щIегъэхьэж,

Iэщэфащэр лIым къыIехри  IэкIуэлъакIуэу зэщIекъуэж,

ХуэгумащIэуэ лIыхъужьым,  бгъуэнщIагъ кIыфIым ар щIешэж.

 

Автандил гупсысэм ехьыр,  зыхуихьынур къыхуэмыщIэу…

Нэху мэщ аурэ. КъыщIокI пщащэр,  щыгъа фащэр щыгъыу. ПсынщIэу

Шхуэр пщIэхелъхьэ шыми,  щIедзэ  босцеикIэкIэ илъэщIу,

КъыщIех уанэр, шым трелъхьэ,  Iэуэлъауэ лъэпкъ имыщIу.

 

Зы жэщ закъуэ фIэкI бгъуэнщIагъым щIэмызагъэу лIыр йожьэж,

Пщащэм щхьэцыр ифыщIыжу магъ, мэгуIэ, зечэтхъэж.

Ирехыжри сэлам пщащэм,  гъуэгу лIыхъужьыр тоувэж.

Шум Асмат кIэлъоплъ. И нитIым нэпс гущIыхьэр къыфIыщIож.

 

Гъунэгъу дыдэу шур щыблэкIым,  Автандил ар елъагъу хуиту.

«Дыгъэу пIэрэ зи нэгу сиплъэр?» - жеIэ щэхуу,  жыгым къуэту –

Хуэтхьэлэнущ   абы,   дауикI,   аслъэн  ябгэр  къимыкIуэту!»

Ахэр жиIэу  кIэлъоплъ лIыхъум,  и  гур  бампIэу къыфIилъэту.

 

Насэ-Iуасэ хуэхъуа лъагъуэм тету мэзым щIокI лIыхъужьыр.

КъуакIи  бгыкIи зэренэкIри,   хокIуэдэж хьэуам и ныбжьыр.

Автандил жыгыщхьэм тесу нэкIэ  ехур  и  лъэужьыр.

И гум  къокIыр: «Тхьэм нэхъ псынщIэ сщищI си гугъэщ  сэ  Iуэху злэжьыр!

 

Сыт нэгъуэщI сэ сызхуеижыр щызгъуэтакIэ зи Iуэху зесхуэр?

СщIынщ а пщащэр гъэр,  сыкIуэнщи, жезгъэIэнщ лъэмыкIыу щэхур.

ЖесIэнщ сэри си мыгъуагъэр, щIысфIэкIыфIыр дуней нэхур,

Къитхыу джатэ дызхуилъынкъым, зэфIэкIынщ мамыру Iуэхур».

 

                                                                        VII

           Автандилрэ   Асматрэ   бгъуэнщIагъым   щIэсу   зэжыраIахэр

 

Автандил  къохыжыр жыгым. Шым мэшэсри тегушхуауэ,

ХуеунэтI  шагъдийр  бгъуэнщIагъым,   къэнам зи бжэр зэIухауэ.

Шы лъэ макъ  зэхехри  пщащэм  къыщIож,   нэпсым  гъэр ищIауэ.

И гугъат  абы,   щIегъуэжу,  Тариэл  къигъэзэжауэ.

 

Ауэ къопцIэ. КъэкIуам  Iуплъэм,  Тариэл ар зыкIи  ещхькъым.

Егъэзэж  щIэлъэдэжыну,   бгыр  къигъачэу  и  кIий  макъым.

Ауэ  занщIэу ар къаубыдыр – лIыхъужь  Iэпщэм  IэщIэкIакъым.

Магъ, мэгуIэ  зиукIыжу,  теткIуэу  нэпсыр уэру нэпкъым.

 

Мэныкъуакъуэ  IэщIэкIыну,   и  ажалу  лIым  Iуплъэн.

Ауэ ар IэщIэлъщ  икъузу бгъэ  лъэбжьанэм,  IэщIэкIын?

Тариэл ар йоджэ гуIэу. – Хъуащ пэIэщIэ – зэхихын?

Автандили бгъэдэтщ пщащэм – лIыхъужь  хахуэр  хъуащ Iэнкун.

 

ЙолъэIу  пщащэм: «УщIэкIийр сыт?  ЦIыхущ уи пащхьэм, тIасэ, итыр.

Слъэгъуащ  сэ  узэджэ  розэр,  хуадэжыпэу губгъуэм итыр,

Хэт ар? ЖыIэт, - дыгъэу къепсу,  мазэ  нуру лъэрытетыр?

УмыкIий! Уи жагъуэ сщIынкъым. Псалъэ быдэ сэ узотыр.

 

Пщащэм  къет  жэуап гуIэжу, къытегуплIэу нэхъри  бампIэр:

«Акъыл  уиIэм,   ар  къэгъанэ! КъохъулIэнукъым  а  жыпIэр!

ИкIи   къэпщIэфыну  хъункъым  уэ  а  щэхум  и  пэжыпIэр.

УмыгъакIуэу  зэман  пщIэншэу,  нэхъыфIщ  ббгынэм  уэ  мы  щIыпIэр».

 

Пещэ  адкIэ: «Уэ лIыхъужьыр  узыхуейр  сэ IупщIыу  сщIэркъым.

Ауэ  зыми  а хъыбарыр хуэсIуэтэжу  зэхихынкъым.

«Ар къызжеIэ!» - уэ жыпIэхукIэ,  бжесIэнщ «Хьэуэ!» - сытекIынкъым.

Угъуэг нэхъ  нэхъыфIт угуфIэм!  Ауэ  гуфIэ  сэ  сиIэжкъым».

 

«ПщIэркъым пщащэм сэ сыхэтми, си гум щыщIэр, сыкъыздикIыр,

И лъэужь абы къэслъыхъуэу хэкуу щыIэр зызонэкIыр.

СыпIущIат   уэ   сыпщыгугъыу,   сщIауэ  уи  жагъуэ    къыщIокIыр.

КъызжомыIэу ар  пхуэздэнкъым! Сыт  е  Iуэхум  къыщIибгъэкIыр?

 

Пщащэм жеIэр: «Ухэт сэркIэ?  Е сэ – уэркIэ? – Iуэху сумыщI.

ДауикI, сщIыгъукъым  дыгъэр  гъусэу.  Ар  къэпщIау  си  жагъуэ уощI.

Щыдоух  абдеж  ди  псалъэр! – Ар жыпIам жэуап хузощI.

КъысщрещI сэ къысщыщIыпхъэр! – БжесIэн сщIэркъым сэ нэгъуэщI!»

 

ЙолъэIу  пщащэм ар еубзэу,  игъэткIуну псалъэ быдэр.

ПщIэншэу гугъу лIым зрегъэхьыр, - Асмат нэхъри зегъэбыдэр.

Къолыб и кIэм  лIыхъужь  гуащIэр, лъыр  и нитIым къыщIолъадэр,

ЦIыхубз  щхьэцыр и IэмыщIэу къурмакъейм  сэр  щIеубыдэр.

 

ЖеIэ: «Сэ бэлыхьу стелъым  преув мыр уи  гур къису!

Сабий  гъыкIэу  сыбгъэгъащи,   щIызокIыкIыр  нэпсыр  лъыпсу.

ЖыпIэу щытмэ – уи гугъу сщIынкъым, Тхьэр пхузоIуэ си нэмысу;

КъызжомыIэм,  сыпфIэкIынкъым уи ажалыр къэзмыгъэсу!»

 

Жэуап къетыр: «Уитыху  губгъум,  цIыху акъылым  тIэкIу уикIащ.

СумыукIрэ, - Тхьэм и фIыщIэщ,  арти  псэууэ сыкъэнащ.

Ауэ псалъэ  уэ  спыпхынкъым сыпсэуху – мураду сщIащ.

Спыпхыжынур  сыт  сыбукIмэ? – щэхур щэхуу къэнэжащ.

 

СщIэркъым  сытми  уэ  лIыхъужьым  жызбгъэIэну  узыхуейр.

Ауэ  зыри  уэ  спыпхынкъым,   къэзбгынами  мы  дунейр.

СытекIынкъым жысIа псалъэм,  згъуэту  щытми  ажал  Iейр.

СыщIобэгыр  сэ  ардыдэм, - сэращ щIылъэм тетхэм лейр.

 

Умыгугъэт сэ ажалым гуIэгъуэшхуэ сыхидзэну,-

СызэрылIэу стелъ хьэзабыр,  гуIэ нэпсщи,   кIуэдыжынущ.

Жэщ  мазэхэщ  сэркIэ гъащIэр, сыт ар фIыгъуэу щIэслъытэнур?

ИкIи  сыт сэ  си  жьэр хамэм  къыхуэстIэщIу  хуит  щIэсщIынур?

 

«БгъэдыхьэкIэ  хуэсщIар  хъуакъым, - жиIэу щытщ лIыхъужьыр хэплъэу,-

Iэмал  гуэр  къыхуэзмыгъуэтмэ,  сызыхуейр жиIэнкъым псалъэу!»

БгъэдокIуэтри  тIэкIу ар пщащэм  мэтIыс нэпсым имыгъаплъэу.

«СщIау  уи  жагъуэ  дауэ, - жеIэ, - сыпсэуну си  нэр къаплъэу?»

 

БгъэдотIысхьэ абы пщащэр,  хуищI губгъэныр фэкIэ къапщIэу.

Автандили щысщ гуIэжу,  жиIэ хъунур къыхуэмыщIэу.

ЩIэтщ мэз щIагъым нэпсыр псыдзэу,  хэхъуэ фIэкIа ткIуэпс хэмыщIу.

Пщащэ гуэрми гъын къыщIедзэ,  и нэгу щIэкIым гур хигъэщIу.

 

Хамэ нэпсым къищIау  гухэ,   магъ, мэгуIэ хуэмышыIэу.

Ауэ хамэщ зыбгъэдэсри,   щысщ  зы  псалъи хужымыIэу.

Автандил  кIэлъоплъыр пщащэм: «Мэхъу  нэхъ  щабэ и гур», -жиIэу.

Ар йолъэIу  аргуэру  пщащэм,  нэпсыр  уэру   нэм  къыфIеIэу:

 

«СщIащ  уи  жагъуэ! Шыпхъу  усщIыну  хуитыныгъэу сыт  сэ сиIэр?

Сыкъэнау зеиншэ  дыдэу,  къыстогуплIэ гуауэ щIыIэр.

Сэ сыхуейт уи фIэщ сыхъуну! Псалъэжь Iущу мыхэр жаIэ:

«Хьэлъэ дыдэу щытми гуауэр,  текIуэнщ  абы  гущIэгъу  зиIэр»

 

Акъылыншэу  уэ  зоспщыту  сфIэкIуэдами  си  нэмысыр,

УмыщI  Iумпэм, гущIэгъуншэ  лъагъуныгъэ мафIэм исыр.

СынолъэIу: къысхуэщI  гулъытэ сэ тхьэмыщкIэм – лей къыслъосыр.

КъысхуэщI уи гур  IэфI,  псэр  сIыхи! Ар сэ тыгъэу  узопэсыр».

 

Лъагъуныгъэ гуащIэм хьэщIэр  ихьу пщащэм къызэрищIэу,

КъыщIедзэж аргуэру пыхьэу,  щIригъэгъуу нэпсым щащIэу.

Пищэу нэхъри телъ хьэзабым магъ,  къигъар абы фIэмащIэу,

Автандили зыхуейм и  Iэр  тохуэ,  уафэр хуэжыIэщIэу.

 

Гу лъитащ и псалъэм  пщащэр  нэхъри Iэсэ къызэрищIыр

ИкIи,  нэпсым ар хэмыкIыу,  и гум лейуэ зэрыхэщIыр.

ЖеIэ: «Бийри, си шыпхъушхуэ,  «Сэлам», - жиIэу дэ къытIуощIэ.

Мыр зэгъащIэ: хьэщыкъ хъуами къемыплъэкIыу етыф гъащIэр.

 

Хьэщыкъ дыдэ сищIащ сэри лагъуныгъэм,  стелъщ и фэбжьыр.

КъысхуищIау къалэн си Нэхум къызолъыхъуэ а лIыхъужьыр.

Къэзгъэнакъым зы щIыналъэ къытезмынэу си лъэужьыр.

Иджы, мис, фэ сыфIущIащи,  махуэм уэфIу зыкъеужьыр.

 

Сигум щызт гуфIэгъуэр  япэм,   щищIыу  нэхум  увыIэпIэ.

Ауэ гъуэгу  сэ  сыщытехьэм  къохьэ кIыфIыр  нэхум  и  пIэ.

Ухуитащ  уэ  къызэпщIэну узыхуейу хъуар  напIэзыпIэм.

Къызэт-тIэ ажал  е  гъащIэ,   схунэхуси  и  кIэм  бампIэр».

 

Абдеж  пщащэм  псэлъэн щIедзэ, псалъэу жиIэр гурыхь защIэу:

«Дахэщ  уи  бзэр! ПщIа  мурадым  ухуишэнщ  абы  куэд мыщIэу.

Ауэ  нетIэ  хэпсащ уи сэр си  гум,  жыпIэр уфIэмащIэу.

Иджы, нобэ щыщIэдзауэ суриIэнщ сэ шыпхъу жыIэщIэу.

 

Лъагъуныгъэ IэфIым уи гур къэзбгъэщIащи итхьэкъуауэ,

Къызолъытэ си къалэну уи жыIэщIэ сыхъун хуейуэ.

Уи губампIэм пхухэзгъахъуэу нетIэлъандэм усIыгъщ, ауэ

Сэ пхуэсщIынщ иджы си гъащIэр  уэ лъэгущIыхь,  сыарэзыуэ.

 

Сэ чэнджэщу уэстыр  псори  уфIэмыкIыу гъэзэщIэф,-

Техуэнщ уи Iэр уи мурадым – нэсыху пIалъэм зышыIэф.

Ар пхуэмыщIэм къуохъулIэнкъым зыри,  нэпсым уищIми нэф»

Щыпсэум деж  яубми  гъащIэр,  хущхъуэ щылIэм деж ираф!»

 

Сэ чэнджэщ  уэстынур псори  бгъэзащIэфмэ утемыкIыу,

КъохъулIэнщ  уэ уи мурадыр,  мы бгъуэнщIагъым ущIэмыкIыу.

Ар пхуэмыщIэм – къохъулIэнкъым зыри,  угъми,  нэпс щIэбгъэкIыу.

Зылъэгъуар  хэт  гъащIэр IэфIми,  ар лIэныгъэ Iейм IэщIэкIыу?»

 

Автандил къопсалъэ: «Си гум къегъэкIыж зыгуэр а жыпIэм:

ГъуэгурыкIуэу, зы гъуэгу тету, тIу зэгъусэу кIуэрт зыщIыпIэ.

Япэ итыр, мо зыдэкIуэм йохуэр псыкъуийм и къихыпIэм.

Иужь итым ар къелъагъури,  бгъэдолъадэр гъыу щыхупIэм.

 

Мыр жреIэ а тхьэмыщкIэм: «Абы  ис зэ, тIэкIу зыIэжьэ!

КIапсэ  гуэр  сэ къэзгъуэтынщи укъисхынщ  абы – къызэжьэ».

Псыкъуийм  исыр мэдыхьэшхри къокIиикIыр адэ жыжьэ:

«Сыхуейу щытми, дэнэ мыгъуэм сыкIуэфын сэ уэ сомыжьэу?»

 

«Мы  си  гъащIэм  къуэпсу иIэр пIэщIэлъщ  дяпэкIэ, шыпхъушхуэ,

Сыт слъэкIынур сэ уэрыншэу? Сэ уэрыншэу  сыт си махуэ?

Ухуейм сыти сэ къызэщIэ! Ау  уи  нэфI  Тхьэм  къысщигъахуэ.

Щхьэ мыузыр бозкIэ зыпхэм и делагъэр къегъэнахуэ!

 

Пщащэм жеIэ: «Уи псэлъэкIэм  и  IэфIагъым гур къеуIэ.

Шэч хэмылъу,  уэ пхуэфащэщ губзыгъэфIхэм  хъуэхъуу  жаIэр.

Уэ гугъуехьыр  хьэлъэу  птелъу  щIэпщыкIами щIылъэу щыIэр,

Ягъэ кIынкъым, къызэдаIуэ! Уи мурадым техуэнщ уи Iэр.

 

А хъыбарыр къищIэфыну къыщалъхуакъым дунейм  цIыху,

Езы дыдэм гупыж ищIу ныбжьэгъу гуэрым хуиIуэтэху.

Зигъэхуэфи  хущIыхьэгъуэ,  абы  ежьэ,  къэкIуэжыху.

Сыт  щIэбгъэщтыр  нэпс   IумылкIэ   розэр,   гуауэр  пщIауэ  жьыху.

 

Дэ  тIум  ди  цIэр  ухуейм пщIэну, бжесIэфынущ езмыхьэкIыу:

Тариэлщ  лIыхъужьым  и  цIэр,    цIыху псэу  теплъэм  къызэкIуэкIыу;

Сы-Асматщ сэ – сохь си гъащIэр,  мафIэ лыгъэм сыхэмыкIыу.

Сэ  си  закъуэм  хъунт  апхуэдэу  зыхьыр  гъащIэр къещIыIэкIыу!

 

А лIыхъужьым теухуауэ аращ бжесIэр, доух псалъэр!

Итщ губгъуэшхуэм ар зэкIужу, темыпыIэу щIылъэм и лъэр.

КъиукIIарэ къихьмэ,  сошхыр, зыщиIэжьэм деж сыпоплъэ.

Иджы  сщIэркъым  абы  нобэ  къэкIуэжыгъуэу ищIа пIалъэр.

 

СынолъэIур  упэплъэну  абы,  губгъуэм уимыхьэжу.

СелъэIунщ,   слъэкI къэзмыгъанэу,  къигъэзэжмэ игу къыдэжу.

ПщIэну щыткъым,  фи акъылыр зэтехуэнкIи хъунщ зэкIужу.

КъыбжиIэнщ абы итIанэ лъагъуныгъэм хэлъыр пэжу».

 

Пщащэм  жиIэм ар щIодэIури,  псалъэ етыр фIэмыкIыну.

Iэуэлъауэ гуэр зэхахри,  къыщолъэтхэр зейр къащIэну.

Зыщеужь аузым мазэм, хэтщ дунейр къигъэнэхуну.

ЩIолъэдэж бгъуэнщIагъым тIури,   Iэмал  гуэр къагупсысыну.

 

Пщащэм жеIэ: «Уи мурадыр Тхьэм къыпхуещIэ,  хъуау уи телъхьэ.

Уэ  лъэныкъуэ зегъэз псынщIэу , - къуэгъэнапIэ гуэр  деж къухьэ.

А лIыхъужьым  пэрыуэну къихьэфакъым цIыху и пащхьэ.

ФIы схуэщIатэм  фи  зэIущIэр,  сыт сыхуейт нэгъуэщI? О, ди Тхьэ!»

 

Пщащэм Автандил  щегъэпщкIур    бгъуэнщIагъ кIыфIым епIэщIэкIыу.

Шым къопсых нэщхъейу лIыхъужьыр. Мэлыд фащэр,  нэр щIисыкIыу.

Ар мэпыхьэ, нэпс  щIигъэкIым  и  гуащIагъыр къехьэлъэкIыу.

Автандил абы  йоплъакIуэ,  къуэгъэнапIэм къыкъуэмыкIыу.

 

Хрустал  джафэу я  нэкIущхьэм  нэпсыр уэру къоукIуриех.

ЛIыхъужь хахуэр магъ зэщыджэу. ЦIыхубз макъым гур ирех.

Шыр щIашэжыр зыщIэт хабзэм, шы Iэпслъэпсхэр къыпщIэхах.

Аурэ  нэпсыр щIогъущхьэжыр, напIэр хуиту зэтрах.

 

Автандил  йоплъакIуэ  ахэм,   гъэр  пэлъытэу  зиущэхуауэ.

Къаплъэныфэ  кусэ   дахэр   еубгъу   пщащэм,  трихауэ.

ЙотIысэх   абдеж   лIыхъужьыр,   нэщхъеягъуэм  гъэр  ищIауэ,

И  нэбжьыцхэр   нэпс   шыугъэм цыпэ-цыпэу зэщIишхауэ.

 

ЩещIыр  жьэгум  мафIэ  пщащэм,  лIы мэжалIэм хуэпщэфIэну,

КъыфIощI  пщащэм,   ар  тIэкIу  шхэмэ,  и  губампIэр  нэхъ теуну.

Лы  егъажьэ, хуехь лIыхъужьым, - йолъэIупэ  едзэкъэну.

Зэ  хоIэбэри – зегъазэ,  и  гупсысэм къыпищэну.

 

ЗрегъэщIыр тIэкIу жеину, ауэ жей къыпфIощI зэфIэту,

КъыхощтыкIри мэкIий ину, мэIущащэ,  Iуэщхъум  хэту.

КъыIэщIэхуэмкIэ  зоуэжыр,  къимыгъанэу зы игъуэту.

Пщащэ цIыкIуми нэкIур лъыпсу ечэтхъэж  абы  щхьэщыту.

 

ЙоупщI  пщащэр,   гъыу,  лIыхъужьым: «Сыт къэхъуар аргуэру?» - жиIэу.

Жэуап къетыр: «Сыхуэзащ сэ пащтыхь гуэрым,  щакIуэ щыIэу,

ХьэпшыпыфIи щIыгъуу ишэу , уей-уей и дзэм жрагъыIэу,

Языныкъуэр иту губгъуэм,  хьэкIэкхъуэкIэр къыщIагъыIэу.

 

Зэрыслъагъуу  цIыху, пшэ фIыцIэр хьэлъэу си гум къытогъуалъхьэ.

СаIуплъэн  ажалу слъагъуу,  шыр мэзыкум щIызогъыхьэ,

ПыкIау си фэр,  ажалыфэу сабий гъыкIэуи сопыхьэ.

Пщэдджыжь хъуху зыщысIэжьэну,  къызохьыжыр унэм си щхьэр».

 

ЩIодэIу пщащэр абы жиIэм,  и нэм нэпсыр къыфIыщIэжу.

ИкIэм жеIэ: «ЦIыхухэмыхьэу  уохь  уи гъащIэр,  лей зэпхыжу,

Губгъуэ нэщIыр уи хэщIапIэу, хьэкIэкхъуэкIэр гъусэ пэжу.

СыткIэ хуэхъурэ ар уи щIасэм сэбэп, пщIэми,   захуэу убжу?»

 

Къэбгъэнакъым  дунеишхуэм  щIыпIэ цIыху  зыдэкIуэ хъуну.

АтIэ сыт  уэ  ущIимыIэр зыгуэр уи гум къытехуэну,

Уи гур мафIэу къыхуэмыплъу чэнджэщэгъу, ныбжьэгъу пхуэхъуну?

Ар уоукI, е укъеукIыр, - сэбэпагъ абы  къихьыну?»

 

Жэуап  къетыр: «Уи гуапагъым ещхьыркъабзэщ жыпIэу хъуар.

Ауэ хущхъуэ сэ схуэлъыхъуэр  щоуэр икъукIэ, хэтми ар.

Сыт къэплъыхъуэкIэ  къикIынур  мы  дунейм  къытемыхьар?

IэфIщ  лIэныгъэр сэ си  дежкIэ! Аращ плъапIэу къысхуэнар.

 

Хэт сэ схуэдэу насыпыншэу  Алыхьталэм  къигъэщIар?

Хэт сэ  сэщхьу  нэщхъеягъуэм   гущIэгъуншэу  ихузар,

Гуауэ нэпсыр псы пэлъытэу  хэт сэ  схуэдэу изыфар?

Къалъхуам  хэткъым  цIыху  апхуэдэ! Уэ зырщ, си псэ, зылъэкIар».

 

Асмат жеIэр: «Уи мыжагъуэм  солъэIунут  уэ  зыгуэркIэ.

Уи  Уазиру сыщытыпхъэу  Алыхьталэм  щиухакIэ.

ПщызбзыщIынкъым мыбы  нобэ къыщыхъуахэр укъэтыхукIэ.

КIыхьлъыхь  Iуэхум зезыгъэщIыр  хущIогъуэж  абы иужькIэ.

 

ЛIыхъум  жеIэ: «ЖыIэ занщIэу къызжепIэнур йомыхьэкIыу.

КъыздикIынур дэнэ щIыпIэ ныбжьэгъуфI хъун, Тхьэм  къыфIэкIыу:

Къысхуеижкъым сэ Алыхьыр! Итщ си ужьым ар имыкIыу.

Сохь си гъащIэр  хьэкIэкхъуэкIэу, хьэкIэкхъуэкIэм сыхэмыкIыу».

 

«АтIэ сэри  кIыхьлъыхь сщIынкъым,- нэхъ тегушхуэу жеIэ пщащэм,-

ЛIыхъужь г уэр къикIауэ  жыжьэ къыщихутэм мы уи пащхьэм,

Уи мыгъуагъэр  бдигуэшыну ныбжьэгъугъэр пхуигъэфащэм

Къызэт псалъэ пщIэ хуэпщIыну, уемыхъуапсэу джатэ Iэпщэм!».

 

Жэуап къет лIыхъужьым: «ИкъукIэ гуфIэгъуэшхуэщ ар си дежкIэ.

Изот псалъэ сэ зеиншэм,   лъагъуныгъэ зыхуэсщIамкIэ.

Нэщхъеягъуэ е лIэныгъэ ар хэхуэнкъым си зэранкIэ.

Згъэпэжынщ зэныбжьэгъугъэр цIыху нэмысыр мыхъуу икIэ».

 

                                                      VIII

                Тариэлрэ Автандилрэ зэрызэIущIам и хъыбар

Автандил деж жэри пщащэр,  епIэщIэкIыу жриIащ:

«Уи гугъу сэ  абы хуэсщIати,   имыжагъуэу гу лъыстащ».

Къыкъуешыжыр къуэгъэнапIэм, бгъуэнщIагъ кIыфIыр нэху къэхъуащ.

Тариэл ар къыщилъагъум дыгъэ къепсу къыфIэщIащ.

 

Тариэли  абы  пожьэ,  гуапэу хьэщIэм IущIэн папщIэ.

А тIум нуру къащхьэщихым щIылъэ щхъуантIэр дощIэращIэ,-

Вагъуэ нур зэшиблым нэхуу ядзым нэхърэ мынэхъ мащIэ.

Я Iэпкълъэпкъхэм я дахагъым пэсщIын щыIэуи сымыщIэ.

 

IэплIэ щабэкIэ зэIуощIэ  гурэ псэкIэ зэхуэгушхуэу.

Дзэ хужьыбэхэр  къаIупсу ба зэхуащIыр зэхьэзэхуэу.

ЩIадзэ тIуми  гъын зэщыджэу,  я гум щыщIэр къагъэнахуэу.

ПыкIау я фэр,  хуэдэу шэхум,  щытар  дыгъэм ехьэехуэу.

 

Я Iэр гуапэу зэрыIыгъыу,  лIыхъужьитIым  зыкъагъазэ,

МэтIыс тIури, куэдри магъыр псыхьэлыгъуэу  жэу  нэпс  къабзэр.

Я гур нэхъыфI яхуищIыну  Асмат ахэм захуегъазэ:

«Зэвмыхыж лей апхуэдизу,  тевгъэкIуауэ  гъащIэм гъыбзэр».

 

Тариэл и розэр  щтакъым,  техэу щытми уэсэпс щIыIэр

Абы жеIэ: «Сэ си гуапэт къэзбгъэщIатэм щэхуу уиIэр:

Ухэт, дэнэ укъыздикIыр, е уздэкIуэр, Iуэхуу уиIэр?

Сэ къэплъагъур ажал фIыцIэм сыкъимыдэу сегъэгуIэр».

 

Автандил абы жреIэ,  ищIу псалъэр гурыIуэгъуэ:

«Тариэл, лIыхъужь гъуэзэджэ! Къаплъэн ябгэу зи лъэщыгъуэ!

Сыхьэрыпщ сэ, хьэрыпыщIым сэ щызиIэщ куэду фIыгъуэ.

Ауэ си гур лъагъуныгъэм итхьэкъуауэ сегъэщыгъуэ.

 

Слъэгъуащ  фIыуэ  насыпыншэм  си пащтыхьым  и  пхъур  пасэу.

Тесщ  ар тахътэм  и тетыгъуэу,   дыгъэ  нуру  бэм къахэпсэу.

Уэ сыкъэплъэгъуащ  зэгуэрым  си  пащтыхьым сригъусэу.

КъэбукIауэ щытат, пщIэжмэ, ди  зауэлIхэр бгъэгузасэу.

 

Ущытлъагъум  уиту губгъуэм,  дыноувэ  уи ужь кIэщIу.

Дыноджат  дэ куэдрэ,  ауэ  къэбгъэзакъым,  пщIэ къытхуэпщIу.

Къэгубжьауэ си пащтыхьыр,  дыпкIэлъожэ,  хуабжь зедгъэщIу,

Уэри уожэ,  ди дзэ хъушэм я нэхъ хахуэхэр хэбгъэщIу.

 

НыплъэщIыхьэм и щхьэр тIууэ щIопщ къудейкIэ зэгуогъэху.

ТфIэкIуэдами уи лъэужьыр,  и лъэр тепщэм ныпкIэлъеху.

Ди зауэлIхэри уи ужьым итщ захъунщIэу, уащIау Iуэху,

Ауэ я псэр пыт къудейуэ,  хъуар уIэгъэ къыпкIэроху.

 

ЩхьэзыфIэфIыныгъэм тепщэр нэщхъеягъуэ куум хидзащ.

ПщылI  зыбжанэ  лIыхъужь защIэу уи лъыхъуакIуэ иутIыпщащ.

Хъуауэ  пщIэншэ  я  гугъуехьыр,   ежьау  хъуам  нагъэзэжащ.

ИкIэм, пщащэ  дыгъэ  нурым  Iуэхур  си  пщэ кърилъхьащ.

 

КъызжиIащ мыпхуэдэу: «Ежьи  а  флъэгъуам и щэхур къащIэ.

Ар пхулъэкIрэ къэбгъэзэжмэ,  узыхуейуэ  хъуар пхузощIэ».

Сыплъыхъуэну  илъэсищкIэ  къызжиIащи – согъэзащIэ.

Сымылъагъуу  псэм и  щIасэр зэрысхуэхьыр сэ сымыщIэ.

 

КъэскIухьащ дунейр хъурейуэ,  уилъэгъуау цIыху сыIумыщIэу.

ИкIэм  курдхэм сарохьэлIэ,  я щытыкIэр тIэкIу мыхъумыщIэу.

КъысхуащIащ уи гугъу абыхэм,  уэ сыплъыхъуэу сыкъомыщIэу.

Ахэм языр щIопщ удынкIэ хэбгъэщIащ уэ  хьэдэ папщIэу».

 

Тариэл игу къегъэкIыжри Автандил зи гугъу ищIар,

ЖеIэ: «Си гум къимынами,  къэсщIэжащ а къэхъуагъар.

Сыгъа пэтми,  сигу  къихьауэ  гуауэр гъусэ схуэзыщIар,

Гу флъыстат фэ тIум сэ занщIэу,  куэд хъу пэтми нэпхъэрар.

 

Иджы сытыт фэрэ сэрэ дэлъар дякум Iэмалыншэу?

Фэ гуфIэгъуэм фыщIиIэтэрт, сэ щIэзгъэжырт нэпс мардэншэу.

Фынилъат фэ зывгъэлIыхъуу,  хэку пащтыхьыр дзэм фи пашэу.

Ауэ  си  пIэкIэ  а  махуэм  фшэжын  хуей  хъуащ  хьэдэр  хъушэу.

 

СыкъеплъэкIмэ,  уи нэхъыжьыр си ужь иту къэслъэгъуащ,

Ау пащтыхьым щIэгъури  си гур,  семыгуауэу къэзгъэнащ.

Iуэхум е къыхэзмыгъэкIыу,  нэхъ пэIэщIэ зыфхуэсщIащ.

Гъуэбжэгъуэщым хуэдэщ си шыр: зэ илъамэ – пIэщIэкIащ.

 

Ар мэбзэхыр напIэзыпIэм,  иужь итIау къызэрищIэу.

Симыгуапэ гуп саIущIэм,  сошэс сэри абы псынщIэу.

Есхагъэнщ  лей  курд  щIалищым,  къыщысхуилъым загъэгуащIэу,

Зыкъызапщытын хуеякъым , ялъэкIыну хъуар ямыщIэу.

 

Иджы, тобэ! Тхьэм  фIэмыфIу укъихьакъым мы си абгъуэм!

Тхьэ пхузоIуэ – лIыхъужь  хахуэу  дыгъэ нурым – ар си жагъуэм.

Пшэчащ уэри гугъуехь Iэджэ,  уигъэгуIэу нэщхъеягъуэм.

Гъуэтыгъуей мэхъу цIыху тхьэмыщкIэр,  ар хуэхеймэ дуней фIыгъуэм».

 

Автандил  къопсалъэ: «Куэду ебгъэлейуэ укъысщотхъу.

Сыт злэжьар сэ апхуэдизу? Зыхуэфащэр уэращ  щытхъу!

Дунеишхуэр зыгъэнэхум нэхуу идзым уэ упохъу.

Телъми си гум хьэзабищэр нэпсыр псынэ уэ  къыпщохъу.

 

Ихуащ  си гум,   уэ услъагъури,  тезыгъэлъыр  си  гум пшагъуэр.

ЗыхэгъэкI уэ ери  фIыри, - сэ  соухыр си пщылIыгъуэр.

АбджыфI  нэхърэ  нэхъ  лъапIэщ  мывэ къащхъуэр.   Дуней   фIыгъуэр

Ейу  елъытэ,    пхуэхъум  гъусэ,   щхьэщоужри   нэщхъеягъуэр».

 

Жэуап  къет адрейм: «Солъагъур  гуапэу  уи  гум сэ къысхуилъыр.

Си фIэщ хъуркъым  абы  пакIуэ  хуэхъуфыну  гъащIэу  схэлъыр.

Хьэщыкъ  хъуам нэхъ къыгуроIуэ  хьэщыкъ  хъуам  хьэзабу  телъыр.

Мэхъу си  жагъуэ  си зэранкIэ,  ппэIэщIащи  уи  гурылъыр.

 

И  унафэр  пщым  бгъэзащIэу,   си  лъэужь  куэд  щIауэ зохуэ,

Сыкъогъуэт Тхьэм  иухати,  утехьати  уэ  гъуэгу махуэ.

Ауэ гъащIэр  хьэкIэкхъуэкIэу щIэсхьыр хэт  пхуищIын  уэ нахуэ?

Ар къезгъажьэм  уэ  бжесIэну,  мафIэ  лыгъэм  сищIынщ  сахуэ».

 

Асмат  жеIэ: «Лъагъуныгъэм  нэпсыр  сэбэп  хуэхъуфынкъым.

Ар къэгъани,   си  зы  псалъэ зэ къедаIуэ  – ягъэ кIынкъым.

Мы лIыхъужьым, си  псэм  ещIэ, пщIитынщ и   псэр – къикIуэтынкъым.

Уи гукъеуэри  хуэIуатэ, езым ейри къапщIэм  лейкъым!

 

Си  яужь  итащ ар куэдрэ,  уи хъыбар жызигъэIэну.

ЖесIэн  здакъым.  ПхулъэкIынум,  ухуитщ иджы уэ жепIэну.

КъищIэм псори. Си фIэщ  хъуркъым ефэ-ешхэу ар щысыну.

ИщIэ псори  фIыщ Алыхьым, хэткъым зы сэбэп мыхъужу».

 

ХуэмыIэту и щхьэр хуиту,  Тариэл Асмат жреIэ:

«Стелъ  хьэзабыр  здэзыгуэшу  гъусэ  пэжу  уэ зырщ  сиIэр.

Ауэ  гъащIэм и  удыныр бгъэхъужыну сыт ущIеIэр?

СфIэпсэкIуэдщ  сэ  мы  лIыхъужьыр,   мафIэ  лыгъэм игъэгуIэр.

 

Насып  дэнэ  къыздикIынур,   ар  зылъэкIым къыдимытмэ?

КъызэщIоплъэ  мафIэу  си  гур,   нэгу  щIэкIахэр сигу къэкIыжмэ.

Сэ си натIэт  гуауэу щыIэр, - аращ слъагъур,  нэр зэтесхмэ.

НасыпыфIкъым дуней  гъащIэр, - пэжкъым зыри,  къытфIэщI  мыхъумэ.

 

Тхьэр  гумащIэщ:  дыгъэу  къепсу къыслъитэнщ гу IуэхугъуитIкIэ:

Япэрауэ,  мы лIыхъужьым хуэсщIэнщ жиIэр щыхущIэкъукIэ.

И нэху закъуэм IущIэжыну нэхъапэIуэу кIуэжын щхьэкIэ.

ЕтIуанэу – сэри мафIэм сисынщ,  ар жысIэн сухыхукIэ».

 

Пещэр адкIэ: «Езым  хуэдэ  цIыхум IущIэр и къуэш пэжу

Хьэзырын хуейщ псэр щIитыну,  и щхьэр  Iуихрэ щIэмыпхъуэжу.

Игъэпсэумэ Тхьэм  зыр гуфIэу,  егъэпсэу адрейр гуIэжу.

БжесIэнщ псори. ЩIэдэIу уэри. Срес мафIэм гукъинэжу.

 

Асмат, уэри,  псынэпс пIыгъыу,  къызбгъэдэт  нэхъ  гъунэгъуIуэу.

Къыстеутхэ  плъыржьэр  сыхъумэ,  къэплъа  си  гур  схуэбгъэщIыIэу.

КъысхуэIэт  хьэдагъэ,   сылIэм,  уи гукъеуэр  къэбгъэнаIуэу.

СхуэсщI  си  мащэр  гущэ щабэ, - хурехъу  мыр тыншыпIэ жыпIэу».

 

КъитIэтауэ и бгъэр хуиту,  зыхуегъэхьэзыр псэлъэну,

Нэщхъей дыдэу щысщ,  гупсысэу,  пшэм хэт дыгъэу къыпфIэщIыну.

ФIызэбложыр и акъылыр, хулъэмыкI псалъитI жиIэну.

Къелъэлъэхыу  и  нэпситIыр  ар мэщатэ  икIэм ину.

 

Гъыбзэу жиIэу: «МафIэ  лыгъэм уесри, сигу уэ, къыпщIэнауэ!

О, нэхунэ! Дэнэ мыгъуэм уэ ущыIэ сыббгынауэ?

Уэ зырати  сиIар  фIыгъуэу,  уилъи  си  гум укъинауэ.

Жэнэт нэхум  и  жыг  къуэпсыр пызыупщIыр хэт хуежьауэ!»     

                                                              IX

Тариэл  езым и гъащIэм теухуауэ  Автандил жриIа хъыбар

«КъыщIэдэIу-тIэ си хъыбарым уемызэшу,  кIыхь къыпщыхъуу,

ХуэIуэтэну  сщIэркъым  си  бзэм  псори  екIуу зэхуигъэхъуу.

СхуэзыщIам  кIыфI дуней  нэхур  ифI слъагънукъым,  IэфI сщыхъуу,

Къысхуэнар зыщ: гъащIэ тIэкIур  сыгуIэжу  схьынщ  схуэмыхъуу.

 

Хэти ещIэ: Инд хэкушхуэм пащтыхьибл  исщ я тетыгъуэу.

Парсадан ейщ нэхъыжьыгъуэр – ещI унафэ  захуэу, дэгъуэу.

Пщым я пщыжу, къулейщ,  хахуэщ,  мэпсэу,  гъащIэр и щIэщыгъуэу.

Аслъэнщ – пкъыкIэ, дэгъуэщ – нэкIукIэ, еIэт и дзэр щыхуейм игъуэу.

 

Iыхьэ  бланэр  а  хэкушхуэм сядэм ейуэ щытыгъащ.

Саридант абы зэреджэр, - лъэщу  пщыгъуэр иIыгъащ.

КъищIыфакъым  зым  и  жагъуэ,  нэжэгужэуи  псэуащ.

Зэштегъэууэ  щакIуэрт – зекIуэрт, мынэщхъейу  дунейм  тетащ.

 

И щхьэзакъуэу  къигъэщI  гъащIэр еужэгъури мыхэр  жеIэ:

«Сохь си гъащIэр нэжэгужэу, къызолыжыр  фIыгъуэу сиIэр,

Бийр къысхуилъмэ  пуд сищIыну,  ар си джатэм егъэгуIэ,

Ауэ тепщэу Парсаданыр  сэ сиIатэм,   хъунт жызоIэ».

 

Арти   хуещIыр   лIыкIуэ  пщышхуэм,   и  гум  хуилъ  иригъэщIэну:

«Инду  щыIэу   хъуам   я   дежкIэ  набдзэт  тепщэу  удиIэну.

Си гур  къабзэу,  зэIухауэ,  сыхьэзырщ  къулыкъу пхуэсщIэну.

Дяку  дэлъа   зэныбжьэгъугъэр сфIэфIт  сэ  щIэблэм ягу къинэну».

 

Парсадан ар щызэхихым,  ешхэефэр  ещI  гупыж.

«ХузощI  фIыщIэ  уафэ къащхъуэм, - жиIэу?  жэуап иретыж,-

Уэ, сэ схуэдэу, индус пщышхуэм ар щыпщIакIэ гукъыдэж,

КъакIуэ, адэу, ухуейм, къуэшу сэ сыпхущытынщ, -  си деж».

 

Къыхуегъанэ пщыгъуэр сядэм, амирбари   ящI  ар занщIэу,-

Индым иIэщ  Амирбарыр  лIыщхьэу, дзэпщу, пщIэ зыхуащIу,

Зыхэмылъ и Iуэху щымыIэу, фIыгъуэу  иIэри мымащIэу,

Мы пащтыхьми  ещI унафэ, пщы  унафэм  нэхъ  нэхъ гуащIэу.

 

Хуигъэдэжу езым и  щхьэм,  иIыгъащ пащтыхьым ар.

Зы пащтыхьи иIагъэнкъым абы  хуэдэу Амирбар.

ИщIащ щабэ  бийуэ  яIэр, щакIуи  кIуэрт зауэлIу ар.

МащIэщ сядэм  сызэрещхьыр. Сэри сэщхьу  хэт къалъхуар?

 

КъыщIэхъуау  бын зэримыIэр тепщэм и гум къеуэрт икъукIэ,

Зы  гъэр  блэкIмэ,  къыкIэлъыкIуэм зэлIзэфызыр  гугъэрт бынкIэ.

А  зэманым  сыкъалъху  сэри, - махуэ мыгъуэт ар си дежкIэ.

ЖеIэр тепщэм: «Згъэсэнщ  ар  сэ! Хамэ  бынкъым щIалэр сэркIэ».

 

Къысхущыту адэ-анэу пщыми  гуащэми сапIащ.

Къэрал  Iуэхухэм я зехьэкIэм насэIуасэ сыхуащIащ.

ЦIыху Iущ  куэд  си  егъэджакIуэу хабзэу щыIэр сагъэщIащ.

«Дыгъэ  нуру  къохъур!» - жаIэу,  аурэ  лIыпIэ сиуващ.

 

ПцIы  пхуэзупсу  шэч  къытепхьэм,  къыбжиIэнщ Асмат си Iуэху.

Сыгъэгъащ сэ  хуэдэу розэм,  сыщрикъум илъэситху.

Сабий  джэгухэм хьэрхуэрагъкIэ  къыспэлъэщ хэтакъым цIыху.

Парсадан  быныншэм  и  гур  хэхъуэрт  сэ  сыкъилъагъуху.

 

Дыгъэр фагъуэ хъурт къыстепсэм,  пшэ гуэрэн техьа пэлъытэу.

«Къыщхьэщехыр нурыр!» жаIэрт,  си бжьыфIагъыр зэхуаIуатэу.

КъызокIухь сэ иджы ныбжьу,  цIыху къыстеплъэм сыукIытэу,

ЩIэкIащ и нэгу Асмат псори, къэувынщ ар си щыхьэту.

 

Илъэситхум  ситу,  гуащэм  пхъу къилъхуауэ  къызагъащIэ» -

ЖеIэ  ари,   гъыуэ щIедзэ,  къытегуплIэу плъыржьэр гуащIэр.

Асмат  псы  абы  тырикIэ пэтми,  гуауэм и Iуэху ещIэ.

ИкIэм  жеIэ:  «Дыгъэ  нуру  къэхъуащ  кIыфI зыщIар си гъащIэр.

 

Носыр дэни хъыбар гуапэр: «Къытхуалъхуащ пхъу тхьэIухуд!»

ЛIыкIуэр лIыкIуэм кIэлъыпIащIэу,  зэлъащIысыр щIыпIэ куэд.

Доджэгу  дыгъэр  мазэ  нурым, уафэгу бзыгъэри  мэлыд.

И  гуфIэгъуэщ  псэ зыпытым,  дэнкIи   щоIур хъуэхъу, уэрэд.

 

А  бзылъхугъэм и  дахагъыр бжесIэфынкъым псалъэ згъуэту!

Парсадани йофэ-йошхэ, мэIу  уэрэдхэр  макъ зэгуэту.

Къос  пащтыхьхэр  къехъуэхъуну,   фIыгъуэу  къахьым щIэ щIэмыту.

Дзэм  хуагуэшыр хъугъуэфIыгъуэр,  хэкум  хабзэ хуэхъуам  тету.

 

Зиусхьэнхэм  дапI, дагъасэ,  япхъум сэрэ дызэгъусэу,

Сыхуагъадэу я бын закъуэм,  сыкъалъагъур я  нэу, я псэу.

Сабий дыдэу пащтыхьыпхъум щIедзэ  нэкIум  дыгъэу къипсэу.

Иджыпсту  бжесIэнщ  сэ  и  цIэр зыщIам  дзыхэ  си гур пасэу».

 

ФIыу илъагъум и цIэр  и  гум къыщыкIыжым зефыщIыжыр,

Автандил  абы  щыIуплъэм и  губампIэр къохъеижыр.

Асмат  псынэпс триухэу,  лIыхъум зыкърегъэщIэжыр.

«ЩIэдэIу  адкIэ, - жеIэ, - мащIэу щытми гъащIэу къысхуэнэжыр.

 

Нестан-Дареджанщ, зэгъащIэ, абы  цIэуэ  фIащагъар,

Илъэсибл и  ныбжь щынэсым дахэкIейу къогъагъэ ар.

И  Iущагъым,   и  бжьыфIагъым  хьэщыкъ  ищIырт  къытеплъар.

Иджы  хъуащи  ар  спэIэщIэ,   бампIэрщ  фIыгъуэу  къысхуэнар.

 

Пщащэр икIри  сабиигъуэм,  балигъ хъури – зиужьащ.

Адэ Iущым ар щилъагъум,  пщыгъуэр пхъум хуигъэфэщащ.

Утыку сихьэм лIыгъэ зесхьэу,  сэри лIыпIэ сиуващ,

Абы тепщэм гу щылъитэм,  сядэм хуит сыхуищIыжащ.

 

ХуещIыр и пхъум сэрей дэгъуэ унафэщIу езы дыдэр,-

Мрамор хужькIэ дэщIеярэ  рубин защIэу зэщIэлыдэу

Йосыр къыухэр  псы  гуэл  щхъуантIэм,  жэнэтыпIэщ  и  жыг  хадэр.

Щопсэу абы си гур зысу гуIэ нэпсыр сэзыгъадэр.

 

И псэупIэм жэщи махуи щызэблех дыхумэр IэфIу.

Зэм чэщанэм ар къоувэ, зэми хадэм итщ нэщхъыфIэу.

Адэшыпхъу  Давор  и  нэIэ тету къэхъурт насыпыфIэу.

Иритат пщым  ипхъу гъэфIэныр,  и  шыпхъу  ткIийм  игъасэм фIэфIу.

 

ЦIыху  нэ  бзаджэхэм щагъэпщкIуу,  сэрей нэщIым ар  щаIыгъщ,

ХъугъуэфIыгъуэу  щыIэм  хэсу жэнэт бзухэр  и  псалъэгъущ.

ТIу и гъусэщ  унэIуту, ныбжьэгъу пэжуи Асмат щIыгъущ,

Габаону[1] жэнэтыпIэм щотIэпI – фIыгъуэр и Iэпэгъущ.

 

Сэ,  илъэс пщыкIутху зи ныбжьым, къысщхьэщытт пщыр схуэгумащIэу.

Къызбгъэдэст ар жэщыбг хъухукIэ,  ери фIыри къызигъащIэу.

Зэхьэзэхуэ хъуамэ,  сэри япэ сищт,  къикIуэт сымыщIэу.

Аслъэн ябгэм схэлът и лIыгъэр, дыгъэ  нур  фIэкI сыкъамыщIэу.

 

Дияу гъуэлъырт  аслъэныжьхэр, сагъындакъхэр зэрысIэту,

Зэхьэзэхуэ, щакIуэ-зекIуэ зэхыхьакъым сахэмыту.

Сахэтыфырт ешхэ-ефэм махуэ кIыхьым лъэрытету.

Иджы  пщащэр хъуащ  спэIэщIи,  сщIэркъым гъащIэ си псэм хэту.

 

МалIэ сядэр и мылIэгъуэу, Саридан дунейм йохыж.

Парсадан и щыхьэр унэм нэжэгужэ щIэмысыж.

НыбжьэгъуфIхэм я хьэдагъэу нэпсыр псыдзэурэ щIагъэж.

Ар щыпсэум  псэуам  кIэзызу  я  фэм  лъы  къыщIолъэдэж.

 

Илъэс псокIэ сыхуощыгъуэ сядэм,  гуауэм сыхигъащIэу,

Жэщи  махуи  согъ,  сопыхьэ,  дуней щыIэуэ сымыщIэу.

Парсадан къегъакIуэ  лIыкIуэ,  узыншагъэм къыщIэупщIэу:

«Тариэл, куэдщ  къэбгъар зэкIэ,  уи  адэжь  ухуэгумащIэу».

 

ИкъукIэ  къоуэ  дэри  ди  гум  апхуэдэлI  зэрытхэкIар»

Къысхуахь   лIыкIуэхэм   пащтыхьым тыгъэу  сэркIэ  игу  пыкIар.

КъызагъащIэр  хэку  пащтыхьым си  унафэ  зэрищIар:

«ЩреIу  уи  цIэр ди  Хэкушхуэм – узощI нобэ Амирбар[2]

 

Гуауэр  нэгум  схущIэмыкIыу,  си гур  мафIэм  къресыкI,

Ауэ  лIыкIуэхэм фIыцIагъэр щызагъэхри садыщIокI.

Сашэ тепщэм деж, гуфIэжу абы IэплIэ къызешэкI.

ХьэщIэ лъапIэу сахэсщ гупым. – ЯмыIэж зы Iуэху сэ фIэкI.

 

Си гум къокIыр: пащтыхь тахътэм гъунэгъу пщIэншэу сыхуащIакъым,

Пщыми, гуащэми  хъуэхъуфIу   къысхужамыIа  къэнакъым.

А щIыхь лъапIэр схуэмыфащэу сэ  яжесIэрт. – Зы къикIакъым.

Инд хэкушхуэм и дзэпщ  пашэу сымыувуи къысхуадакъым.

 

ДэкIащ Iэджэ  абы лъандэм, куэди  сщIэжыркъым сэ IупщIу.

ИкIи тыншкъым ар  си  дежкIэ сIуэтэжыну  зэIубз  схуэщIу.

ГущIэгъуншэщ  гъащIэр. Махуэ   кIуэркъым  ди гур химыгъэщIу,

Абы хъуаскIэу къыпыщэщым  дыхэтщ  и  кум  дыкъилыпщIу».

                                                                       X

Тариэл и лъагъуныгъэ

Къыпещэж  хъыбарым  адкIэ,   и  гур  нэпскIэ игъэнщIауэ:

ДыкъэкIуэжырт тепщэм дэрэ зэгуэр,  щакIуэ дыщыIауэ.

«Тлъагъунщ  Нестан!» - жеIэр щабэу,   си  Iэр  IэкIэ  икъузауэ.

МыпIейтейуэ къэнэнт уи гур,  абы и цIэр зэхэпхауэ.

 

Жыг  хадэшхуэ  гуэр  дыIуощIэ,   и  дахагъым гур пIэпихыу,

Псы  гуэл щхъуантIэхэр  итщ хадэм,  мэ  дахащэхэр къапихыу.

Щобзэрабзэ  жэнэт  бзухэр,  макъ  жьгъырухэм  удахьэхыу.

ФIэлъщ  чэщанэм  и  щIыхьэпIэм  алэрыбгъухэр  бжэ  къепхъухыу.

 

«Ет  мэзджэдыр  пащтыхьыпхъум!» - жиIэу  тепщэм  зэхызох.

Сэреишхуэм  хуэдунэтIу  дыщыIухьэм  сохъу Iэпхлъэпх.

Абы щыгъуэ  схуэхъуа  щIыхуэр нобэм  къэс сэ схуэмыух

ЦIыхум и  гур  жами  мывэу,  налмэс  мастэм кIуэцIрех.

 

Абы  щапI,  щагъасэ  и  пхъур,   зы  нэ  лей трамыгъаплъэу.

Къепхъух  кIапэр  пщым  къеIэтри  щIохьэ.  Нэхум  сыIумыплъэу

ХуещIыж  Iупхъуэр. Зэхызохыр,   тепщэр   пIащIэу   ину   псалъэу.

Асмат  джэдыр  сIихын  хуейуэ  ещI  унафэ,   къызэщIэплъэу.

 

КъызэIуихмэ  Асмат  Iупхъуэр,   дыгъэ  бзийр  си  нэкIум  къопсэр.

Зэ  Iуплъэгъуэм  малъхъэдису  си  Iэпкълъэпкъым  зыкъыхесэ.

Асмат  жеIэ: «Къащтэ  джэдыр!» - сэ  техьэгъуэм сегъэсысыр.

Абы щыгъуэ мафIэ  лыгъэу къызидзам иджыри  сесыр.

 

Абы  хуэдэ  нэхур  занщIэу  зылъэгъуар  хэт  хэкIуэдэжу?»

АдкIэ псалъэ хупымыщэу,  зеущэхури магъ гуIэжу.

Магъ Асмати. Гъыбзэ макъыр дэтщ  аузым  джэрпэджэжу:

«Сыт ди махуэ дэ тIум нобэ!» - жаIэ,  гъыбзэу зэпадзыжу.

 

КъызэIохьэ нэхъри и гур, - жимыIэфIау  зеущэхужыр.

Асмат  абы треутхэ  псынэпс щIыIэ. – ЗыкъещIэжыр.

Ау  псалъапIэ  къримыту нэпсыр  и  нэм къыфIыщIожыр.

«Гугъущ  ар уигу  къэбгъэкIыжыну!» - жиIэу и кIэм къопсэлъэжыр:

 

Куэд  хэлъщ  гъащIэм  дызэхъуапсэу,  куэдми  ди  гур  тфIыдахьэхыр,

Ауэ   дгъэунэхуа   нэужьщ    къыщытщIэр  абы  лейуэ  дэ  къыдихыр.

Къызолъытэ  хэтми  Iущу,   хъунур  къищIэу къыхэзыхыр.

Сэ сыкъелмэ стелъ хьэзабым,  «пцIыщ» къызжеIэ а зэхэпхыр.

 

Изот, арти,  сIыгъ  мэзджэдыр  къысхуащIа  унафэм тету.

КъызэIохьэр  абдеж си гур, - сыкъомэх,  жьы сымыгъуэту.

ЗыкъэсщIэжмэ тIэкIу – солъагъур  цIыхухэр  гуIэу  къысщхьэщыту.

Къызбгъэдохьэр  цIыхухэр хъушэу,  зым иужьым адрейр иту.

 

ЩысхуащI  щабэу  пIэ  залышхуэм,   сагъэлъапIэу, лIыщхьэу сабжу.

Зэтопыхьэ цIыхуу щыIэр,  нэпсыр псыдзэу схущIагъэжу.

Гужьеяу къажыхьыр псоми,  ефэндыхэр я Iэдэжу.

«Зи IэщIагъэр ар  жын фIыцIэрщ», - жаIэр  пщышхуэр  ягъэпэжу.

 

ТIэкIу си  напIэр зэтесхауэ пщым  щилъагъум къысхуещI IэплIэ.

«Си бын закъуэ, упсэущ!»- жиIэу,  къысщысхьыпэу къызолIалIэ.

Сепсэлъэну сыщIэкъу пэтми,  си къарум ар къемыхъулIэ.

Сыкъохъуж плъыржьэр  аргуэру,  си  Iэпкълъэпкъыр къызэфIолIэ.

 

Къызэхуосыр  асыхьэтым ефэндыхэр, Iэзэу  щыIэр.

Къызэгуахыр  я  къурIэнхэр,    зэрыIэзэ   хущхъуэу   яIэр.

«Къыхуэхъуащ  зэран  лIыхъужьым бзаджэнаджэ!» - икIэм жаIэ.

Сыхэлъщ  сэри  пIэм   махуищкIэ, - мафIэ  лыгъэм  хуэщIэр  ещIэ».

 

ЖаIэ  Iэзэхэм: «Сымаджэм и  узыфэр къытхуэмыщIэ!

Ауэ хуейкъым абы  Iэзэ: уз пкърытыр  Тхьэм  нэхъ  ещIэ».

Зэм сыкIийуэ сыщолъэтыр, зэми си пкъыр къызэфIощIэ.

Къысщхьэщысу пащтыхь гуащэм щIигъэкIари мынэпс мащIэ.

 

СыщыIащ абы махуищкIэ псэи  спымыту, сымылIапэу.

ЗыкъэсщIэжмэ, щIокIыж  нэгум къысщыщIахэр   махуищ япэу.

Сэ къысфIэщIырт,  Iуэщхъум  хэту,  къэсIуэта си щэху къэстIатэу.

Тхьэм солъэIур сэ щIэрыщIэу схилъхьэжыну къару псапэу:

 

«Алыхьталэу  гущIэгъу зиIэм сомыбгынэт,  IэщIыб сыпщIу,

Хэплъхьэжыну  къару си гум  сынолъэIур,   пщIэ  ин пхуэсщIу.

Сыхьыж  унэм  нэхъ  псынщIэIуэу си щэху  цIыхухэм къомыгъащIэу».

СхуещIыж си  гур  жан щIэрыщIэу Тхьэм,   си лъэIур  тIу имыщIу.

 

СыкъотIыс  нэхъыфI сыкъохъури, пщылIхэм тепщэм ар жраIэ.

КъызэрищIэу хъыбар гуапэр,  гуащэр къосыр ищIу и Iэр.

Си пащтыхьри къосыр щхьэпцIэу, къигъэнауэ Iуэхуу иIэр.

ХуещI пащтыхьым Тхьэм фIыщIэшхуэ: «Зейр Алыхьырщ фIыщIэу щыIэр!»

 

Пщыри  гуащэри  збгъурысу хущхъуэ дыджым  срагъафэ.

ЯжызоIэ: «Сыхъужащ сэ! Спкърытыжкъым зы узыфэ.

Сыхуейт шууэ хьэуа къабзэм сыхэтыну пщIым унафэ».

Шыхэр къашэ, дошэс, дожьэ. Къыстоуэжыр сэри  лIыфэ.

 

ДокIуэр диту  Маиданым, аурэ си щIым сыносыж.

Пщым я пщыжым нэжэгужэу сэлам гуапэу къызехыж.

СызэрыщIыхьэжу унэм,  си  губампIэм  къыщIедзэж.

ЗыкъещIыжри  дунейм пшагъуэ,  гъащIэ  тIэкIур  дыдж  сфIохъуж.

 

Си нэкIуитIыр нэпс шыугъэм  къресыкI,  ищIауэ гъуаплъэ.

Шабзэшищэ пхыкIа хуэдэ,  си гум телъщ уIэгъэ хьэлъэ.

Пщэдджыжьым  макъ гуэр пщылIым щызэхихым,  щIокIри   маплъэ.

«ЯщIэу пIэрэ ахэм псори?» - жиIэу си гур къызэщIоплъэ.

 

«Асмат деж  къикIащ цIыху!» - жаIэ. Сыту пIэрэ зыхуейр ар?

И IэмыщIэм письмо илъу  къыщIашащ  си  деж къэкIуар.

Письмом  седжэм – лъагъуныгъэ гуащIэм ехьыр къэзытхар.

СыткIэ сщIа гумащIэ и гур?.. БампIэм  сехь згъэщIагъуэу ар.

 

«И щэху дауэ схуищIа нахуэ апхуэдизыр зи лъэщагъым?

Жэуапыншэу ар къэзгъанэм,  къыфIэщIынкъэ сфIэфIу згъагъыу.

Хихыжынщи  гугъэу  иIэр,   щилэжьынщ ер  си щIыбагъым».

Хузотхыж  жэуап  си  щIасэм,  зэрекIункIэ  ар  фIылъагъум.

 

Мис апхуэдэу блокI  зэманыр, сигу зэхъуапси  щымыIэж.

Дзэ хэтынри, гуп  хыхьэнри  япэм  хуэдэу мыIэфIыж.

Сыхапхащи  пIэм  дохутырхэм  дарбаз[3]  кIуапIи симыIэж.

СиIа тIэкIур  гурыфIыгъуэу хъуауэ  щIыхуэ  сопшыныж.

 

Ауэ    пщIэншэщ   псори.  Пшагъуэр   тегъуэлъхьауэ   си   гум  сохь.

Гу   сэ    зыми    къыслъимытэу,   лъагъуныгъэ  гуащIэм сехь.

Лъы  къысщIашыр.   «Iей  хъуащ  и  лъыр»  - жиIэу,  тепщэр гугъу къыздохь.

«СыкъамыщIэм содэ!» - жысIэу,  щыхьэт абы  сытохъухь.

 

Iэ уIари  къыздэмыбзу,  сохь сызэшу махуэ  кIыхьыр.

ПщылIыр къокIуэ. Си гум къокIыр: «Сыт хъыбару пIэрэ къихьыр?»

КъигъэкIуащ Асмат  и  лIыкIуэ! СощI унафэ – къыщIагъыхьэр.

Мыри жеIэр щэхуу  си гум: «Сыт  ар гугъу сэ  къыщIыздехьыр?»

 

Сыкъеджащ письмом си  гуапэу,  IэфI къысщыхъуу итыр псалъэу.

Гу лъыстащ къитхахэм къикIыу ди зэIущIэм пщащэр пэплъэу.

Хузотхыж: «Къэса си гугъэщ къытхуащIар дэ дигухэм пIалъэу.

ЩIы унафэ – сэ уи пащхьэм сихутэнщ узпэзмыгъаплъэу».

 

ЩIыIэу си гум къокI: «Зэгуэрым IэфIым уи гур къиуIэнщ!..

Амирбарми, тепщэм хуэдэу, пщIэ хуащIыну я къалэнщ.

Ауэ шэч дэ тIум къытхуащIмэ, хэт жиIари  я  фIэщ хъунщ.

ДыкъащIапэм, си хэкушхуэр  къэзбгынэну суд ящIэнщ».

 

Си деж къос и лIыкIуэ тепщэм, узыншагъэми щIоупщIэ.

И унафэм  тепщэм  тету, лъы схашами зрегъащIэ.

«Сыхъужащ нэхъыфI, - жызоIэ. – Си щытыкIэм къызегъащIэ,

Зэ дарбазым сынэкIуэжмэ,  хъужыпэнущ къэна мащIэр».

 

СокIуэр тепщэм  деж, къызжеIэ: «УимыIэжу бжыт  зы  лажьэ!»

Сегъэшэсыр шым фащэншэу, IэпцIэлъапцIэу срешажьэ.

МакIуэ тепщэр иту дяпэ, тIэкIу къэувыIэу зимыIэжьэ.

Ди фочауэхэм  кIий, гуоуэ,  щакIуэм  екIуу  ирагъажьэ.

 

ДыщэкIуауэ  дыкъокIуэжыр, ефэешхэри яублэ.

Уэрэд жеIэ  екIуу зыщIэм, мэджэгу, къофэ щIалэгъуалэр.

Егуэш тепщэм хъугъуэфIыгъуэр, хьэлэл  хъуащи трегъалэр.

ХоуныкI абы бейгуэлхэр: зэщIащыпэр налкъут жылэр.

 

Сыхэт пэтми гуфIэгъуэшхуэм,  нэщхъеягъуэр сщхьэщымыкI.

ЩIэтщи нэгум дыгъэ нурыр,  и бзийм си гур къресыкI.

НыбжьэгъуфIхэр  сощIри  гъусэ,   зэрызехьэм сыкъыхокI.

Щызоублэ ефэ-ешхэр  си  деж,  бампIэр  нэхъ  сщхьэщокI.

 

Амирбар хъуам и мылъкузехьэр  щэху зищIау къызоIущащэ:

«Амирбар, къыпхуейу къэкIуауэ шэтыр къуагъым  къуэтщ  зы  пщащэ,

Къепхъухами  къепхъух  нэкIум, къощIэ ар  зэрыдахащэр» -

«ЩIэшэ  псынщIэу ар си пэшым,  хуэпщIу абы пщIэ хуэфащэ».

 

ЯгъэщIагъуэ си ныбжьгъухэм  сахэкIын  хуей щIэхъуар занщIэу.

«Сэ къэзгъэзэжынщ, - жызоIэ,- фыуэршэр тIэкIу,  фымыпIащIэу».

Сыносыж хьэщIэщым, пщылIыр  Iутщ  бжэм,   Iуэхур игъэзащIэу.

СолъэIу си гум нобэризэм щытын хуейуэ си жыIэщIэу.

 

СыщIыхьэжмэ си деж,  пщащэ щтэIэщтаблэу къыспокIуатэ.

ЖеIэ: «Хэтми насыпыфIэщ зылъэIэсыр уи  гулъытэр».

СогъэщIагъуэ цIыхухъу пащхьэм хуиту псалъэу  ар  зэритыр.

Лъагъуныгъэ гуащIэм  фIыуэ  химыщIыкIыу  гу лъызотэ.

 

СотIысэх сэ. Ауэ  пщащэр  щытщ  спэIэщIэ  нэхъ зищIауэ,

Къызбгъэдэсмэ,  и   нэмысым емызэгъыу  къилъытауэ.

СоупщI: «Уи  гур  къысхуэзэшмэ,   щхьэ  ущыт  успыкIуэтауэ?»

Ауэ,  псалъэ къыспимыдзу,  щытщ щэныфIэу укIытауэ.

 

ИкIэм жеIэ: «Си нэкIуитIыр къресыкIыр мафIэ лыгъэу,

Мы сщIа  Iуэхур  сщIапхъэу  плъытэу сэ ауан сыкъэпщI си гугъэу.

Ауэ мэхъу си фIэщ,  солъагъур! Уи гур къабзэщ, птелъщ дамыгъэу.

Тхьэм сэ хуэсщIыркъым гукъанэ, - къызетыж схуэфащэр тыгъэу.

 

Уи лъапIагъым сещIри  дзыхэ,  схузэгъэкIукъым псалъэу жысIэр.

Мыр зэгъащIэ, сыжыIэщIэу согъэзащIэ сэ къызжаIэр.

ПхуищIащ  тыгъэ  пщащэм  и   псэр,   нэхъ  IэфI дыдэу цIыхум и иIэр.

КъыбжиIэнщ,  укъеджэм,   тхыбзэм   жеIэ  жьэкIэ  схужымыIэр».

                                                           XI

             Нестан-Дареджан  фIыуэ  илъагъум япэу хуитх письмо

Гугъэ  IэфIу си  гум илъым  и  письмом  си гуапэу соплъыр.

«Аслъэн хахуэ, - етх си дыгъэм, - жагъуэ уи гум сыт щIибгъэлъыр?

Ислъхьащ  си  псэр уи IэмыщIэм, сыт ажалым ущIыпэплъэр?

КъыбжиIэнщ Асмат нэхъ наIуэу сэ уэр щхьэкIэ си гум илъыр.

 

УщIехъуапсэр сыт лIэныгъэм,  пщIауэ мысэ лъагъуныгъэр?

ЗауэлI хахуэу утыку уихьэу нэхъыфIщ зепхьэм лъагъуныгъэр.

Дыдеящ  дэ  Хатайм  я  щIыр  икIи  куэдкIэ дыщогугъыр.

Къатехыж,  ятеуи,  ди щIыр, къэбгъэнахуэу  уэ пхэлъ лIыгъэр.

 

Си щхьэгъусэ  хъуарэт,   жысIэу сыпщIохъуэпсыр,  гум  фIэIэфIу;

БжесIэфакъым сытегушхуэу,  иджы бжесIэр си псэм фIэфIу.

СоплъэкIуащ сэ уэ куэд  Iейрэ уи гум  илъыр сщIэмэ сфIэфIу.

Иджы  сэ  къэсщIащ нэхъ IупщIу дунейм уэркIэ  щIихьыр кIыфIу.

 

Пэжщ сэ бжесIэу хъуар, зэгъащIэ, уи фIэщ  гъэхъуи уигу къинэж.

Хатаэтхэм гъэни я псэр,  лIыхъужь хахуэу къысхуэкIуэж.

ЗэхэпIуатэу розэ тхьэмпэр,  пщIэншэу нэпсыр щIомыгъэж.

ПхуэсщIащ нахуэ сиIэр щэхуу! Къыспыпхыну сыт щыIэж?»

 

КъызжиIащ Асмат сэ псори,  къепхъух щIагъым щыгушхуауэ.

Сыт жысIэнт абдеж? СогуфIэ,  насыпыфIэ сыхъужауэ.

Собж сысейуэ  фIыгъуэу  щыIэр,   нэпс   шыугъэр  IэфI хъужащ.

Хы  толъкъуну  зыкъеIэтыр  си  гум,  псэ  къыхыхьэжащ.

                                                           XII

Тариэл фIыуэ илъагъум хуитха письмо

Хузотхыж  письмо си щIасэм,  стхынур  си  бзэм  къимытIасэу:

«Мазэ! Дауэ  пхуэхъуа  тепщэ  мы  жэщ  кIыфIым  дыгъэр  хэпсэу?

Уэ  уэмыщхь  дэ  ди  Тхьэу  Тхьэшхуэм  къызитынкъым къысхуэупсэу.

КъызокIухь  сэ  ныбжьым ещхьу,  псэ спытыжу къысхуэмыщIэу».

 

Сэ  Асмат жызоIэр:  «Псалъэ схупыщэнкъым письмом адкIэ.

СхужеIэж мыр: «Си нэху закъуэ, уи бзийр си гум къыщипсакIэ,

Ажал  фIыцIэм  сыIэщIэпхыу,  уи  Iэр сэ къыщыздэплъакIэ

Згъэпэжынщ  уи  лъагъуныгъэр! – Узот псалъэ сэ абыкIэ».

 

«КъытхуищIащ унафэ, - жеIэ Асмат, - ди  бзэр  дубыдыну,

ИкIи,  цIыхум къедмыгъащIэу,  зэжетIахэр   дыбзыщIыну.

Абы  деж  унакIуэу щытмэ,  сэ  зыр  плъапIэу  суриIэну.

КъолъэIуащ  ар  Амирбарым,   нэсыху  пIалъэм  зыпIыгъыну».

 

Сыдехьэхыр и Iущагъым,  ехьэехуэм дыгъэм нэхукIэ.

ЩыIэ хъункъым къытекIуэни а  бзылъхугъэм  цIыху акъылкIэ.

СигъэщIащ абы  сэ  игъуэу гухэлъ щэхум и бзыщIыкIэ.

Къепсми дыгъэр  и  гуащIэгъуэу,  пэлъэщынкъым абы нэхукIэ.

 

Мывэ лъапIэ дахэкIейхэр хузошийр Асмат гуфIапщIэу.

«Хьэуэ - жеIэр,- сэ сыхуейкъым, согъуэт мыхэр сыщымыщIэу.

Къэсщтэнщ-тIэ гупыж щыпщIакIэ, мы Iэлъыныр фэеплъ папщIэу».-

ЖеIэри къыхех цIыкIу дыдэу зы Iэлъын нэхъ мыщIэ мащIэу.

 

ЩIокIыж пщащэр зеIэтыжри, си дунейм зыкъеужьыж.

Мэужьыхыжри мафIэ лыгъэр,   цIыху акъылым сыкъохьэж.

Си ныбжьэгъухэр  нэжэгужэу  зэхэст – гупым сыхохьэж.

Тыгъэ лъапIэхэр согуэшри ефэ-ешхэр доублэж.

  

 XIII

Тариэл    хьэтайхэм   яхуитхар

Си  зы   тхыгъэ   Хьэтайм   ихьу   кIуэну    лIыкIуэр   хьэзыр   ящIыр.

Яхузотхыр:  «Инд  пащтыхьым хулъэкIынур  хэти  ещIэр,

Псэунщ  тхъэжу,  хэт  и  лъэпкъми,  и  унафэм  пщIэ  хуэзыщIыр

Ауэ   Iейуэ  щIегъуэжынущ  пэрыуэну  мурад  зыщIыр.

 

Фэ   фыхуеймэ   губжь    хэмыту    мы   фи  Iуэхур   зэфIэкIыну,

КъызэрыфщIэу  ди  унафэр,   фыкъэс  ди   деж – фи къалэну.

ФыкъэмыкIуэм,  дэ  дынокIуэ,  гущIэгъу  зыми  хуэдмыщIыну.

НэхъыфIщ  фэ  ди  деж фыкъакIуэм:  пщIэншэу  сыт  лъы  щIэдгъэжынур?»

 

Изогъажьэ  лIыкIуэ  сщIахэр.  Сэри  бампIэр  нэхъ стоуж,

Дарбаз сокIуэ, сыщIохьэщIэ, мафIи  лыгъи симысыж.

Дунеишхуэм  фIыгъуэу  щыIэр  сэ  сысейуэ  солъытэж.

ХьэкIэкхъуэкIэм  къакIухь  зэшу – щакIуи  уеблэм  сымыкIуэж.

 

Сытехьэну дунейм  хуиту зэм сыхуожьэ. – СыщIогъуэж.

Зэм  ныбжьэгъухэр  дызэхуосри,   тщIар,  тлъэгъуахэр  доIуэтэж.

Ауэ  хъуащи  хьэщыкъ  си   гур,    дунейр   сэркIэ  гыну  собж,

Зэзэмызэ, си гур хэщIу,  гъащIэм   гыбзэ  тызоIуэж».

 

Нестан-Дареджан   Тариэл   ирегъэблагъэ

 

СыщIохьэж си деж  зэгуэрым,  тепщэм деж сыкъикIыжауэ,

Сыжеифыркъым,  си нэгум  щIэтщи пщащэр,   гъэр  сищIауэ.

Къысхуитхари   сIыгъщ  згъэтIыгъуэу,  гу гъэхуабэу къысхуэнауэ.

Зэхызох   хъумакIуэр  пщылIым  еIущащэуэ,  щIишауэ.

 

«Асмат  деж  къикIащ цIыху!» - жаIэ. СощI  унафэ  къыщIашэну.

Абы  къетхыр: «Уэ къыппоплъэр  хыхьар  уи  гум  джатэ  жану!»

Къыхэпсащ  кIыфIыгъэм  дыгъэр,  си гукъеуэр  сщхьэщихыну.

Арти  сожьэ,  сщIыгъуу  лIыкIуэр,  си  гур  къабзэу, си  пкъыр жану.

 

Дызэрихьэу  унэ  хадэм,  сщIыгъуа лIыкIуэм  зегъэбзэх.

Абы и пIэм  Асмат гуфIэу къихутау сэлам къызех.

ЖеIэ: «Уи  гум  хэуа банэр нэхъ  псынщIэIуэу къыхэзгъэх.

Плъэт  мобыкIэ!  Зи тIэпIыгъуэ  розэм  нурыр  къыщхьэщех».

 

КъыщIеIэтэ  и  зы кIапэр  алэрыбгъу  къепхъух  щIэрыпсым,

Тахътэ  щабэр итщ утыкум зэщIиблау налкъутналмэсым.

Тесщ а  тахътэм си нэхунэр,  щIигъэнау данэху-данэпсым…

Къыстолыдэр нэ пIащитIыр,  ехьэехуэу дыгъэ къепсым.

 

Сыщытщ  псалъэ къызжимыIэу,  сиша  пэтми  ар  къызэджэу.

Ауэ,   уиплъэмэ  и  нэкIум,  лъагъуныгъэр къощыр гъуджэу.

ЙоIущащэри  и гуащэм,   Асмат жеIэ фIэигъуэджэу:

«КIуэж! Ар  нобэ  гуауэщхьэуэщ!»  ЩIохьэ си гум мис ар бзаджэу.

 

ДыщIокIыжыр  Асмат  дэрэ, алэрыбгъум  зешэщIыж.

Согий гъащIэм: «КъысхуэпщIати гурыфIыгъуэр си гупыж.

АтIэ сыт  ухущIегъуэжу щIэпщIыжар ар  нэхъ дыджыж?

Ар  хэмытми,  нэщхъеягъуэу си гум щыщIэр къызолыж!»

 

Асмат  жеIэ: «Ар  уи  жагъуэ  пщIыуэ мафIэм зомыгъэс,

ХуэщIи  и  бжэр нэщхъеягъуэм,  гугъэ  IэфIым  лъэр нэхус.

Къопсэлъакъым  укIытэжри, -  Дареджан къыпхуещI нэмыс».

Асмат  си  гур  фIы схуищIыжу,   къыздокIуатэ  хадэм  нэс.

 

СолъэIу  сэри  абы: «Си гум  и  хущхъуэгъуэр   фIыуэ  уощIэ.

УемыпцIыжу зэтта  псалъэм,   гурэ  псэкIэ  схуэжыIэщIэ.

Iейми  фIыми  сщумыбзыщIу,  и  хъыбар  абы  сыгъащIэ.

Уи  письмо  нысхуэтх  кIэщI-кIэщIуи, - си губампIэр  схуэгъэмащIэ!..

 

Ди  зэIущIэм  къиша  нэпсым  нэр  щIисыкIыу сыносыж.

Сыхэлъщ  пIэм  сымыжеифу, гупсэхупIи симыIэж.

Шэхум  хуэдэу пыкIащ си фэр, лъы ткIуэпс нэкIум щIэмытыж.

Схуэхъуащ гъусэ  сэ  жэщ  кIыфIыр,  нэху  слъагъуауи  сымыщIэж.

 

Хьэтайхэм  Тариэл  къыхуатхыж  жэуап

Хьэтаэтым  лIыкIуэу  кIуахэр  хъыбар  къахьри къэсыжащ.

Къыдапэсу тхыбзэ  къатхыр  псалъэ  ябгэм щIигъэнащ:

«ЦIыху  къэрабгъэхэм  дащыщкъым, дэ  быдапIэ  куэд  духуащ.

ТщIэркъым  хэтми  фи пащтыхьыр, -  ди унафэр зейр дэращ.

 

Къетхыр  хъаным: «Рамаз   хъаным  Тариэлым  мырщ ныпхуитхыр:

«СогъэщIагъуэ уи  псэлъэкIэр, ебгъэлейу  къэптхам къызохыр!

Пщым  я  пщыжыр уэ  ебджэну  щапхъэ делэр хэт зытепхыр?

Абы фIэкI си деж къэптхынкъым, - абдеж Iуэхур щыдоухыр».

 

Къызэхуишэсыну си  дзэр  Марзапан[1]  шым согъэшэсыр

Индостаным и дзэ  хъушэр зы  вагъуэбэу къызэхуосыр.

Имыхуэжу губгъуэ  иным къуакIи  бгыкIи  зэлъащIысыр.

Жыжьи  благъи  къокI  цIыхубэр,  яхъумэну  хэку нэмысыр.

 

Къежьащ  ахэр  замыIэжьэу,  бийм  ажалыр хуагъэфащэу.

ЯIыгъщ  джатэхэр  Iэрыхуэу,  Хорезм  хэкум  щащIа  Iэщэу.

Зытес  шыхэр  алъпыш защIэщ,  йоувыкIхэр сатырищэу.

Арэзы  сыхъуау  сыхоплъэ  си  дзэ хъушэм,  сфIэдахащэу.

 

КъызоIэтри  дзэр  пщэдджыжьым,  тызогъыхьэ  зауэ  гъуэгум.

Хэку  дамыгъэ  бэракъ  фIыцIэр  щхьэщохуарзэ  я щхьэщыгум.

ФIэкъабылу  Тхьэм  спэIэщIэ  ищIыр  щIэтщ  щIэмыкIыу  нэгум.

«Дауэ  пкIуну  пщIэлъ гъуэгуанэр,  умылъагъуу ар?» - къокI си гум.

 

Сегупсысмэ абы,  си  гур  къызэIуохьэ нэхъ Iеижу.

КъыщIедзэж  аргуэру нэпсым,  уэру си  нэм къысфIыщIэжу.

Гуауэм  хэлъ  лъэщагъым  хуэдэ  хэлъкъым  гуапэм  гукъыдэжу.

СыткIэ  щхьэпэ  гъагъэ  розэр,  къыпыпч мыхъумэ  ууейу  убжу?»

 

XVI

Тариэлрэ  Нестан-Дареджанрэ зэрызэхуэзар

 

СымыщIэххэу,  си  деж пщылIыр къыщыщIыхьэм,  согъэщIагъуэр.

И  тхыгъэ  Асмат  къэкIуауэ  къыщIокI.  СщIэркъым  щIызижагъуэр.

Абы къетхыр: уэ  къыппоплъэр дыгъэ нуру  зи  гуащIэгъуэр.

НэхъыфIщ  къакIуи,  ущымысу  уи  гум  телъу гузэвэгъуэр».

 

Насыпышхуэу  къэслъытакъым ар,   фIэфI  хъуами  си  губампIэм.

Жэщ  мэхъу. Унэм   сыкъыщIокIри  сыблокI  хадэм   и   ихьэпIэм.

Щытщ  Асмати  сэ   къызэжьэу,  къекIуэлIауэ  зэIущIапIэм.

«ЕпIащIэкIыт! - жеIэ, - къожьэ,   имызагъэу   мазэр  и пIэм!»

 

ДыщIыхьауэ   унэ   хуитым,  зыдонэкIыр   пэш  екIу  куэд.

ИкIэм, си  нэр  имыгъаплъэу,  мазэр  нуру  къысполыд.

Тесщ,   щхъуантIагъэкIэ хуэпауэ,   алэрыбгъум тхьэIухуд,

НэкIукIи  теплъэкIи  зэкIужрэ  Iуплъэм  и  бзэр зыубыд.

 

Ситщ и пащхьэм,  си  гукъеуэм зихъуэжауэ мурадыфIкIэ.

Жьы дехужри  си губампIэм,  зегъэнщIыжыр дуней нэхукIэ.

Щхьэнтэ щабэм тесщ зигъафIэу дыгъэм нэхъ нэхъ нэхур куэдкIэ.

Къысщихъумэми и нэкIур,  къызоплъ щэхуу ар нэбгъузкIэ.

 

ЕщI  унафэ: «Амирбарыр  гъэтIыс,   куэдрэ  щумыгъэту!»

Дыгъэ нурым  бгъурылъ щхьэнтэм  сытотIысхьэр  сэри хуиту.

ХузощI  фIыщIэ  уафэм,  фIыгъуэр  семысами  сэ  къызиту.

БжесIэнщ псори къызжиIахэр,  схуэIуэтэжмэ  къару  згъуэту.

 

«СыпIущIати  зэ  тIэкIу щIыIэу, зыкъысхуэбгъэгусэ сфIощI.

Дыгъэмыхъуэм  щыкI  къэкIыгъэу пыкIащ  уи  фэр,   уи гур хощI.

Ауэ,   бгъажэу гуIэ нэпсыр,  пщIэншэу  мысэ  сэ  сомыщI:

СыпщыукIыта  фIэкIакIэ,   сигу  илъакъым  зы нэгъуэщI.

 

Хэт  и  пщащи цIыхухъу пащхьэм щыукIытэну къигъэщIащ.

Ауэ куэдрэ гурылъ IэфIхэр хэт игъэпщкIуми,  ар щыуащ.

Бэлыхь щэхум си нэщIыбкIэ лей зэрихьэу къыщIэкIащ.

ЦIыхубз напэм срипагэу,  уи  деж  Асмат  нэзгъэкIуащ.

 

Гум  гъэпщкIуауэ  илъа   щэхухэр  зэрытхуэхъурэ  насэIуасэ,

Уэ  сылъытэ суреипэу:  усщIащ си псэкIэ щхьэгъусэ.

Аращ,   пщIэмэ,  сщIа унафэр – тхьэ тесIуари хузощI  гъусэ.

СепцIыж хъумэ – щIыкъатиблкIэ  срежэхи  срехъу мысэ.

 

АтIэ, ежьи,  зумыIэжьэу,  пхулъэкIынур бийм егъащIэ.

ТекIуэныгъэ уиIэу хэкум къэгъэзэжи сызIугъащIэ.

Сщыхъунщ хьэлъэ узмылъагъуу куэд дэбгъэкIмэ – ар зэгъащIэ!

Къызэт уи гур сакъылэту, сIых сысейри,  гъэжыIэщIэ».

 

«Зезгъэсынщ, - жызоIэ, - мафIэм,  уэ  Iуэхутхьэбзэ  пхусщIэн  папщIэ.

Къысхэплъхьэжри  псэ  щIэрыщIэу,   пщIащ  си  гъащIэр  нэхъ  щIэращIэ.

Нобэ  хуэдэу  дыгъэр  гуапэу  къыстепсауэ сэ  сымыщIэ.

Сахыхьэнщи  лъапсэрыхыу,   Хьэтэетыр  сщIынщ  лъэпкъ мащIэ.

 

Къызэптам  хуэдиз гуфIэгъуэ зиIэ  теткъым щIы хъурейм.

Алыхьталэрщ  ар  зи  фIыщIэр, - иретыф насып зыхуейм.

Уи  нэгуитIым  къыщIих нурыр и  пшэкIэплъщ  мы  сигу  нэщхъейм.

ПIэщIэлъщ  си  псэр  уэ,   си  гъащIэр,  сытетыхукIэ мы дунейм».

 

Тхьэ зэраIуэ тхылъыр тIыгъыу,  ди  тхьэлъанэр зэдохъуэж.

Ита  псалъэм  лъагъуныгъэр  етIуанэу  дыщIегъуж:

«ХамэщI  уиту, - жеIэ,- си  гум  уихурэ,   жысIэм: «СыщIогъуэж!»

Ди тхьэу Тхьэшхуэм  ажал  фIыцIэр  къысхурещI  абдей гупыж!»

 

Добзэрабзэ,   IэфIу  ди  бзэр,  лъагъуныгъэм  гур  къигъэплъу.

Сыщысынт апхуэдэу  куэдрэ,  щымытам гъуэгуанэ сщIэлъу.

Сотэджыжыр сежьэжыну,  си  нэм  нэпсыр къыщIэлъэлъу

КъысIуоплъэжыр  ар  зэ гуапэу,  ди  зэIущIэм  и  фэеплъу.

 

- ДауикI,  тынштэкъым  си  дежкIэ  налкъут  пащхьэр къэзбгынэну.

Къэхъужащ  нэху  дуней кIыфIыр,   къоIэр  си  гур къилъэтыну.

Сысейщ псори  - дыгъи, мази, уафи, щIылъи – зы къэмынэу.

Къогушхуэжыр  абдеж си гур,  жырым  къелым пэлъэщыну».

 

                                                            XVII

Тариэл  хьэтайхэм  я деж  зекIуэ  кIуэуэ  зэхэуэшхуэ зэрекIуэкIам теухуа хъыбар

ДощI унафэ: «ВгъэIу  накъырэр лъэщу,  си дзэр зэхуэфшэс!»

СхуэIуэтэн  а  псор сэ, ауэ зэуэн  занщIэу  дзэр  зэхуос.

Сэри, бийр  бэлыхь  хэздзэну си  лъыр къэплъу,  шым  сошэс.

Дытемыхуэу гъуэгуу  щыIэм,  щIэу  хыдош  дыздэкIуэм нэс.

 

ДобэкъукIри  Инд  щIыгъунэм  гъуэгуанэфIи адкIэ докIу.

КъигъэкIуэну  си  деж  лIыкIуэ  къыщымыхъу  Рамаз  емыкIу.

Си  гур  щабэ  ищIын  фIэщIу,  псалъэ  нэпцIхэр  зэрегъэкIу:

«Хуэзгъэдэнкъым    хуэзгъэфащэу   ди   дыгъужьым  фи  чыц  цIыкIу!»

 

 Хъаным  тыгъэ  къысхуищIамкIэ  хэтащ   си   нэр  къыщапхъуэну.

Ахэм  жаIэрт:  «ДыволъэIур   хьэлэч  пщIэншэу  дывмыщIыну.

ДощIэж  ди   пщэм  аркъэн  зэвыр  зэрыфIэлъыр  дитхьэлэну.

ДынэкIуэнщ  фи  деж  мамыру,   хъугъуэфIыгъуэр  ди  мелуану.

 

ТщIащ щыуагъэ – дыщIогъуэжыр,  фыкъытщысхьи  къытхуэвгъэгъу.

Дэ дыхуейкъым  зауэ-банэ,  Алыхь   фщIэм,  къытхуэфщI  гущIэгъу.

ЩIылъэм  уафэр  къытевгъауэу,  ди  хэку  тIэкIур  фымыщI  уэгъу.

Фэттынщ  диIэу  хъуар,  фыкъакIуэ,  ауэ  дзэшхуэ  зыщIывмыгъу».

 

СогъэтIысыр  си  бейгуэлхэр,  седэIуэну  я  чэнджэщым.

«Уэ  ущIалэщ, - жаIэ, - лейкъым,   укъедаIуэм  псалъэ  Iущым.

Щэхурыпхъуэщ  ахэр,  пцIыкъым! Гу лъыттащ дэ Рамаз зэщэм.

Уахэмыхьэ дзыхь яхуэпщIу! ЖиIэр пэжкъым пцIыр зи Iэщэм!»

 

«АтIэ фежьэ! – яжызоIэ. – Фи гъусэнщ фэ лIыхъужь защIэ.

Нежьэнщ дзэри фи ужь иту, фи хъыбар дыщывмыгъащIэ.

ФIы ягу илъмэ – тхьэ евгъаIуэ, джатэ къифхыу  фаIумыщIэ.

Ауэ пцIы  яупсу къафщIэм,  фи  удыныр зыхевгъащIэ».

 

Дызэхуэсу тщIа  унафэр  губзыгъагъэу  къызобжыжыр.

Хузотх: «Рамаз,  уи жэуапым срителъхьэу  нызотхыжыр.

Пэжщ,  упсэум нэхъыфIщ мамыру! ФIэфIу хэт дунейм ехыжыр?

СынэкIуэнщ сэ  дзэ  сщIымыгъуу - тлъагъунщ  псалъэр зыгъэпэжыр».

 

Къыхызош дзэм,   сыхоплъыхьри,  цIыху  щищ  хахуэу,  зэуэн защIэу.

СощIри  гъусэ ахэр,  сожьэ,  сщIэлъ гъуэгуанэм сигъэпIащIэу.

ЯхузощI  къэнам унафэ: «Си хъыбар фэ къызэрыфщIэу,

ЗэпывупщIи  къуакIи  бгыкIи,  нэфху  си  ужьыр фыжыIэщIэу».

 

Махуищ блокI.  Аргуэру    хъаным   къигъэкIуащ  цIыху плъэн-дэIуэну.

КъысхуещI  тыгъэ фIыгъуэр хъушэу,  си щхьэм, си цIэм хуэфэщэну.

ЛIыкIуэм жеIэ: «Уи  нэкIу  фафIэм  щIохъуэпс хъаныр зэ Iуплъэну,

Индостан  и  амирбарым поплъэ  гуапэу  ар  IущIэну».

 

Къетх  аргуэру: «Си  гум  уэркIэ  IэфIу  илъыр  наIуэ сщIыну

Сыныппожьэр  сепIэщIэкIыу,  нэхъапэIуэу  услъагъуну».

Хузотх  сэри: «ЗгъэзэщIэнщ  сэ,  пфIэфIыр слъытэу си къалэну.

Ирехъу  гуапэ  ди  зэIущIэр,  IэфIу  ди  гум  къинэжыну!»

 

Сыщопсыхыр шым  мэз лъапэм,  зызгъэпсэхумэ  тIэкIу  нэхъ  къасщтэу.

ЛIыкIуэ  гур  аргуэру къосыр,  ящIу  щхьэщэ,  жьэкIэ кIыщтэу.

Зы шы гуарти  къыздаху ахэм,  я  пащтыхьым  и  гулъытэу.

«Ди пащтыхьым,-  жаIэ, - икъукIэ  фIэфIщ,  уилъагъумэ къуэш пэлъытэу.

 

СынрокIуэ, - жиIащ хъаным,  сытемыкIыу а зы лъагъуэм,

СыпIущIэнщ, Тхьэм жиIэм, гуапэу пщэдджыжь дыгъэм и къуэкIыгъуэм».

КъэкIуа лIыкIуэхэр згъэлъапIэу,  щIызогъашэ хьэщIэщ дэгъуэм.

СогъэхьэщIэ,  пщIэ  яхуэсщIу,  сыщымысхьу  хъугъуэфIыгъуэм.

 

Хьэлэлагъыр  фэеплъ   лъапIэу   цIыху  гуащIафIэм  и  гум   къонэ,

КъэкIуа лIыкIуэхэр щежьэжым зым иужь зыкърегъанэ.

«Сэ  фхуэсщIэжыфынкъым,- жеIэ,- къысхуэфщIар фэ! Ар къыстонэ.

Илъщ,   къинауэ  сигу  имыхуу,  уядэ  дыщэу  цIыху хъарзынэр.

 

СыпэщIэхуэщ сысабийуи,  а цIыху Iущым сигъэсащ.

Уи нэщIыбкIэ Рамаз-хъаным фIей  щилэжьу гу лъыстащ.

Мис ар си  гум схутемыхуэу,  лIыкIуэ  зысщIри,   сыкъэкIуащ.

Пэжщ  мы  бжесIэр  зы къэмынэу!  УэркIэ  си  гур зэIухащ.

 

МурадыфIкъым  илъыр  я  гум,  жаIэхэр  уи  фIэщ   умыщI.

ЦIыху минищэ щIыгъущ хьэзыру, - ар уэ хъаным  къыпщебзыщI.

Нэхъыбэжи  итщ  и  ужьым… ФэрыщIагъым зыдомыщI.

Ухуэбэлэрыгъмэ  Iуэхум,  къыхэкIынщ е! Хьэзыр зыщI!

 

КъигуфIыкIыу  и  нэкIуитIыр  хъаныр  гуапэу  къыфIущIэнщ,

Къыфщытхъу  зищIурэ  бзаджащIэм,  и  мурадым  нихусынщ.

Iугъуэр  лъагэу  игъэунщи,   дзэм  хъыбар  иригъэщIэнщ.

Мэхъу  мин  Iэджэ  ахэр. Дауи,  фэ  фымащIэщ – къыфтекIуэнщ».

 

Абдеж, Iуэхум   зэрезэгъкIэ,  хузощI  лIыкIуэм  ину  фIыщIэ.

«ПхуэсщIэжынщ,  сыпсэум, - жызоIэр, - зысхъумэжмэ,   пфIэфIщ   ар,  сощIэ.

Иджы  пщIыгъухэм   яхыхьэжи  кIуэж, - абыхэм йомыгъащIэ.

Уилъынщ си гум  уэ лIыр гуапэу сыпсэухукIэ - ар зэгъащIэ».

 

А хъыбарым щыщ зы псалъэ хуэзмыIуатэуэ зы цIыхум,

СощI унафэ: «Хъунщ  зэрыхъуу! Сыт утепсэлъыхькIэ щэхум?

Къызолъытэ  нэхъ  тэмэму  дзэ  нэхъыщхьэм  си  цIыху сIуэхум,

ЯзгъэщIэну  зэрысфIэфIыр  си  деж  псынщIэу я  лъэр къахум.

 

Хъыбарзехьэхэм  пщэдджыжьым яжызоIэ  псалъэ  екIу:

«Сэ, Рамаз,  уи  деж сынокIуэ,  сфIэфIу сиплъэм лIыхъужь нэкIу»…

Сезэша пэт къызмыгъанэу,  шэджагъуэфI  хъуху си гъуэгу сокIу.

ПлъэIэсынщ  уэ  ажалыIэр,  ухуейм дэни зыщыгъэпщкIу.

 

Солъагъу  сыплъэм: аддэ   жыжьэу,  гъуэгужь  сабэм  зиIэтауэ.

КъокIыр  си  гум: «КъокIуэ  хъаныр,   бийм  къапхъэныр  хуиузэдауэ.

Джатэр къисхмэ,  ислъхьэжынкъым  сэри,  си  гур мызэгъауэ».

МэпIейтей    зауэлIу  сщIыгъур,  Iуэху  шынагъуэм гу лъатауэ.

 

ЯжызоIэ  ахэм: «Флъагъурэ  бзаджэнаджэхэм  къыдащIэр?

Ауэ тхэткъым дэ къэрабгъэ - ар фэ  фIыуэ хэти фощIэ.

КIуэжынщ  и  псэр  ахърэт  дахэм   щIэзытыфыр  хэкум  гъащIэр.

АтIэ,  къуэшхэ,  Хьэтэетым  идодз  нобэ  удын  гуащIэр».

 

СощI  унафэ  захуэпэну - зэрызохьэ  дзэр  хъеяуэ.

ДоувыкIыр  сатыр  дахэу,  хьэзыр  зауэм зыхуэтщIауэ.

Гъуэгу дытохьэ зыдмыIэжьэу,  псыдзэ  къелъэу  дыздилъауэ

Мис  а  махуэ  дыдэм  хъаныр  хызогъащIэ,  сигу зэгъауэ.

 

Бийм  гу  лъетэ  сызэрыкIуэм,  сщIыгъухэр  зауэм  хуэхьэзыру,

Гукъанэшхуэр  ищIу  хъаным,  къысхуегъакIуэ  цIыху  аргуэру:

«ЖытIа  псалъэм  демыпцIыжу,   дыныпхуокIуэ  дэ мамыру.

Ауэ щIохьэ хуабжьу ди  гум зэрыпщIыгъур  цIыхур уэру».

 

Изотыж  жэуап: «ФIыу  дощIэ  ткIэлъызефхьэхэр  хьилагъэу!

Ауэ щэхуу  фщIа мурадыр  фхуэмахуэну фэ фи гугъэу

Фыкъежьамэ,  Iейу фыщоуэ. – Дублэнщ  зауэр  дытемыгъэу.

Фи  ажалым  щIэхъуэпс  джатэр  къытфIокI  сампIэм имызагъэу».

 

КъыздикIам  мэкIуэжыр   лIыкIуэр.  КъагъэкIуакъым  ар  щIэрыщIэу.

Ягъэу  Iугъуэ,   хъыбар  папщIэу,  дзэ  тIысыпIэр  къыдагъащIэу.

КъыкъуокI   дзэр   гъэпщкIупIэм  уэру,  зэбгъурыту,  сатыр  защIэу.

ФIыщ  апхуэдэм   уезэуэну,  узищIысыр  зыкъебгъащIэу.

 

ЗыщхьэрыстIагъащ  жыр  пыIэр,  изокъузэ  бжыр  си  Iэгум,

Бийм  удын   едзыпхъэу   жиIэу,  сегъэпIащIэ  къэплъа  си  гум.

Изошажьэ   дзэр,  зызочри,  хуарзэу   ныпыр   итщ   ди   щыгум.

Заущэхуарэ     мыпIейтехэу,    хъаным    и    дзэр   къыдэтщ   лъэгум.

 

Къызиплъащ   делафэ,    дауикI,   бийм   гъунэгъу  сыщыхуэхъуам.

Сыхолъадэ  дзэ  нэхъыщхьэм,  сызэрихьэу  лъы къэплъам.

ЗещIыр  щIылъэ   лъыр  къыпыжу,  къызэIэну къысхуилъам.

Бжыр мэкъутэ! Сопхъуэ джатэм!  Илъат  жану  ар зылъам.

 

Сыхэтщ бийм  и курыкупсэм,  джэджьей гуп теуа къашыргъэу.

Зэтоджалэ  шури лъэсри си уэжысэм и укIыгъэу.

Къажыхь зауэлI гужьеяхэм,  сIэщIэкIын  абы  я  гугъэу,  

Ауэ  тIэкIу фIэкI къызэмылу,  сукIащ  дзэ гуп,  си гур загъэу.

 

КъыстогуплIэ бийр аргуэру, - зауэр нэхъри къызэщIоплъэ.

Сахэтщ сэри,   згъабзэу джатэр,  бийм  кIуэцIыслъхьэу  удын  хьэлъэр.

Хэти  илъщ  уанэгум  хьэдэу,  хэти  лъыкIэ  егъэнщI  щIылъэр.

ЗыспыщIедзэ   сызыIуплъэм,   къыщыхъуау  ажал си теплъэр.

 

Мэхъу  пщыхьэщхьэ. Бийм  я  плъырхэм   гужьеяуэ  макъ  яIэт:

«Абы  фIэкIмэ,   доунэхъур,   фепсынщIэкIи  фыкъикIуэт!

Мес,  долъагъур: нэхъ Iеижу  гъуэгужь сабэм зыкъеIэт.

Дакъелынкъым  хъушэ  къакIуэм! Пэлъэщынур абы хэт?»

 

Бийр зыщыщтэу  къакIуэ хъушэр  си  дзэрауэ  къыщIэкIащ.

Жэщи махуи  лъэрытету си  деж я лъэр къахусащ.

КъуакIи  бгыкIи зэранэкIри,  и  чэзум си деж къэсащ.

Я накъырэхэр ягъаджэу,  хъыбар гуапэр сагъэщIащ.

 

ЩIэпхъуэжащ бийр ар щалъагъум, иужь дэри диуващ.

ЛъыгъэжапIэу щыта губгъуэм тедгъэзэжри дихьэжащ.

Си  джатэпэм  Рамаз  ябгэр  абдеж  шыплIэм  къыдихащ.

Гъэр  ящIахэр  щIым  халъафэу,   си  лIыхъужьхэм  зэрапхащ.

 

Дэ  ди ужь  ит си   зауэлIхэм  щIэпхъуэжахэр  къаувыхь.

Гъэр ящI  занщIэу зыкъэзытыр, зызымытыр лъэкIэ яхь.

Гъэр хъуа  гупым замыщIэжу,  нэгу щIэкIахэр  къафIощI пщIыхь.

Псэуми,  ахэр,  я щэIу макъым гур хигъэщIу,  къапщэпщыхь.

 

ЕшыIуати си зауэлIхэр,  «Зывгъэпсэху тIэкIу!» - яжызоIэ.

Сэри,  си  Iэр хъуащ уIэгъэ,  лъыпс  къыпыжым щIыр иреIэ.

Къызэхуос   лIыхъужьхэр   гуфIэу,  къызапэсу  гуапэу  щыIэр.

Къызохъуэхъу  нэхъ  ягъэнахуэу  лъагъуныгъэу сэ  къысхуаIэр.

 

Схурикъунт  сэ  хъуэхъуу  жаIэр щыжаIами си нэщIыбкIэ…

КъызешэкIыр хэти IэплIэ, сегъэлъапIэ хэти  жьэкIэ.

ЩогуфIыкIыр я  еджакIуэм  нэхъыжьыфIхэр  гуIэфI  нэпскIэ.

ЯфIэхьэлэмэтщ  зауэлIхэм  си  уэжысэм  иIа уэкIэр.

 

Къуэды    хэкум   къыхахыну  ахэр  хуит   сщIауэ  щытащ.

ХъуэгъуэфIыгъуэр къахьри  хъушэу,   ежьау  хъуам  къагъэзэжащ.

Хуей  хъум,   джатэр кърахыну  ахэр хуит сэ сщIау щытащ.

КъыхэмыкIыу  зауэ-банэ,   къалэ   куэди къаубыдащ.

 

Мыр жызоIэ  Рамаз  хъаным: «Уэ ухуеймэ  упсэуну,

ЩIы  унафэ,   хэку быдапIэу  уиIэм  я  бжэр зэIуахыну!

«Хьэуэ!»,-  жыпIэм,- тхьэ пхузоIуэ, фIы  абы  уэ щIомыхыну

КъыщIэщащ уэ  уи хьилагъэр! Ухуитщ ар бгъэзэкIуэжыну!»

 

Къет абы жэуап,  Iужажэу: «Сыхъунщ сыткIи уи жыIэщIэ!

Уи цIыху гуэр къысхуэщIи гъусэ,  пщIэ нэхъ пылъу ар сыгъащIэ.

СщIынщ унафэ,  къэна си дзэм ямыщIэну Iуэху мыхъумыщIэ.

ЖыпIэр дэни щыунафэу,  ислъхьэнщ псори уи IэмыщIэ».

 

ХузощI  хъаным  бейгуэл гъусэ, зауэлI  гупи дыщIызгъуащ.

Хьэтэетым  и  дзэм щхьэщэ  сэ къысхуащIу  иувыкIащ.

 Жьыри щIэри  зэтепыхьэу,  я быдапIэхэр Iуахащ.

СатекIуати,  фIыгъуэу яIэм я нэхъыфIыр сысей хъуащ.

 

ЗэзгъэцIыхумэ сфIэфIу хэкур,  Хьэтэетым  и щIым сохьэ.

ХъугъуэфIыгъуэр щаIыгъ хабзэм я IункIыбзэхэр къысхуахьыр.

Нэщхъей дыдэ хъуа цIыхубэм яжызоIэ: «КъэфIэт фи щхьэр!

Фезгъэсынкъым фщIэздзэу мафIэ, - фэ  армырми  фопыхьэ».

 

ДыщIэплъащ  дэ  гъэтIылъыпIэу  яIэу хъуам,  демызэшыжу.

Тлъэгъуам  хуэдэ   фIыгъуэ  щыIэу  зэхэсхакъым  яIуэтэжу.

Хэлът  дахащэу  цIыхубз   фащэ,   данэпс  екIуи  дэщIыгъужу.

Ар  зылъагъум,   фIэтелъыджэу  къикIухьынщ,   лIэху  иIуэтэжу.

 

КъысхуэщIакъым,  сыт сымыщIэм,  зи щэкI лъэпкъыр, къыздикIар.

Зэзгъэлъагъум фIэтелъыджэу,  жеIэ: «ЦIыхукъым мыр зыщIар!»

ДэщIэращIэрт  фащэ  екIум  тхыпхъэщIыпхъэу хэщIыхьар,

ХэкIута къыпфIэщIт,  ущеплъкIэ,  щэкIым  и  фэм  дэп  къэплъар.

 

Ар  фэеплъ  хуэсщIыну  нэхум  сехъуэпсати,   сэ  къэсщтащ.

НэхъыфIыIуэу фIыгъуэм хэлъыр тепщэм тыгъэу хухэсхащ.

Махъшэу хъушэ, шыд зыбжанэ къахури,  ахэр тедгуэшащ.

Си сэлам абыхэм щIыгъуу,  си  пащтыхьым хуезгъэшащ».

 

 XVIII

Тариэл   Инд  пащтыхьым  хуитхамрэ

текIуауэ   къызэрыкIуэжамрэ

Хузотх тепщэм: «Пщым я пщыжыр уэрщи,  фIыгъуэм Тхьэм ухуишэ!

Бэлыхь Iей  хэздзакIэщ  хьэтхэр,   хъуати  я  пщыр  нэмысыншэ.

Сымыгъуэту хущIыхьэгъуэ,  усщIащ уэри хъыбарыншэ.

Иджы фIыгъуэр си мелуану,  хъанри гъэру ныпхузошэ.

 

Еуэ щыIэр  къыздикI щIыпIэр Хьэтэеттиезгухащ.

ФIыгъуэу  яIэр  къаIэщIэсхри,   хэку  хабзэншэр  зэIубз сщIащ.

МащIэ  щыхъум  махъшэу  яIэр,  хьэлъэзехьэ  шыдхэр  сщIащ.

Сыхуеяти Хьэтайм  къалэу, жылэу  яIэр сысей хъуащ».

 

Хьэтэетым  я пащтыхьыр  гъэру  сщIыгъуу сыкъожьэж.

Инд  пащтыхьри  сэ  къыспожьэ,   гуфIэу, иIэу гукъыдэж.

ЕкIуу  къыпхуэIуэтэжынкъым  щыжытIауэ  хъуар  абдеж.

Си  Iэ  пхар къетIатэр сакъыу, егугъупэуи схуепхэж.

 

Утыкушхуэм    дынэсыжмэ,  шэтыр  дэгъуэ  солъагъу  щыту.

Схуиухуащ   ар  уэршэрыпIэу,  узыхуей  зы  къыхуэмыту.

Щысхуаублэр  санэхуафэр,   щытхъу  хъуэхъубжьэхэр  схуаIэту.

КъыщIоупщIэ,   сегъэтIысри,   си  уIэгъэм, - еплъ  зэпыту.

 

Нэху  щыху  дофэ,  дошхэ  IэфIу;  макIуэ  жэщыр  гукъеуэншэу.

Пщэдджыжьым  зыдоIэтри,   докIуэж къалэм гуп узыншэу.

ЕщI унафэ тепщэм: «Къевджэ  си  хэкудзэм  зэрыхъушэу!

Дэнэ  щыIэ  гъэр  фщIа гупыр?  Къэфху  си  деж,    Рамаз  я пашэу!»

 

Къелъагъу   занщIэу   Рамаз-хъаным  Инд   пащтыхьым  и  нэкIу фафIэр.

Парсадани   абы   IуощIэ,   ирипэсу   псалъэ  IэфIыр.

Ара   хуэдэ   зейр   гуфIэгъуэр,  едэхащIэу   бийр  егъафIэ,

ЛIыхъужь   хабзэу   къилъытауэ,   бзаджэнаджэм   ар   хуогуфIэ.

 

Инд  пащтыхьыр  нэжэгужэу  бгъэдэсщ  хъаным – дошхэ,  дофэ.

Доуэршэрыр   ифIэщыпэу,  гурылъ  IэфIу  и псалъафэр…

КъызоупщIыр  ар  пщэдджыжьым,   нэгум  щIэту  гумащIафэр:

«Хуэбгъэгъуну  хъаным,  хьэмэ? Сыт  абыкIэ  уи  унафэр?»

 

Сэ  жызоIэ: «Тхьэм  хуигъэгъумэ,  къыдищIам  абы  емыплъу,

Хуэгъэгъу  уэри  къарууншэм, щытми  уи  гур  мафIэу  къэплъу».

Абы  мыр  Рамаз жреIэ: «Хуит  узощI,   Iей сигу пхуимылъу!

Ау  зэгъащIэ,  фIы  щIэпхынкъым,  къыщIэбдзэжмэ  укъытхуилъу!»

 

ЕщI  унафэ  къыдатыну  мелуан   ахъшэу   щхьэщэхужу,

Хьэтэетым  ар  я  ахъшэу  щэкI,  алътесхэри щIыгъужу.

ХамэщI  хъанри  гъусэу  щIыгъури  ихуэпащ пщым зэкIу-зэкIужу,

КъыдищIахэр  бийм  хуегъэгъури,   ирет  фIыгъуэр щымысхьыжу.

 

ЩIым  ба  хуищIу,  щхьэщэ  ищIу,  Рамаз-хъаным   жэуап  къет:

«Сигъэтыншыжащ Алыхьым,  лей  зесхьамэ,   къуаншэр сэрт.

Зэ иджыри  ар  уэсщIэжмэ, махуэ гъащIэ къызомыт».

Йожьэж  хъаныр, и  Iыхьлыхэр  щIыгъуу, я щхьэр къамыIэт.

 

Пщэдджыжь  гуэрым  пщым  и  лIыкIуэр  жьыу  къэсау  си  деж  къыщIохьэ.

КъеIуэху   тепщэм: «Мазищ   мэхъури  укъихьакъым уэ  си  пащхьэ.

Абы  лъандэми   сIухуакъым  губгъуэ  Iэщу  зы  псэущхьэ,

ПлъэкIыххэнум,      псынщIэу   къакIуи   щакIуэ  губгъуэм   зэ  дигъэхьэ».

 

Арти  сокIуэ,  дэтщ   щомыщхэр  ди   дарбазым  Iэрызешэу,

Къалъэтыхьыр  дыщэ  джэдхэм,  бгъэ гъэсахэм, къэргъейм хъушэу,

Хьэзырыххэу  щысщ  пащтыхьыр  теплъэ   фафIэу,  цIыху узыншэу,

ЖеIэ: «ИкъукIэ  къысщохъу  гуапэ,  узолъагъури  сэкъатыншэу».

 

ЙоIущащэ  и  щхьэгъусэм  тепщэр,  жиIэр   къысщибзыщIу:

«Тариэл  щыIати  зауэм,  хъуащ  нэхъ  бжьыфIэ - хощIыкI IупщIу.

Ар  яхэтыфынщ  ныбжьэгъухэм,  зи гур  хэщIым фIы яхуищIу.

Иджы  бжесIэу  хъуар  гъэзащIэ,  тIэу  жыIэгъуэ  сумыгъэщIу:

 

Куэд  щIау  си  гум  зыгуэр илъщи,  игъуэ  хъуащ  ар  уэри пщIэну:

Пащтыхьыгъуэр  ди   пхъум  и  пщэм  щыдэтлъхьакIэ  зэрихьэну,

ЩреIу  и  цIэр  дунеишхуэм,  цIыхуу  щыIэм  ягу илъыну!

СыфIущIэнщ  сэ  къэзгъэзэжмэ,  фыкъыспэплъэ  фи   къалэну».

 

Гурыхьщ   икъукIэ  бгитI  аузым  зэрызехьэу  удэтыну,

Хьэ  гъэсахэм,   къэргъей  Iущхэм  зыкъыбдащIу ущэкIуэну.

Ауэ  куэдри  дымыщакIуэу,  ящI   унафэ  дыухыну,

Утыку  тIэкIу  дыкъыщоджэгури,   дожьэж   унэм   дыкIуэжыну.

 

ДыздэкIуэжым, цIыхуу  щыIэр  къытпежьауэ къыдоплъакIуэ,

Тезщ унащхьэм  къалэдэсхэр,  дэзщ уэрамым  накIуэ-плъакIуэр.

Дыщэ  защIэу  зэщIэлыдэ Iэщэ-фащэр  сэри  сокIур,

Ауэ  нэпсым къегъэщIытэ зауэм  фагъуэ  сфIищIа  нэкIур.

 

БлэкIа  зауэм  и  фэеплъу,  фащэ екIуу абэ[1] зесхьэр

ЩытесшащIэм си  дамитIым,  фыгъуэнэдхэм   къыфIоху  я щхьэр.

Къолъэ  и   шым   тепщэр,   куэбжэр   Iуахри,     пщIантIэм   дыдагъыхьэ.

СыщыIуплъэм  си  нэхунэм,  къызэщIоплъэ  си нэкIущхьэр.

 

Щытщ  къызоплъри ар,  и  фащэр  дыгъэ къепсым пэлыдыжу,

Бгъэдэтщ  пщащэм   къепщIэкIауэ  тхьэIухудхэр,  загъэфIэжу.

Нуру  идзым   сэреишхуэр   къыпфIегъэщIыр  нэхъ  дахэжу,

Фащэм   хэлъ   налкъутналмэсым  холъагъукIыр   нэхъ  гуакIуэжу.

 

Сэри  сокIуэ,  пыкIау  си  фэр,   Iэ   уIэгъэри   пылэлу.

Къыспожажьэр  гуащэр  гуфIэу, нэжэгужэу, псэ хьэлэлу,

Ба  къысхуещIыр  анэм хуэдэу,  си нэкIуитIыр  нэпскIэ илэу.

Абы  жеIэ   къызэплъыпэу: «ПIэщIэкIынкъым  бий  уэ  къолу».

 

Сабгъэдэсщи  сэ  пащтыхьхэм,  дуней фIыгъуэр сысейу  собж.

Дыгъэ  нурри  къисщ си  пащхьэм - нэкIукIи  фащэкIи зокIуж.

ДызэIуплъэм,  дэ  тIум   нэкIэ  ди   гурылъхэр  зыдохъуэж.

КъытезгъэкIмэ абы  си  нэр,  си  Iэпкълъэпкъыр  мывэу мэж.

 

Щыхъуащ  хабзэ   ди   хэкушхуэм  ефэ-ешхэ  ин  яIэту,

ЩыIэ  хъункъым  ди   деж  хуэдэу нэжэгужэу гуп  зэхэту.

ЗэIэпахыр  я   хъуэхъубжьэр,  дыщэ   фалъэм   пщIыпщIу  иту,

ЩIигъэкIакъым  зы  цIыху  тепщэм,  ар  чэф  хъуами,   гъуэгу ириту.

 

Сахэсыху а  гуп  дыгъэлым нэжэгужэ нэхъри сохъу,

ЗэIуплъэху  дэ  тIум   ди  нитIыр,  хьэщыкъ  мафIэр  махэ  мэхъу.

Сигу къэплъар  нэхъ  щабэ  сщIыну,  изоIуэкI: «Зэран умыхъу!»

ФIыуэ  плъагъум убгъэдэсу  зэман  бгъакIуэр  IэфI къыпщохъу.

 

УэрэджыIэхэм   Iэ   хуащIри,  уэредадэр  ягъэувыIэ.

Тепщэм  жеIэ: «ПхуэIуэтэнкъым   гурыфIыгъуэу  нобэ  диIэр.

Птхьэкъуащ  я  гур  ди  лIыхъужьхэм, уэрщ  хъуэпсапIэу  дунейм  щаIэр.

УэркIэ  пагэр,  хэту  щытми,  захуэу собжыр,  пцIыкъым жиIэр.

 

Уи  къулыкъум  екIу  щыгъынкIэ ди  къалэнщ  дэ  утхуэпэну.

Ауэ,   пфIэфIмэ,  а  пщыгъ  фащэр  ухуитщ  дяпэкIи  зепхьэну.

Узыхуейр  щытIагъэ  фащэу, ауэ  хабзэм нэхъ екIуну,

Къащтэ зы  щэ  дыщэ  кIадэу,  ухуеиху  уригушхуэну».

 

ХъугъуэфIыгъуэкIэ  кудауэ  щIыунищэм  я  IункIыбзэ

Къызат къахьри.  Сэри,   щхьэщэ  хуэсщIу,  тепщэм собзэрабзэ.

КъысхуащI  IэплIэ  зэлI-зэфызым,    сэ  къысхуаIэуэ гу къабзэ.

Хуегуэш  и  дзэм,   щымысхьыжу хъугъуэфIыгъуэр, хуэхъуау хабзэ.

 

МэтIысыжыр  тепщэр  и  пIэм,  ефэ-ешхэм  зеужьыж,

Мэбзэрабзэр  пшынэр  гуакIуэу,  цIыхухэм я лъыр зэщIоплъэж.

Нэхущ  вагъуэм гу  щылъитэм, ешау гуащэм зеIэтыж.

Зэхэтащ  нэху   щыху гуфIэгъуэр, хэти  иIэу  гукъыдэж.

 

ХуэмыкIуэжу   ди    гур  фадэм  икIэм  псори  дотэджыжыр.

Исфар  сэри    къыстехьэлъэу,    си   хэщIапIэм  сокIуэлIэжыр.

ЩIэтщ  си нэгум  псэм  и  щIасэр,  дахэ  псом  я  нэхъ  дахэжыр.

Лъагъуныгъэ  мафIэр  уи  гум къыщIэнамэ,  сыт  плъэкIыжыр?»

 

XIX

                  Нестан-Дареджан   фIыуэ   илъагъум   хуитхар

НыщIолъадэ  си  деж пщылIыр,  хъыбарыщIэ къысхуихьауэ:

«Пщащэ  гуэр  нэкIуIупхъуэ  Iулъу щытщ,  мыбдеж къыпхуейу къэкIуауэ».

КъищIау  си гум  къэкIуар хэтми, къысфIолъэт къэпIейтеяуэ.

Солъагъу  къакIуэу  Асмат,  гъуэгум  насэIуасэ ар  хуэхъуауэ.

 

Си ажалыр  зыIэщIэлъым и  фэ Асмат сэ есплъауэ,

Собзэрабзэ зэрыслъэкIкIэ,  гуапэу пщащэм сыIущIауэ:

СогъэтIысри,   хузощI  IэплIэ,  фIыгъуэу щыIэм ар пэсщIауэ.

СоупщI: «Куэд  щIа  зэрыкIуэжрэ,   сызыгъэткIур гъэр сищIауэ?

 

ЖыIэт  пэжу  абы  и  гум   сэ  къысхуилъыр! СфIэфIт ар къасщIэм!»

Жэуап  къетыр: «Тхьэ бжесIэнмэ!  ПцIы супсакъым  сэ игъащIэм.

Къигъэплъа си  гугъэщ   фи  гур   фэ   тIум  нобэ  фи зэIущIэм,

Хуэсхьыжын  хуейщ   абы  псынщIэу  уи  хъыбар, нэхъыфIщ згъэзащIэм».

 

Къыщызитым  тхыгъэр   лIыкIуэм,  дыгъэр  си  гум  къипсэжащ.

Къетх  Нестан: «Налкъутналмэсым и  дахагъыр сэ слъэгъуащ!

Нэхъ  бжьыфIэж  уищIауэ  зауэм, екIуу  шыбгым уэ уисащ,

Ау зэгъащIэ, си гукъеуэм  нэхъри  хэхъуэу  шэч сщыхъуащ!

 

СхулъэкIатэм   уи щIыхь лъапIэр  сIэтынт нэхъри  лъагэу,  си псэ!

ПхуэзгъэкIынт  уэ  аслъэн  хахуэм   уэфI  дыгъэпскIэ  розэ хьэсэ.

ЗызгъэлIэнщ  сэ  сылIэу  щытми,  сигу  пхуимылъу зыгъэгусэ.

Тхьэ  пхузоIуэ,   симыIэнкIэ  уэ  нэмыщI  нэгъуэщI  щхьэгъусэ.

 

Мамырщ си  гур къимыгъыкIыу уи Iущагъым и саулыкъукIэ,

Зыщыхъумэ уэри нэпсым, ди гурылъхэр зы щыхъуакIэ.

«Хэт нэхъ дахэ?» - жаIэу,   цIыхухэр зоныкъуэкъу дыкъалъагъухукIэ,

Къысхуегъэхь  уэ  зепхьэ  абэр,   къысхуэупси  сэ  абыкIэ.

 

КъысхуэщI  тыгъэ  а  уи фащэр,  зесхьэнщ ар  сэ  уи  фэеплъу.

Хэхъуэнщ  уи гур сыкъэплъагъумэ,  уи саугъэтыр си плIэм дэлъу.

Уэри  зехьэ си  Iэпщэхъур, гу гъэхуабэу Iэпщэм илъу,

Щызгъэтынт  ныжэбэ  жэщыр  и  пIэм  иту,  IэфIри щIэлъу».

XX

Тариэл   зэрыгъамрэ   и   акъылыр    зэрыутхъуамрэ

теухуа   хъыбар

Тариэл  аргуэру  и  гур  хуэмубыду  къызэIохьэ,

ЖеIэ  гуIэу: «Мис Iэпщэхъур,   пщащэм  и  фэеплъу зесхьэр».

Фащэ екIуу  абэ гуакIуэр плIэм къыдехри,  къыфIоху и  щхьэр.

Тыгъэ  лъапIэр  хуехьри Iупэм,  къыщеудри магъ, мэпыхьэ.

 

Щылъащ  куэдрэ  ар  апхуэдэу,  бэным  хьэдэ  дэлъ  къыпфIэщIу,  

И  лъэужьу   удын гъущэм телъщ фIыцIагъэр и бгъэм IупщIу.

Ичэтхъэжу  и  нэкIуитIыр,  магъ Асмати,  гур хигъэщIу,

Плъыржьэр  гуащIэр  псынэ щIыIэм егъэтIыс,  нэхъ щабэ хуищIу.

 

Автандили  нэщхъей  дыдэу  щысщ,   илъагъур   гум   щIыхьауэ.

Магъ  Асмати   гур  хигъэщIу,  нэпсыр  хуиту   иутIыпщауэ.

ЩылъэIэсым   псынэ   щIыIэр,   зыкъещIэж   сэбэп   хуэхъуауэ.

Тариэл   къопсалъэ: «ГъащIэм   щIефыкI  си  лъэр,   Iуэху   сищIауэ!»

 

КъызэфIотIысхьэж   ар   хьэлъэу,   акъылыншэ  нэкIуу,  фагъуэу,

Зихъуэжащ   и  теплъэм  розэм,  щытар  япэм  гуакIуэу  гъагъэу,

ЦIыху  Iуплъэныр  и  хьэрэму,  епсэлъэнри нэхъ и жагъуэу,

Дуней   гъащIэм   ар  щIэрыщIэу   хэплъэжыныр   фIэмыфIыгъуэу.

 

Автандил  жреIэ: «Си щхьэр  мылэжьэжми  япэм  хуэдэу,

И  хъыбар  бжесIэнщ сэ пщащэм,  сэзыгъэхьым  гъащIэр  хьэдэу.

УмыцIыхуми  ар  плъэгъуауэ,  фIы  схуощI  си  гур  ныбжьэгъу дыдэу,

СогъэщIагъуэ  сыкъелащи, стелъ  бэлыхьым ар къысхуидэу.

 

СыгуфIащ  Асмат  щыслъагъум,  шыпхъу  схуэхъуа  Нестан  и шыпхъур,

Къызет  гуфIэу  тхыгъэм   щIыгъуу  дыщэ  защIэу  лыд  Iэпщэхъур.

Iэрызолъхьэ  си Iэм…  Сэри,   щысхри данэу  си  плIэипхъуэр,

Хуезгъэхьащ  абы  фэеплъу  и  дахагъым нур щызыпхъуэр».

                                                           XXI

                        Тариэл  фIыуэ   илъагъум  хуитхыжар

Хузотхыж  абы: «Си дыгъэ! СфIэфIщ  уи нэхум сыхэтын.

Гурылъ  IэфIым  и  лъэщагъым  нэхъ  лIыхъужьри  ещI  Iэнкун.

Уи  нэгу къабзэм  къыщIих  нурым  къысхуэгъуэткъым пэлъэщын,

Хьэлэлагъыу  уи  гум  илъым  хуэдиз  фIыгъуи сэ згъуэтын?

 

Зэ  къысхэплъхьэжат  уэ  си  псэр…  Иджы  ар  сигу  къэкIыжауэ

СогъэлъапIэ  нобэ   махуэр,    мис  а  махуэм пэслъытауэ,

Сропагэ  уи   Iэпщэхъуми,   сфIэфIу  Iэпщэм  ар  ислъхьауэ,

Нобэ   хуэдэу   насыпыфIэ     слъагъужынкъым  сэ  сыхъуауэ.

 

СогъэзащIэ  сэ  уи  лъэIур - нызогъэхь  си дыщэ  пыIэр,

Абы  щIыгъущ  бостей  дэгъуащэ  зыгъэпудыр  уасэу  щыIэр.

Сигъэлъ уигу  сэ насыпыншэр! Аращ лъэIуу  сэ  пхузиIэр.

Лъагъуныгъэуи  насыпуи  уэ  зырщ  сэ дунейм щызиIэр».

 

ЩIэкIыжащ  Асмат  тэджыжри,  сешат сэри – зезгъэщIащ.

ПщIыхьым  хэту  а  сыхьэтым  пщащэр  нэгум  къыщIыхьащ.

Сыкъэушмэ – мэбзэхыжыр, си  гущыщIэм хэхъуэ хъуащ.

Хъыбар   иIэкъым  си  щIасэм,  нэхъ  кIыфIыж  жэщ  кIыфIыр хъуащ!»

                                                   XXII

            Нестан-Дареджан   гуащэ  зэрыхъунум  теухуа  чэнджэщ                

«СыкIуэн  хуейуэ  щыхьэр  унэм  жьыуэ  хъыбар  къысIэрохьэ.

ЗысхуэпэхукIэ,  къэкIуа  лIыкIуэм  къыпызохыр  Iуэху зырахьэр.

Сынос арти – зэхэсщ   хасэр,  бгъурысщ  гуащэм  си  нэхъыщхьэр.

Къулыкъу  зесхьэм  арт  езэгъри,  пащтыхь  пащхьэм  сыкъотIысхьэ.

 

Сэ  къызжаIэ:  «Дэ  ди   ныбжьыр,   зэрыфлъагъущи,  хэкIуэтащ.

ЕкIуэтэкIри   ди   щIалэгъуэр,   жьыгъуэм  гъусэ зытхуищIащ.

Дэ  дыкъуэншэщ,  хъыджэбз   закъуэщ,   дрипагэуи къэхъуащ,

Къуэ  имыIэу  жьы   хъуар   хэтми,   насыпыншэу къэпсэуащ.

 

Иджы,  ди  пхъум  хуейщ щхьэгъуси,  ди  къалэнщ  къыхуэдгъуэтыну!

Ар  дэ  тхуэдэу пщыпIэм  ису,  ди  лъэпкъ  напэр ихъумэну,

Ди хэкушхуэм и бэракъыр лIыхъужьагъкIэ зэрихьэну,

Дэ ди бийуэ джатэр зылъым и лъэдийр зэриудыну!»

 

«Къуэ фимыIэми, - жызоIэ,-  щыткъым  фэ  фи махуэр кIыфIу.

Хэт  лъэкIын  дэ  къыттепсэну,   ди  хэкушхуэр  къигъэбжьыфIэу?

И къуэм  щхьэкIэ   хэт  делъэIуми,   къызэрищIэу  щIидзэнщ   гуфIэу.

Срителъхьэщ   фщIы   унафэм,  влэжьмэ  Iуэхур  фи  гум  фIэфIу».

 

ЩIадзащ Iуэхум  тепсэлъыхьхэу…  си  гур  плъауэ,  къресыкIыр.

ЯщI  унафэм  сыпэрыуэу яжесIэну  сытыт слъэкIыр?

Тепщэм  жеIэ: «Хорезм  шахыр  къулейщ  хуабжьу, куэд хулъокIыр,

КъытхуищIатэм  и  къуэр малъхъэ,  арат  дэркIэ  Iуэху зэфIэкIыр».

 

КъызгуроIуэ  сэри:  тепщэм   жиIар   псоми  фIыуэ  ящIэ.

Зэ  зоплъыжхэри бейгуэлхэр,  арэзыуэ   мэхеящIэ,

Яхэслъхьакъым  си  зы псалъэ,  къысщIэна пэт лыгъэ гуащIэр.

Сыхэсщ хасэм,  сису мафIэм,   къайзмыгъащIэу си гум щыщIэр.

 

Гуащэм жеIэ: «Хорезм   шахым  хуэдэу щыIэкъым къулей!

ПхуищIмэ   малъхъэ  абы  и  къуэр,  нэгъуэщI  малъхъэ  дэ  дыхуей?»

СщIэрти  тепщэм зэригуапэр,  япэздзакъым  псалъэ  лей.

Арэзы  сытохъуэ  жаIэм,  телъми  си  гум  пшагъуэ  Iей.

 

Хорезм   шахым  тхыгъэ   хуатхыр   цIыху  цIэрыIуэхэм  яхьыну:

«Ину   щытми  ди  хэкушхуэр,  къуэ тхуалъхуакъым  пащтыхь  тщIыну,

Ауэ    диIэщ   тахътэм   ису  пщащэ  дэгъуэ  гуащэ  хъуну.

ТфIэфIт   дэ  тщIыну   фи   къуэр  малъхъэ,   благъэ    дризэхуэхъуну».

 

ЛIыкIуэу   кIуахэри   къэсыжри,   тыгъэ хъуши ягуэшащ.

Хорезм хэкум я пащтыхьыр гуфIау икъукIэ жаIэжащ.

Абы къетхыр: «Сэ хъуэпсэгъуэу  сиIам  си Iэр лъэIэсащ,

Дэ ди бынхэр,  шэч хэмылъу, зэхуэфащэуи къалъхуащ».

 

Я малъхъэщIэм  деж  щIэрыщIэу  кIуэну цIыхухэр хьэзыр ящI.

Хуатхыр:  «ФфIэфIмэ ди жэрдэмыр,  кIыхьлъыхь Iуэхур дывмыгъэщI!»

МащIэу  утыку   сыщешати, си щхьэр  хьэлъэт – зызогъэщI,

Илъщи  си  щхьэм  нэщхъеягъуэр,  бампIэм си гур сфIыхегъэщI».

                                  

XXIII

Тариэлрэ Нестан-Дареджанрэ зэпсалъэу

 зэрызэгурыIуам  теухуа  хъыбар

АпхуэдизкIэ бампIэм  сихьти,  хэссэнт си гум сэр абдеж.

Асмат лIыкIуэ къыщигъакIуэм нэхъ  IэфI  гъащIэр къысщохъуж.

Тхыгъэр  къыIызох,  сыкъоджэ: «ЛIыхъужь  хахуэу фIым я фIыж!

УмыгъакIуэу зэман пщIэншэу,  къакIуэт псынщIэу Нестан деж».

 

Зыслъытэжу  насыпыфIэу,  шым  сошэсри,   гъуэгу сытохьэ.

КъызэзнэкIмэ  жыг  хадэшхуэр,  сэрей  дэгъуэм сыбгъэдохьэ.

Щытщ  Асмати  сэ  къыспэплъэу,  къимыIэту  гуапэу и щхьэр.

Къелъэлъэхыу  и  нэпситIыр,  гур хигъэщIу  ар  мэпыхьэ.

 

СедэхащIэ,  селъэIу  пэтми,  гъын абы схущигъэтакъым,

Зыхуэсхьынур  сщIэркъым  сэри – зэи апхуэдэу къысIущIакъым.

Щытщ зы псалъи къызжимыIэу, магъ зэщыджэу, сщIэнур сщIэркъым.

КъызэIохьэ абдеж сигури,  къекIуа  нэпсыр схуэIыгъыжкъым.

 

КъызжимыIэу Асмат  псалъэ,  срешажьэ япэ иту.

Унэ хуитым  сыщIишауэ,   бжэ  къепхъухыр  зэриIэту,

Къыстолыдэ нуру  мазэр,  си нэм  плъапIэ къримыту.

ЗеIэтыжри   пшагъуэ  фIыцIэм,  къопсэж  дыгъэр  си  гум  хуиту.

 

Ауэ   IупщIу   гу   лъызотэ  мазэ   къепсым  пшэ  техьауэ,

Си  фэеплъ  щхьэтепхъуэ  дахэр  и дамитIым тещэтауэ,

Телъщ  губжьыфэу,  тахътэ  щабэм  ар  щхъуантIагъэкIэ  хуэпауэ,

Дыхьэрэным  хуэдэу  бжьыфIэу  щыта  нэкIури  фагъуэ  хъуауэ.

 

Щылъщ   апхуэдэу,    щым  зищIауэ,  къаплъэн   ябгэр  къилъын  пфIэщIу.

Губжьыр  щIэтми,   и   нэгуитIым  соплъ  абы  зыщызмыгъэнщIу.

СегъэтIыс  АсматкIэ,   сещIри     абы   нэхъри   сыпэIэщIэ.

Зэхеуфэри  и  нэкIур,  зыкъеIэт  Нестани хъущIэу:

 

«СогъэщIагъуэ,   укъэкIуащи,   ита  псалъэм теджэгухьыр!

Уэ тхьэгъэпцIу,   уэ  пцIыупсым си  нэщIыбкIэ сыт щызепхьэр?

Ауэ  фIыуэ  мыр зэгъащIэ:  къыпхуэгъункъым си гуэныхьыр».

Сэ  жызоIэ: «Сыту  пIэрэ  мыхъумыщIагъэу  пкIэлъызесхьэр?

 

Ар  сымыщIэм,   сыт  жэуапу  уэстыжынур?  Сыт  къэхъуар?

СыткIэ  сэ   сыкъуаншэу  пIэрэ?  Уолъагъу  си  лыр  зэрыткIуар!»

Жэуап   къетыр: «Си   фIэщ   схуэщIкъым   бзаджащIэм   сэ   къыжьэдэкIар.

Сыщыуащ сэ сыцIыхубзти, арщ  мыгъуагъэр къыздикIар!

 

Сыт щIомыщIэр?  Хорезм щылъхур си щхьэгъусэу ягъэIуакъэ?

ЯщI унафэм  урителъхьэу  уэри хасэм щыжыпIакъэ?

Лъагъуныгъэр IэщIыб  пщIыри,   зэтта псалъэм уепцIыжакъэ?

Пхуэзгъэгъункъым ар бзаджащIэм!  Тхьэ пхузоIуэ!  Мыр КъурIэнкъэ?

 

Лъагъуныгъэм уигъэщэIуу,   пщIэжрэ  нэпсу щIэбгъэкIар?

Хущхъуэу щыIэр  дохутыр хъушэм пхузэблахыу щыщытар?

НэкIур  нэпсым иригъэсми, пцIыщ  цIыхухъум  жиIэу  хъуар.

УепцIар пэжмэ, епцIыжыпэ! Тлъагъунщ  япэ  щIегъуэжар!

 

Мыр зэвгъащIэ: Инд пащтыхьу сэ  ящIынур хэтми сщIэркъым.

Ар  Iейу  щытми, фIым я  фIыжми, унафэщIу ар щытынкъым.

Сэрщ иIэнур Индым тепщэу. Уи хьилагъкIэ къохъулIэнкъым.

Урещхьыжщ  уэ  уи гурылъхэм, - пцIыр  уигу  пыкIыу,   пэж блэжьынкъым.

 

Сэ  сыпсэумэ,  Индус  хэкур  къэббгынэнщ  уэ  уепIэщIэкIыу,

УимыкIыну мурад  пщIырэ, сыпщысхьынкъым,  сыпфIэлIыкIыу.

Къэбгъуэтынкъым  уэ  сэ  схуэдэ,  къэпкIухьами  щIыр  щIэпщыкIыу…»

Тариэл  абдеж  щым къохъур, псэлъэн  адкIэ хулъэмыкIыу.

 

Пещэр  адкIэ: «ЖиIар  пщащэм икъукIэ IэфI сщыхъуат сэ пэжу,

Абы  нуру  къыщхьэщихыр къыстопсэжыр нэхъ нэхужу.

ГъэщIэгъуэнкъэ,  сэ сыпсэущи, псэм и щIасэр симыIэжу!

ГъащIэм уэри силъ ефэныр щыбгъэтам хъунт,  цIыхуу субжу!

 

Сыплъэм аддэ пIэщхьагъыпэм телъ КъурIэныр къызолъагъу.

Ар къэсщтауэ,  солъэIу пщащэм зыхуэсщIауэ нэхъ гъунэгъу:

«Сыарэзыщ уэ пщIэмкIэ, Дыгъэ! Лей зесхьам къысхуомыгъэгъу,

Ауэ  псалъэ сэ жызгъэIэ, къыслъыгъэси  уи  гущIэгъу!

 

Мы  си  псалъэм пцIы  къыхэкIмэ, пкIэлъызесхьэмэ  цIапагъэ,

Срежэх  сэ  щIыкъатиблкIэ,  къыстемыпсэу дуней дыгъэ!

Ауэ  сыхъумэ уи фIэщ, ди Тхьэ,  сэ збгъэдэлъкъым зы къуаншагъэ!

«ЖыIэ!» - жиIэу  и  щхьэр  щищIым, и гущIэгъукIэ сыкъогугъэ.

 

Къыпызощэ адкIэ: «Си псэ! СепцIыжамэ уэста  псалъэм,

Срежэх сэ щIыкъатиблкIэ, нэху щIэмыпсэу си нитI къаплъэм.

Къытехьэнкъым  дунеишхуэм  хуэдэу  гуакIуэ  уэ  уи теплъэм.

Дэджэгуэгъу  сщIам лъагъуныгъэр, пхрырех    гур  удын хьэлъэм.

 

Зэхуишэст пащтыхьми  Хасэ, абы  сэри  сриджащ.

Хорезм  щылъхур  малъхъэ ящIмэ, ямыжагъуэу  гу лъыстащ.

Сапэрыуэу  псалъэ  хэслъхьэм,  пщIэншэ хъуну къэслъытащ.

Си хьэдагъэу дуней нэхур,   жаIэм зэкIэ  зыдэсщIащ.

 

Щхьэ  къэплъакIэ  утегушхуэу  сыт  пащтыхьым  уеныкъуэкъукIэ,

Пащтыхьыгъуэр  зылъысыпхъэу  Индым исыр щимылъагъукIэ?

Тариэлщ ар зыхуэфащэр, - наIуэщ ар цIыхубэм дежкIэ.

Пащтыхьыгъуэр сэ  сфIихыну щIэкъур щоуэ  хэтми  икъукIэ.

 

Лейт  абдеж уныкъуэкъуэну, нэгъуэщI  кIуапIэт щIын хуеяр,

Къызэгуичу бампIэм си гур,  ядэсIыгъщ  мурад  ящIар.

ЖесIэрт си  гум: «УмыпIащIэт, пIуэтэжынщ лей  къыплъысар!»

АтIэ,   хэт   сэ,   лъагъуныгъэр  IэщIыб сщIыуэ,  узэстар?

 

IузгъэкIуэтри    лIыхъужьыгъэр,  си   гур   схъумэу   си  псэр   сщащ.

Ауэ  розэм   къещIыIэкIыу тешха  уэшхыр  зэпыуащ!»

ФIызэтежу и IупитIыр пщащэм гуапэу мыр жиIащ:

«ГурыIуэгъуэщ: екIуэкI Iуэхум екIун гъуэгу къыхуэбгъуэтащ.

 

Си фIэщ хъункъым уэ бзаджагъэр уи гуращэу гъусэ пщIауэ,

Дуней фIыгъуэм уелъэпауэу,  ижэгъу Тхьэшхуэм зыхуэпщIауэ.

ЩIэ-тIэ пщIэнур! Ауэ  пщыгъуэр къыплъысынкъым сэрыншауэ!

ДитIысхьэнщ дэ пащтыхь тахътэм,  лъагъуныгъэм зы дищIауэ!»

 

Губжьыр  IэфIкIэ зэредзэкIри,   нэщхъ  зэхэлъыр  еIэтыж,

Дыгъэ нуру  зэщIонэжри, и бзийр си гум къредзэж.

СегъэтIыс  къысхуэгумащIэу,   псалъэ IэфIхэр  схуещI гупыж.

И  бзэ  къабзэм  сыдехьэхри,  си  губампIэр мэзэгъэж.

 

Абы жеIэ: «АкъылыфIэр  епIэщIэкIыу  Iуэху хыхьэнкъым,

Гупагъ  хэлъуи  ещIэ ищIэр, ауэ  дзыхэу  къикIуэтынкъым,

КъомыгъакIуэм  си  псэлъыхъур,  сядэм  и  гум ар техуэнкъым.

Е къикIынщи  фи зэщыхьэм,  Индым  цIыхуи  къинэжынкъым.

 

Хорезм щылъхур  дищI къибгъэхьэм,  абы  псэгъу сэ сыхуащIынщ.

Мис итIанэ дуней  нэхур уэркIи сэркIи ункIыфIынщ.

Исынщ  ахэр пщыпIэм тхъэжу, дэ  ди гъащIэр мыгъуэу тхьынщ.

Хьэуэ,  къэжэр  унафэщIу  дищI  исыныр  Iуэху  мыхъунщ».

 

«ИрелъэIу  Тхьэм ар, - жызоIэ, - уэ щхьэгъусэ  пхуимыщIыну,

Инд  хэкушхуэм   ар къихьауэ къызэрысщIэу,  къыплъыхъуну,

СыIущIэнщ  абы,  зэIущIэр   и   гум  куэдрэ  къэкIыжыну.

СщIынщ  а  малъхъэр    наджэIуджэ,   зэплъыжыху  фыз  хуэдэу  гъыну».

 

Жэуап  къетыр: «Зауэм  хуэкIуэм,  сыцIыхубзщ сэ -  сыт схуэщIэн?

Ауэ,  бийм  сэ  си  гур  щIэгъуу,  и  уIэгъэ  хуэзмыпхэн…

Ахэр  къакIуэм – укI  а  малъхъэр, - куэдым  я  псэ умыгъэн.

Къогъэгъэж   жыг  гъуар   щIэрыщIэу,  пэжыр  хуэхъумэ  щIэгъэкъуэн.

 

ЗэфIэгъэкI  тэмэму  Iуэхур,   аслъэн   бланэу  лIыхъужь  гуащIэ!

Уахэмыхьэ  пщIыгъуу  дзэшхуэ,  щэхуу  теуи  укI  имыщIэу.

Бий  дзэ  хъушэм  щхьэмыгъазэу  уахэлъадэу  умыгуащIэ.

Гуэныхьышхуэщ хейр букIыну, хамэу щытми. Ар умыщIэ.

 

Ар зэфIэкIмэ –  сядэм хуэзи  зыхегъащIэ  пхулъэкIынур.

Абы жеIэ: «Сыт си  хэкум хамэр тепщэ щIыхуэсщIынур?

Лъызгъэсынкъым бийм  зы  мастэ!  Сэращ  Индым  и  лIыщхьэнур!

Къысхуомыдэмэ – зэгъащIэ    фIыкIэ   зэримыухынур!»

 

Ауэ  сядэм  лъитэн  хуейкъым  зы  мэскъалкIи  гу ди  щэхум.

Ар къамыщIэмэ,  укъуаншэу къыпхужиIэфынкъым цIыхум.

Iэмалыншэ хъунщи  сядэр,  арэзы  техъуэнщ ди Iуэхум.

Дыдей  хъунщи  пащтыхьыгъуэр,  дихутэнщ  лъагапIэ  нэхум».

 

Сигу  ирохьри  и  чэнджэщыр,  сэри  быдэу мурад сощI:

«IэщIэкIынкъым мы си джатэм  бийуэ  къытхуикIар хамэщI!»

Пэгъунэгъу зысхуэсщIмэ  фIэфIу,  и  щхьэр пщащэм мащIэу ещI.

«Щхьэ  хуэзмыщIрэ  IэплIэ,  зездзу?» - жысIэ щхьэкIэ,  дзыхь схуэмыщI.

 

Аурэ  макIуэри  зэманыр,  си жагъуапэуи сожьэж.

Асмат  дэрэ   диту  хадэм   докIуэ, нэпсри къысфIыщIож.

Ди  зэIущIэ  зэман  мащIэм   сищIыфакъым гукъыдэж.

Ар  си  жагъуэу,   хьэлъэу   си  щхьэр,  си  хэщIапIэм сокIуэлIэж».

 

                                                      XXIV

                Хорезмшахым   и    къуэр   Тариэл зэриукIар

 

«КъокIуэ   малъхъэр!  Къэсащ!» -  жиIэу  хъыбарзехьэр  гуфIэу  къосыр.

Ауэ  ищIэркъым  тхьэмыщкIэм   Тхьэм  а   малъхъэм  ирипэсыр.

Щысщ  пащтыхьри   нэжэгужэу,   къехъулIащи  зыщIэхъуэпсыр.

Сызбгъэдешэ,   щхьэ  къысхуещIри,  пэгъунэгъууи   сегъэтIысыр.

 

Абы  жеIэ: «Нобэ   хуэдэу  сыщытакъым насыпыфIэу,

ТIэтынщ  лъагэу  хьэгъуэлIыгъуэр,   уи   шыпхъу  закъуэм дыхуэгуфIэу.

Дгуэшынщ  куэду   хъугъуэфIыгъуэр. –  А  зырщ   диIэр  хэку  гъэгуфIэу,

Дыщысхьынкъым куэд  дот  жытIэу,  къинэн  папщIэ  я  гум IэфIу!»

 

ХъугъуэфIыгъуэхэр  къашэну   сэри  пщылIхэр  сутIыпщащ.

ХуащIа  пIалъэм  фIимыгъэкIыу,   пащтыхь  малъхъэри къэсащ.

Дэ ди  цIыхухэри  гуфIэжу  къэса  хьэщIэхэм пежьащ.

Шууей защIэу  щэ  зыбжанэ малъхъэм  гъусэу къыздишащ.

 

Тепщэм жеIэ: «Утыку   хуитым щахуэфщI  хьэщIэхэм  хэщIапIэ!

Ауэ малъхъэм, мысыхьэткIэ, евгъэгъуэт зэ гупсэхупIэ.

Сэ къызжеIэ: «Уэ зыIэжьэ! УмыпIащIэу, исыт уи пIэ.

Къагъуэтынщ  IущIэн  ди  малъхъэм, иува  ди   куэдщ  дэ лIыпIэ!»

 

Iуащхьэ  щыгур  шэтыр  хъушэм  щIигъэнауэ нэр топщIыпщIэ.

Къэсащ малъхъэр, къопсых и шым, ягъэлъапIэу гуапэу хьэщIэр.

Пащтыхь къуэдзэу  унафэщIхэр  хьэщIэм  пожьэ хуэгумащIэу.

Дзэри  щытщ  гуэшау лъэпкъ  лъэпкъкIэ, - я къалэныр ягъэзащIэ.

 

Зэрызехьэм сэри, пэжу, Iуэху зыбжанэ сщIэн  хуей хъуащ,

Сэ сешати,   тIэкIу  зезгъэщIмэ  сфIэфIу,  унэм   сыкIуэжащ.

Сиужь  иту  Асмат  лIыкIуэ  тхыгъэ  зехьэу  ниутIыпщащ.

Тхыгъэм   седжэм,   итщ  зы псалъэ: «КъакIуэт!» - жиIэу. СыгуфIащ.

 

Арти  сокIуэ,   къысхуэмыщIэу  къызэджэн хуея  щIэхъуар.

Асмат  гъыуэ щытщ.  СоупщIыр: «Сыт ущIэгъыр?  Сыт къэхъуар?»

Жэуап  къетыр: «Зэи щыщIэнкъым гуауэ уэ пэшэгъу пхуэхъуар.

Уа, си  гъащIэр  схьыну  куэдрэ уэ  хей усщIу, жыIэт ар?»

 

Нестан  деж  сыщIешэ. Пщащэм  и  гум  пщIэу  зыгуэр  къреху.

Щхьэнтэм  тесщ  ар  нэкIу шынагъуэу,  укъилыпщIу,  уIуплъэху.

КъысщIокIие: «Сыт узэжьэр? ЩIомылэжьыр сыт уи Iуэху?

Е,  пащтыхьым урителъхьэу,  уэ  аргуэру блэжьрэ щэху?»

 

СыщIокIыжыр зызмыIэжьэу,  щIыхьау си гум зэхэсхар.

«ЗэхэкIынщ, - жызоIэ, - хэтми  лъагъуныгъэ  пэж  зиIар!»

Бийм  цIыхубзым  уриушту, - дапщэщ  хабзэ ар щыхъуар?»

СокIуэж, сигу  ислъхьауэ  быдэу: сIэщIэкIынкъым псэууэ ар!

 

Къыхызошри  дзэм  пщылIищэ,  яжызоIэ: «Фышэс псынщIэу!»

Шууей гупыр,  щым  зытщIауэ,  дыдокI  къалэм  дыхуэпIащIэу.

Шэтыр щIыбыр  зэгузобзри  сыщIохутэр сыкъамыщIэу.

Хэлъщ  мэжейри  малъхъэр,  пэжу, сфIэгуэныхь хъужат ар къасщIэу.

 

Ауэ сопхъуэри,  ар и пIэм  напIэзыпIэм къыхызох,

ИзогулIри  пкъом  щхьэщIыбкIэ,  абдеж  и  псэр щыхызох.

И  хъумакIуэм и  кIий  макъыр  джэрпэджэжу мэIу,  зэхох.

Сэри, си  шым  зызодзыжри,  сщIэнур  сщIат, - зызогъэбзэх.

 

ХэIущIыIу щыхъум къэхъуа  гуауэр,   цIыху губжьахэр зэрызохьэ.

Нэпхъэрахэр  итщ  си ужьым,    хьэдэу  мэгъуэлъ   ныслъэщIыхьэр.

Зы  быдапIэ  гуэр  щызиIэт хэкуми,  си лъэр абы сохьыр,

Зыдызодзэр  абы  псынщIэу,  нэхъ  хъума  хъун  щхьэкIэ си щхьэр.

 

ЗэбгрызогъэкI  си  цIыхухэр,  дзэм хъыбар ирагъэщIэну:

Сэ си телъхьэр, зимыIэжьэу, икIэщIыпIэкIэ  къэсыну.

Жэщ мазэхэм епIэщIэкIыу  къос  зауэлIхэр  си  гъусэну,

Щыхъум дзэр  къэхъуам щыгъуазэ,  псалъэ ят къимыкIуэтыну.

 

Пщэдджыжь  пшэплъым зыкъыщищIым,  сыкъэтэджри зысхуэпауэ

Солъагъу  тепщэм  и  бейгуэлхэр  си деж  лIыкIуэу къигъэкIуауэ.

ЕщI  гукъанэ: «Услъэгъуати,  си  бын закъуэм упэсщIауэ!

АтIэ сыт  сыщIэбгъэгуIэр,   си гуфIэгъуэр дыдж сщыпщIауэ.

 

Жэуап  такIуэ  Iейм  ди  хэкур  уэ  лъы  хей бгъэжам  хуишащ.

Си пхъур пщIыну  уэ  щхьэгъусэ  ухэтам,  жыпIэн хуеящ.

Иджы  уи гъэсакIуэ лIыжьым  и  дунейр гугъусыгъу хуэпщIащ.

ДылIэжыху  дызэпэIэщIэу    тIуми   тхьыну   къытхуихуащ».

 

Изотыжыр  жэуап: «Пщышхуэ! СикIуэтынукъым  сылIамэ!

Сыт  лIэныгъэр сэ  си  дежкIэ, пщIэри щIыхьри  симыIэжмэ?

ДэркIэ  лъапIэщ,  уэри уощIэ,  тепщэр  пэжым  телъхьэ  хуэхъумэ.

Дыгъэ  къепсымкIэ тхьэ соIуэ,  сыхуэмейкIэ уи пхъум,  пщIэмэ.

 

Псоми  ящIэ  Инд пащтыхьым  и  хэхыкIэу хабзэ хъуар.

АтIэ сэрщ зыIэщIэлъыпхъэр уи унафэм щIэту хъуар.

Уи лъэпкъышхуэм пщыгъуэр лъысу  уэ  зы  закъуэрщ къинэжар,

Къиувэнкъым нэгъуэщI уи пIэм,  сэрщ ар гъащIэм зритар.

 

Сыт пцIы супскIэ? Уи псэлъэкIэр къэслъытакъым губзыгъащэу:

Зыпхъущ  уэ уиIэр Тхьэм къуитауэ. Къуэ къуитакъым пщIэ хуэфащэу.

Хорезм нысэм бжьыпэр естмэ, къысхуэнэжыр сыт гуращэу?

Сыт щIестынур ар  нэгъуэщIым? Жанкъэ  джатэ  сIыгъыр Iэщэу?

 

СыщIэхъуэпсыркъым  сэ  уи  пхъум, узыхуейр уи малъхъэ щIыж.

Ауэ  хэкур  зым  естынкъым. Ар  сысейщи  къысхуонэж.

Стрихыну  яужь  къихьэм,  хъуау  тхьэмыщкIэ  зребжыж.

Гъусэ щхьэкIи  сылъыхъуэнкъым, си  къарум  сэ срокъуж».

 

XXV

Тариэл Нестан-Дареджан зэрыкIуэдар  къещIэ

«КъэкIуа  лIыкIуэхэр йожьэжыр… Симызагъэ сэри  си  пIэм.

И хъыбар Нестани  сщIэркъым,  сыхэхуауэ  сехьыр бампIэм.

ТIэкIу жьы  си  гум  дезгъэхуну  сыщыдэкIым  бгы лъагапIэм,

Зы  шынагъуэ гуэр солъагъури,  сожыхь  занщIэу  абдеж си пIэм.

 

Сыкъехыжри  бжьэпэм  псынщIэу,  лъэситI къакIуэм сапежьащ.

ЩIтэIэщтаблэу  сащекIуалIэм,   зыр Асмату къыщIэкIащ.

УIащ  и  щхьэр  лъыр къыдэхуу, нэкIури лъыпсым щIигъэнащ.

Япэм хуэдэу  нэжэгужэу къысIумыщIэу щым зищIащ.

 

Ар щыслъагъум Iэнкун сохъури, си Iэпкълъэпкъыр къызэфIощIэ.

СоупщI: «ЖыIэт: хэт иджыри ттелъ бэлыхьыр зыфIэмащIэр?»

Жэуап къетыр гъыу, зэщыджэу,  хуэмышэчу  и гум щыщIэр:

«Тхьэм  тхуищIауэ  хуит  и  губжьыр,  тщещIыр  нэхъри  дыдж  ди гъащIэр».

 

ЗыхузощIри гъунэгъу пщащэм, соупщI: «ЖыIэт къэхъуар псынщIэу!»

Ауэ, псалъэ хужымыIэу, къыщIедзэжри магъ щIэрыщIэу.

ХулъэкIынт  жэуап къуитыну,  апхуэдизыр и гум щыщIэу?

Телъ уIэгъэм къыпыж  лъыпсыр йожэх, и  бгъэм лъэужь  щищIу.

 

«БжесIэнщ, - жеIэ,- псори  пэжу. – СхуэбзыщIынкъым  гуауэ  Iейр.

Абы  щхьэкIэ  лъэIу  пхузиIэщ  къысхуэпщIэну  сызыхуейр:

Си хьэтыр  къэлъагъу мы зэми,  къэзгъэбгынэ мы дунейр!

Ар  къысхуэпщIэм,  гугъуехьыншэ Тхьэм  уищIынкъым.  Сэ зырщ лейр.

 

НаIуэ  мэхъур напIэзыпIэм  хэтми малъхъэр зыукIар.

КъызэщIоплъэ тепщэр мафIэу, къызэрищIэу къыщыщIар:

«Си деж  къафшэ  а  лIыукIыр!» - жиIэу  къолъ, мэкIий губжьар.

Щысхэм жаIэ: «Иджы  дэнэ къипхыжын  абрэдж хъужар?»

 

ЩыжраIэм  зумыIэжьэу  шыбгым зибдзэу уежьэжау,

Тепщэм жеIэ: «СощIэ, сощIэ къэхъуар псори! Фыбэяу!

Игъэжакъым лъыпсыр пщIэншэу: щытащ  си  пхъум егуэкIуау.

Къилъытащ  абы  тIуанэр   имыукIмэ,   лей  хъупау.

 

Хуэзгъэгъункъым а  си  шыпхъум удын бзаджэу къызидзар.

Къэслъхуа си пхъур  дзыхь хуэсщIати,  фолъагъу хэкур зыхидзар.

Лъагъуныгъэ щэху  ди бынхэм я кум  дэлъу сыт  щIидар?

Сыкъренэ сэ тхьэгъэпцIу, езмыщIэжмэ къызищIар!»

 

Зэи  тхьэ иIуэркъым пащтыхьым пщIэншэу, хабзэ ар хуэхъуащ.

Тхьэ иIуакъэ, къимыкIуэту игъэзащIэуи есащ.

Бзэгухь гуэрым пщым и губжьыр Кадж Давар деж нигъэсащ,

ХимыщIыкIми  шыпхъум Iуэхум,   къыщыщIынум гу лъитащ.

 

Кадж Давар деж  кIуа бзэгухьым жиIар тепщэм хуеIуэтэж:

«ИIуащ  тхьэ уи дэлъхум быдэу уиукIыну! – Зыхъумэж».

Давар жеIэ: «Тхьэм сыкъещIэ. – Зы къуаншагъэ сэ си деж

Щагъуэтынкъым! Ар  имыщIэу, ер  и шыпхъум хуещI гупыж!»

 

Нестан  уэ  укъимылъагъуу къигъэщI  гъащIэр  фIэIэфIакъым.

Ауэ щыхъукIи, и дахагъым хэмыхъуамэ, зы хэщIакъым.

Давар  кIийуэ  а  тхьэмыщкIэм жриIахэр  жьэм  къекIункъым.

«СыбукIащ уэ щхьэрутIыпщым! Ауэ  уэри фIы щIэпхынкъым.

 

ЕбгъэукIыу  уи  псэлъыхъур! О-о!  Напэншэуэ бзаджащIэ!

Иджы сыт сэ  цIыху хей лъыпсым сыщIихьынур? Ар къэзгъащIэ!

Уэ сыт напэр уиIэу дэлъхур къысхуэпщIа бий? О-о! ГуауащIэ!

Гу щыпхуэнкъым уи жыIэщIэу а лIыукIым! Ар зэгъащIэ!»

 

Къеубыдри пщащэр, IитIкIэ и  напитIыр хузэблеху.

Щымысхьыххэу цIыху тхьэмыщкIэм, еукI щIыфэр уфIыцIыху.

Ешэч пщащэм удын хьэлъэр зы жимыIэу, зищIау щэху.

Сыщытщ сэри сыгуащIэджэу,  си гур къаскIэу ар  щэIуху.

 

Давар   и   гум  зыщигъэнщIым,  къриджащ   пщылIитI фIыцIабзэу.

Къихутащ  а  тIур    и   пащхьэм алмэстыфэу,   зэщхьыркъабзэу.

Япхъуэтащ  арыххэу  пщащэр,  IэкIуэлъакIуэуи  загъазэу,

Кадж  Давар къыхуищI  унафэр ялэжьыну къамыгъазэу.

 

ЕщI  унафэ: «Фхьыи  хэвдзэ хышхуэ  зеуэу къэукъубийм,

Е къыщывнэ    псы  ткIуэпс  щхьэкIэ    щылIэжыну  щIыпIэ  Iейм.

«Ип, ип!», - жаIэу ятI дзэлыфэр  гущыкIыгъуэу лъагъугъуейм.

Абдеж сэри сожыхь си пIэм,  сищIыу гухэ  ялэжь лейм.

 

АлмэститIым  напIэзыпIэм  ягъэбзэх  гуIэжу  пщащэр

Давар жеIэ щхьэхуэпсалъэу: «Иджы  сэрщ  ажалыр зэщэр!

СаукI  нэхърэ  нэхъыфIщ куэдкIэ,  зызукIыжмэ!  Арщ схуэфащэр!»

Зыхесэжри сэр,  къоджалэ,   лъым ириIэу  щыгъ и фащэр.

 

ГъэщIэгъуэнкъэ, сыкъелащи, гуауэ щIыIэм сыздимыхьу!

Къыпхуэсхьащи хъыбар гуауэр ари  стелъщ сэ  уи гуэныхьу.

СынолъэIур,   схухэх  си  псэр,  къомыгъанэу  укъысщысхьу!»

Магъ Асмат кърегъэжьэжри,  нэщхъеягъуэ Iейр хуэмыхьу.

 

«Уэ пхулъэкIыр пщIащ, - жызоIэ, - зы къуаншагъи убгъэдэлъкъым.

Ауэ  сэ  Нестан   и   щIыхуэу  стелъыр зэи  схуэпшынынкъым…

Сежьэнщ  дыгъэм  и  лъыхъуакIуэ,  кIуапIэ  щыIэу   къэзгъэнэнкъым».

Абдеж си  гур къызэIуохьэ, си Iэпкълъэпкъми  псэ хэтыжкъым.

 

СищIыу делэ гузэвэгъуэм,  сокIэзыз  сымыщIэу  сщIэнур.

Си гум къокIыр: «Уэху-уэхь» жыпIэу ущыс щхьэкIэ, сыт къикIынур?

НэхъыфIщ,  ежьи и лъыхъуакIуэ – аращ бампIэр щыптеунур.

А гъуэгуанэм  къищIынщ  наIуэ  ныбжьэгъу  пэжым  хулъэкIынур».

 

Зызузэдри   IэкIуэлъакIуэу,  шым  сышэсри  сежьащ  занщIэу.

Сэ  си  ныбжьхэу  щэрэ   хыщIрэ  ныздошэсыр лIыхъужь защIэу.

ДыкъыдокIри   ди   хэщIапIэм,  гъуэгу дытохьэ  хым  хуэзанщIэу.

Куэд   дэмыкIыу   хым  дыIуохьэ,  тщIэлъ  гъуэгуанэм  дигъэпIащIэу.

 

Хьэзырыххэу  Iутт  псы Iуфэм  кхъухьхэр – докIуэри дотIысхьэ.

Тенджызышхуэм    кIуапIэу иIэр  щIэтщыкIыну псым дытохьэ.

Къэдгъэнакъым  дыздэмыкIуэ,  ауэ  пщIэншэщ  си гугъуехьыр.

Алыхьталэм  гу  къыслъитэу,  сщхьэщихакъым  тIэкIу  бэлыхьыр.

 

КIыхь  сщыхъуами  кIуэ  зэманыр,  илъэс  закъуэ  фIэкI  блэкIакъым.

Ауэ   хым   щызекIуэм   щыщу   Нестан  пщIыхьу  илъэгъуакъым.

Си  гъусахэри   лъэщами,   гугъуехь  хьэлъэм  пэлъэщакъым.

Зыми   хуэсщIыркъым  гукъанэ!  Тхьэм   жиIам  фIэкIынуIакъым.

 

КъэхъеихукIэ  си  губампIэр,  тенджыз  Iуфэм  си  щхьэр сохьыр.

Си  къулыкъури   сфIэIэфIыжкъым,  дыгъужьыгу  сыхъуауэ  сохьыр.

Си  гъусахэри  сиIэжкъым, - си  щхьэзакъуэу  стелъщ  бэлыхьыр.

Ауэ,  гъащIэр  щищIми   хьэлъэ,  къигъэщIам  дэщIынщ  Алыхьыр.

 

ПщылIу тIу, Асмат  етIуанэу – къысхуэнари  аращ гъусэу.

А щым сщащIыр тIэкIу нэхъ псынщIэ сшэчыр бампIэрэ  гупсысэу.

Зы мэскъал  хуэдиз хъыбару Нестан щхьэкIэ сщIэркъым. Нэпсу

ХущIэзгъэкIым щIихми  си гур,  ар  къысщохъур  сэ  фоупсу.

 

XXVI

Тариэл  Нурадин-Придон  зэрыIущIар

ДрохьэлIэ   дэ   нэхущым  тенджыз  фIыцIэм  Iут  жыг  хадэ.

Нэхъ  декIуалIэм,   долъагъу  къалэ хэщIыхьауэ бгыщхьэм аддэ.

ЦIыху   слъагъуну,  сыIущIэну   си   губампIэм   къысхуимыдэ.

Зыщыбгъэпсэхуну  щIыпIэ  щыIэ  хъункъым  абдеж  хуэдэ.

 

ПщылIхэр  шхэну  щетIысэхым,  сешат  сэри – зызогъэщI.

Ауэ  тыншу сыщигъэлъкъым  бампIэм, нэхъри пIейтей сещI.

ПцIыу е пэжу  хъыбар кIапэ сытемыхьэу гъащIэм хощI.

Си  напитIми  къежэх  нэпсым хэхъуэ    фIэкI,   зы  ткIуэпс  хэмыщI.

 

КIий макъ  къоIу: солъагъур,  сыплъэм,  лIыхъужь гуэр  губжьарэ хъущIэу.

Жэуэ  Iуту тенджыз Iуфэм  гузэвэгъуэ  гуэркIэ пIащIэу.

IэщIэлъщ джатэм и къутахуэр икIи  телъщ уIэгъэ къапщIэу.

ЗэрылъэкIкIи   бийм  хуошхыдэ,   ирипэсу хъуар   фIэмащIэу.

 

Тест  лIыхъужьыр  шы  къэрапцIэм, иджы  си шу  сызытесым.

Зблэжащ  ар  сэ  вагъуэижу,  зэщIигъаплъэу  мафIэ  зысым.

СцIыхумэ  сфIэфIти,   пхъэр  хузощIыр,  слъытэу  къекIуу  си нэмысым.

ЯжызоIэ: «КъафщIэт  хэтми,   хэзыдзар  лIыхъужьыр  нэпсым!»

 

Ауэ  мажэ  къэмувыIэу,  зэхимыхыу лIыкIуэм жиIэр…

Ар къыщищIым жэуапыншэ,  шым  зызодзри щIызогъэIэр.

СыкIэлъоджэ: «Зэ къэувыIэт, сыхуейщ сщIэну уи псэм къеIэр!»

КъызоплъэкI ар, игу срохьыр, нэхъ хуэм  зещIри къоувыIэ.

 

«Лъэщщ  Алыхьыр, уэ  пхуэдэлIыр  къыщигъаблэкIэ уэздыгъэу,-

БжесIэнщ,- жеIэ,- пфIэфIмэ  пщIэну,  нобэ  сэ щIызихьэдагъэр

ЩыIэщ  цIыху  къыпщыгуфIыкIрэ пцIыр,  хьилагъэр и IэщIагъэу!

Къарууншэщ  цIыху Iэщэншэр  хэзыгъащIэр, ар фIэлIыгъэу!»

 

Сэ жызоIэ: «Мамырыжыт, уешыIуауэ гу лъызотэ.

Удын щхьэкIэ лIы  къикIуэтрэ? Щегъэш  зауэм абы батэр!»

Дыкъопсыхри, зэдэ-зэкъуэу гу хьэлэлкIэ дызщокIуатэ.

ЛIым и нэгум къыщIих гуапэм и гум илъыр къыпхуеIуатэ.

 

Хъуар  уIэгъэ,   IэкIуэлъакIуэу,   си пщылI гуэрым игъэхъужырт.

И уIэгъэм  хэлъ гъущIыпэр щабэу хехри щIэу хуепхэжыр.

СоупщI  лIыхъум: «Хэт  ущыщ уэ,  хэт  уи гуауэр зи гупыжыр?»

Абдеж, зыри сщимыбзыщIу,  къыщыщIахэр  къеIуэтэжыр:

 

«СщIэркъым, - жеIэ, - уэ ухэтми, узыщыщ,  укъыздикIар!

Ауэ  уэри  сыт  уи  лажьэр, апхуэдизу ущIэткIуар?

Розэ  гуакIуэм  жэп  къытехэу,   сыт  и  къуэпсыр щIихузар?

Сыт-тIэ  Тхьэм  щIигъэункIыфIыжыр езым  фIэфIу пигъэнар?

 

Сыщопсэу  Мулгазанзар  сэ, мы  щIыналъэр  си Iумэтщ.

Нурадин-Придонщ  сэ си цIэр, хэку нэхъыжьуи сащхьэщытщ.

Уэ хэщIапIэ зыдэпщIари си къэралым и щIым хэтщ.

ЦIыкIуу  щытми,  зыхуейр  иIэщ, насыпыфIэр пэрыхьэтщ.

 

Си  адэшхуэм къуитIт  иIари,  щIыр  зэхуэдэу  хуигуэшащ.

ХытIыгу  диIэт   хыкум   иту – ар  сэ тыгъэ къысхуищIащ.

А  щIыналъэм  сядэ къуэшыр  щIэнэкIати стрихащ.

Абы  щхьэкIэ  зэбий  дыхъури,   куэдрэ    дэ    дызэзэуащ.

 

Сытехьат  сэ  гупыж сщIыри  нобэ  хым тIэкIу сыщэкIуэну.

СщIыгъуа гупыр  хым  и  Iуфэм къыIузнат къыщыспэплъэну.

Тху  къудейщ  абыхэм  щыщу  къыхэсшар  сэ здэщIыгъуну.

Къэргъей ещэм, хэти  ещIэр, хуейкъым  гъусэ  куэд  иIэну.

 

СыдосыкIыр  къуафэжьейкIэ  бгитI зэхуакум дэт хы кIапэм.

Е  къикIыну  Iуэхум  сщIакъым: дзыхь  яхуэсщIырт  си Iыхьлыхэм.

Нэхъри,  хъуми  куэд  я бжыгъэр,  сахэплъакъым  къысфIэIуэхухэу.

Сэ сощакIуэ, кIий  гуо макъыр къыхэIукIыу хы толъкъунхэм.

 

Я кIий макъымкIэ  къызощIэ  мурадыфI ягу зэримылъыр.

Загуэшахэщи гуп-гупу,  сыкъаувыхь,  къысхуэплъу я лъыр.

Сядэ  къуэшым   къуитIыр щIыгъуу  зауэныгухэу   къызэдолъыр.

Тегушхуауэ  сщIыгъу гуп  тIэкIум,   джатэ  щIагъым щагъэгъуэлъыр.

 

Зэхызох икIи солъагъур зауэ гуащIэр яублау.

Къуафэжьейм зиздзауэ сожьэ,  сахэкIиеу: «Фыбэяу!»

Ауэ  сэри  къыстогуплIэ  зауэлI  хъушэр,  къысхуилъау.

КъайхъулIакъым,  сыт  ямыщIэм,  саубыдыну,  гъэр  сащIау!

 

Къыспоув  дзэ  хъушэр уэру, кIуапIи  жапIи къызамыту,

ЛъэныкъуитIымкIи  сакъузыр,   лъэ  дэупIэ сымыгъуэту.

ЗымкIэ згъазэм, зыр къыстоуэ,  Iэщэр хахуэу зэдаIэту,

Джатэм сепхъуэм – ар къутахуэщ, соIэлъащэр и кум ситу.

 

Iуэху  зэIыхьэм    гу  щылъыстэм,  шым  сошэсри  псым сыхолъэ,

Сос тенджызым IэкIуэлъакIэу, - ягъэщIагъуэу къыскIэлъоплъыр.

Си гъусахэр гущIэгъуншэу тенджыз щыгум щагъэгъуэлъыр.

Къэплъащ си гур сэри мафIэу, сфIаукIахэм  сощIэж  я лъыр.

 

Тхьэ Iэмырщ ар,  дауэ хъуами, блэкIа Iуэхум къигъэзэнкъым.

Ауэ, Уащхъуэ, псэ спытыхукIэ,  згъэжэнщ я лъыр – сащысхьынкъым.

ХьэкIэкхъуэкIэ  ныбэ  нэщIу губгъуэм  итхэр мэжэлIэнкъым.

Илъэс  минкIэ  псэуми   ахэр,  я  хьэдагъэр зэпыункъым!»

 

Си гур  IэфIу  кIэрыпщIауэ,  Придон хахуэм сыдехьэхыр,

Сэ жызоIэ: «ТIэкIу зышыIэ, пщIэншэу уи гур уогъэмэхыр.

Датеуэнщ дэ тIур зэгъусэу,  къахуэдгъакIуэу лъапсэрыхыр,

Хьэдэкъуаншэу гъуэлъынщ щIылъэм,  дэ  тIум  джатэ къытхуизыхыр.

 

Си хъыбар сэ иджыпстукIэ  схулъэкIынкъым пхуэсIуэтэну.

БжесIэнщ  ари  сымыпIащIэу,  зэман  дихуэм  езэгъыну.

Абы жеIэ: «СыщIохъуэпсыр  абы  сфIэфIу  седэIуэну

Узот  псалъэ,  сыпсэухукIэ  пщылI  пэлъытэу  суриIэну».

 

Дынос аурэ и хэщIапIэм, - цIыкIуми,   къалэр  дахэу  щIащ.

Къепхъыхауэ  сахуэр  я  щхьэм,  цIыхуу  дэсыр  къытпежьащ.

Мэгъуэг  ахэр  зафыщIыжу, я  нэкIущхьэр  нэпскIэ лащ.

Ягу къыщIэгъуу,  я пащтыхьым  IэплIэ  хуащIу  къыIущIащ.

 

Сэри  я  гум  срихьауэ,  пщIэ  къысхуащI,  къысхуогумащIэ.

«Дыгъэ!» - жаIэ, - тхущхьэщыхыт  гуауэу  дэ  дыхэзыгъащIэр!»

Дыдыхьащ,   арати,   къалэм.  Зэрыхуэкъулайри къощIэ.

Къалэдэсхэми  я  фащэр  дыщэ-данэу  зэщIопщIыпщIэ».

 

XXVII

Тариэл  Придон  зэрыдэIэпыкъуар

Хъужыпащ  Придон   и  Iэщэр  къищтэу  зауэм Iухьэфыну.

И дзэр, кхъухьхэр  хьэзыр  хъуащи,   йопIэщIэкIхэр  гъуэгу техьэну.

Езым   уеплъмэ  удехьэхыр,  уIуплъэхукIэ  пфIэфIщ  плъагъуну.

Иджы   сэ   бжесIэнщ  лIыхъужьым   и   хъыбар   ухуеймэ  пщIэну.

 

Хьэзырыххэу щытт  къыдэжьэу бийр,  зэуэным  зыхуищIауэ.

Дзэм си дежкIэ къаунэтIыр,  кхъуафэжьейхэм  из  защIауэ.

КъызосылIэхэр захъунщIэу,  къарууншэм сыпащIауэ,

Ауэ  кхъухьхэр  щIызоIубэр,  бийм  хы  щIагъыр кхъэ  хуэсщIауэ.

 

Кхъуафэжьейхэр  зырызыххэу  тенджыз  щIагъым щIотIысыкI,

Бий зауэлIхэм  тесу  псыщхьэм, псы шыугъэр  жьэдакIыкI.

Къызэлахэм,   гужьеяуэ,   гъыбзэр  жаIэу  IуагъэзыкI,

Си  хахуагъэр  яфIэмыфIми,  ягъэщIагъуэу  зраIуэкI.

 

Хым  дытекIрэ  щIым  дытехьэм,   нэхъри  гуащIэу  бийхэр  къолъ.

ДобгъэрыкIуэ  абы   дэри, - къытхуилъахэр догъэгъуэлъ.

Придон  хахуэри  лIыхъужьу  мэIэпщакIуэ,  хъуауэ  тхъуэплъ,

И   зэуэкIэм  и дахагъым  сыдихьэхыу  абы  соплъ.

 

Адэ  къуэшым  и   къуэр  дэкIуэу,   шыбг  зэрысым кърехьэх,

АркъудеймкIэ  игу мызагъэу,   я  IэблитIыр  къахупех.

Гъэр  ищIащи  зэдэзэкъуэр,   тIури  фызу  къопыгъэх.

Я  хьэдагъэу а  тIур  гъыми, и  гум  нэсу  зэхимых.

 

Къарууншэу  щIопхъуэ   бийхэр,  допхъэр  дэри  и ужь диту

Я къалащхьэри  къыдощтэ,   бэлыхьышхуи  дыхэмыту.

ЩIыдоуд  гъэр  хъуахэм  я лъэр,  кIуапIи  жапIи   ямыгъуэту.

МылъкуфI  Iэджи  къатыдохыр,   и  куэдагъым  щIэ  щIэмыту.

 

ХъугъуэфIыгъуэр   зыщIэлъ  гуэнхэм  Iуеуд  я  бжэр Придон – гуащIэщ.

Гъэр  ищIащи  зэдэзэкъуэр,   щысхь  имыIэу зыхуейр ещIэ.

ИщIэжащ  илъ  абы  хахуэу,  иукIахэри  мымащIэ.

ЖеIэ: «УлIщ  уэ, щытхъу  пхуэфащэщ!  УкъэзыгъэщIами – фIыщIэ!»

 

Дыносыжыр ди  деж. ЦIыхухэр  зэхэтщ,   дунейр  я  гуфIэгъуэу.

Къытпежьащ  цIыхубэр,   гуапэу  зетхьа   лIыгъэр  ягъэщIагъуэу.

ДагъэлъапIэ  Придон сэрэ,  щытхъуу  щыIэр  тхуагъэбагъуэу:

«Бийм  тевдза  уIэгъэм  лъыпсыр  къож  иджыри  псыхьэлыгъуэу»

 

Дзэм яIэтыр Придон  пщышхуэр. Сэри  сабжыр пщым я пщыжу.

«ДыщIэтынщ  дэ  уи  унафэм!» - жаIэр зыжьэу, тхьэ щаIуэжу.

Ауэ  ящIэркъым мы си гум телъ уIэгъэр,  зи мыхъужу.

Хэт лъитэнт  гу си  гум щыщIэм,  и  гуфIэгъуэм нэщхъеижу.

XXVIII

Придон Нестан-Дареджан  теухуауэ  жиIэжа хъыбар

Зэгуэр  сешэ  Придон щакIуэ,  зэштеупIэ  ар схуищIауэ.

ДыкIуэрт  хуэму,  тенджыз  джафэм  щхьэщыт  бгыпэм дытехьауэ.

«БжесIэнщ, - жеIэ, - уедэIуэнум,   хъыбар  гуэр,   си  нэгу  щIэкIауэ

КъысхуэмыщIэу,  сыт  сымыщIэм,  сфIэтелъыджэу  сигу  къинауэ».

 

ЖиIэм  сфIэфIу  сыщелъэIум,  кърегъажьэ и хъыбарым:

«Зэгуэр, - жеIэ, - ситт сыщакIуэу щхьэпэлъагэ бгыщхьэ къырым.

Си шыр хуэдэщ лъэта пцIащхъуэм, йосыф къазу хышхуэ уэрым…

Гу лъызотэ зы къашыргъэ щхьэщыхуарзэу  хым  тес гуэрым.

 

СыкIэлъыплъу  а  къашыргъэм сыщеплъыхым,  шыбгым  сису,

Къызолъагъур аддэ  жыжьэу  тенджыз  уэрым  зыгуэр хэсу.

Тесщ псы  щыгум  ар  хуэIэзэу,  и  есыкIэм гур щIэхъуэпсу.

Хьэлэмэт ар къысщыхъуауэ,  абы  соплъыр сегупсысу.

 

Сызэгуопыр къысхуэмыщIэу: «Бзу ар хьэмэ хьэкIэкхъуэкIэ?»

Кхъухьщ  ар,  дауи, шэч  хэмылъу,  и  бжэ  Iупхъуэр  жьым щIеупскIэ.

Нэхъ  сеплъыIуэм,  солъагъу  IупщIу цIыхухъуипщI  фIыцIабзэу. АдкIэ

Къыкъуощ  пщащэ  гуэр,  щымыIэу  къытекIуэн  абы дахагъкIэ.

 

КърахулIэр лIитIым кхъухьыр  хым и Iуфэм хуэмыпIащIэу.

Кърах пщащэр, щхьэц  данагъуэр хы толъкъуным тришащIэу.

Къыщхьэщехыр абы нурыр, и дахагъыр къыпхуэмыщIэу.

Нэхуу  идзым  и куэдагъым дыгъэр фагъуэ ищIырт,  къапщIэу.

 

ГурыфIыгъуэм къыщIиIэтэу сфIолъыр си лъэр жан къэхъуауэ.

Темысами уэсыр розэм,  сехуз щэхум гъэр сищIауэ.

«НакIуэ!» - жеIэ си гум, пIащIэу,  зауэ-банэм хуэзэшауэ.

Къэна  щыIэ  псэууэ,  си  шым  и  щыщ  макъыр зэхихауэ.

 

Си шым шхуэIур  хуит хуэсщIауэ,  къуакIи бгыкIи  зызонэкI,

Сынэсат сэ   псынщIэу, ауэ,   гу  къыслъатэри сIэщIокI.

Техьэжахэу  хы  уфафэм,  толъкун  ябгэхэм пхосыкI.

Си  мурадри  пщIэншэ хъуауэ,  си гур мафIэм къресыкI».

 

Придон  жиIэр щызэхэсхым,   си  Iэпкълъэпкъыр  сыну  мэж.

Шым сопсыхри  - зызмыщIэжу,  удын бзаджэр зызодзыж.

Лъыпсыр пыжу мы си IитIым си  нэкIуитIыр сочэтхъэж.

«Сихь ажалым!  Эх,  сэракъым  Iуплъар  пщащэм! – яIуэтэж!»

 

Придон  хахуэм  егъэщIагъуэ си щытыкIэр – къыспежыхь.

Нэпсыр  IитIкIэ  ирекъуэкIыр,  сыхъупауэ фIэгуэныхь.

Тхьэ  къысхуеIуэ, ар  псэухукIэ си къуэшыну! Гугъу къыздохь.

Си  гум  щыщIэм и зэранкIэ  къэхъуа  фIэщIу,   и  щхьэм хуехь.

 

«Сыт  мы  сщIар  сэ насыпыншэм?» -  жиIэу лIыхъум  и  гур хощIыр.

Сэ жызоIэ: «Умыдзыхэт!  Дзыхэныгъэм лIыр хегъащIэ.

Плъэгъуа мазэрщ си нэхулъэр. Ар сигу къихьэм,  хьэдэ сещIыр.

БжесIэнщ  псори, къуэш сыпщIащи, пщызмыбзыщIу си гум щыщIэр».

 

ЩыхуэсIуатэм  Придон  псори – бэлыхь стелъым и  къежьапIэр

Абы жеIэ: «Си пщIыхьэпIэм  къыхэхуэнтэкъым а  жыпIэр:

Пщым я пщыжым,   и  гур хэщIу,  и гурыгъур къысхуеIуатэ…

Уэ  пхуэфащэщ щыхьэр  унэ, пащтыхь тахътэм  я  нэхъ лъапIэр.

 

Алыхьталэм  фIэкъабылу,  къэгъэгъэну  хуейм  жыгыщIэр,

Егъэунэху ар япэщIыкIэ, и кIэм гуапэу хуогумащIэ.

ПщхьэщыкIынщи  уафэгъуагъуэр,  хъужынщ  бзыгъэ  уафэ лъащIэр

Хъужынщ  тепщэ  гуауэм  гуапэр, - ар  мы си  гум  къызегъащIэр!»

 

ФIыуэ  догъри  докIуэж,  ауэ  си  бысымми  щызэшыгъуэщ

Сэ  Придон  жызоIэ: «Плъагъурэ?  Сэ уэрыншэу сызеиншэщ.

КъигъэщIакъым Тхьэм уэ пхуэдэ, - фIыгъуэу  щыIэр  уэ пхуэфащэщ.

СыпхуищIащи  Тхьэм  цIыхугъэ, ар  си  дежкIэ насыпышхуэщ.

 

Гурэ  псэкIэ  уэ  ухуеймэ,   сыпхуэхъунущ    ныбжьэгъуфI.

Ауэ  уэри  мы  си  Iуэхум  хэплъи,   хуэщIыт  унафэфI.

Слъагъужын  си  нэхур  папщIэ,  сыт  сщIэн  хуей сэ, сыт нэхъыфI?

Си сэбэп абы емыкIмэ,  хъункъым гъащIэр  сэркIэ  IэфI».

 

Къет жэуап: «Сэ  Тхьэм   и  тыгъэу   нэхъыфI щыIэуэ сымыщIэ:

Инд хэкушхуэр  зи  Iумэтыр  къысхуэкIуау  си  деж  щохьэщIэ.

Сэ  си  гуапэу  сыпIущIами,  къыслъысыххэркъым уи  фIыщIэ

Си гур уи гум  гуэгъу хуэсщIынщи,  сыпхуэхъунщ уэ пщылI жыIэщIэ.

 

Хышхуэм  тетхэм  я гъуэгуанэм мы  ди  къалэрщ  и лъэмыжыр.

ДэнкIи   къэхъури, щыхъыбарри ди  деж  къосри щаIуэтэжыр.

КъэтщIэнщ  уи   гур  пхуэзыгъэткIум  и  хъыбархэм  я  нэхъ  пэжыр.

IуэхутхьэбзащIэ  сыпхуэхъуфмэ,   сыт  нэгъуэщI  сызыхуеижыр?

 

Хым  щызекIуэ  хабзэ  цIыхухэм  я  нэхъ  лъэщхэр  едгъэжьэнщ.

Ирелъыхъуэ  уигу и  щIасэу псэм  фIэIэфIым!  Къахутэнщ.

АпщIондэхукIэ  уэри, дауи, къохьэлъэкIми  зыпшыIэнщ.

Ем  и  ужьыр  фIы мэхъужыр, ари  уэ  уи  нэгу щIэкIынщ!»

 

ПсынщIэу цIыхухэр зэхуешэсри яжреIэ: «ФиIэм лIыгъэ,

Кхъухьхэм зивдзи,   хым зивгуашэ! – Фхэтын хуейкъым фэ къэрабгъэ!

Лъагъуныгъэм и зы кIапэ къэвгъуэтыжи,  дигу вгъэзагъэ!

ЩIэфщыкI хышхуэм  иIэр кIуапIэу,  фхэлъу  минкIэ  нэхъ  псынщIагъэ!»

 

Къэвмыгъанэ  фыздэмыкIуэу кхъухь тедзапIэ зыдэщыIэ.

И  хъыбар  а   пщащэм  зыщIэ  флъагъумэ,   ищIэу  хъуар  жевгъэIэ!»

«ХъыбарыфI  къахьатэм» жиIэу,  хъуащ сигу бампIэр гъащIэм хуеIэ.

И нэщIыбкIэ  сщIа  делагъэм  си  гур  нэхъри  къегъэщIыIэ.

 

НэхъыжьыпIэр   къыслъегъэсри  схурегъэщI  тахътэ дахащэ:

«Мыр  пхуэсщIын  хуеящ  нэхъ  пасэу!  Къысхуэгъэгъут  ар, си хьэщIэ!

Инд  Хэкушхуэм  и   лIы  тепщэм  дэ  хуэтщIа  тахътэр  хуэфащэ?

Дунейм  цIыху  къыщыбгъуэтынкъым  пщIэкIэ  уэ  узыгъэлъахъшэ!»

 

Сыт  кIыхь  сщIыкIэ: къокIуэж  кIуахэр,  дунеишхуэр щIапщыкIауэ.

Къагъэнакъым лъэ дэупIэ  цIыху и кIуапIэу – нэмысауэ.

Ауэ пщIэншэщ: къаIущIакъым  Нестан  нэкIэ цIыху теплъауэ.

Иджы, япэм хуэмыдэжу, согъыр,  нэпсыр хуит сщIыпауэ.

 

Сэ Придон жызоIэ: «Плъагъурэ: щIидзэжащ бэлыхьу стелъым?

 

Тхьэм къыздещIэ: згъэшэрыуэу бжезмыIэфми,  си щхьэм илъыр.

УсщIымыгъумэ,  пшагъуэ фIыцIэр  гум тегъуалъхьэу къыспогъуэлъыр.

Уэху! Сыт гъащIэ  сэ къэзгъащIэр? Сыт Тхьэм  и гур къыщIысхуэплъыр?

 

И хъыбар Нестан сымыщIэу, мыбдеж дауэ сыщысын?

Себгъэжьэжмэ хъунт, хуит сыпщIрэ – си гум   жьы нэхъ дихужынт».

Къыщеудри  магъ  зэщыджэу,  щызэхихым  ар  Придон.

«Си къуэш!» - жеIэ, - узмылъагъуу  сэ зы махуи схуэгъэкIуэн?»

 

Куэд  жытIами, куэд къэдгъами, сэ  сожьэжыр хуит сащIауэ.

Зэхэтщ  пыхьэхэу зауэлIхэр,  я  нэгу щIэкIыр ягу щIыхьауэ.

ЗэхуэтщIыжырт  Придон  сэрэ  IэплIэ,   нэпсым  псыф дищIауэ.

«ДурипщылIщ  уэ дыпсэухукIэ!» -  жаIэрт  я  гур зэIухауэ.

 

ЯжызоIэ: «Сэ  си  дежкIи  гугъущ  мыпхуэдэу  сежьэжыну.

Хъыбарыншэу  псэм  и  щIасэр,  си  пIэм  дауэ сизэгъэну?

Фи  гур  щIогъур  абы  фэри – си  къалэнщ   ар   къэслъыхъуэну.

ФымылъаIуэ  абы  щхьэкIэ, - схулъэкIынкъым  сыкъэнэну!»

 

Придон  къешэ  шы  къарапцIэ, и лъэр и пIэм имызагъэу.

«СIых мыр, - жеIэ, - си фэеплъу, лIыхъужь хахуэу къепсым дыгъэу!

Щыпхуэхъунщ  мыр  гъуэгум  гъусэ,  сыткIи  уи  гур игъэзагъэу.

УкъытекIыу лIыхъужь хабзэм, тIыпхыфынкъым нэгъуэщI тыгъэу».

 

Догъ,  допыхьэ   Придон   сэрэ,  къимыгъаплъэу  нэпсым  ди  нэр,

Сигу  пымыкIыу,  хэщIу   си гур  ар  и   пщIантIэм  къыдызонэ.

ФэрыщIагъ  хэмылъу,  цIыхухэр нэпс щIагъэжу къызэхонэ,

Мис  апхуэдэу  хэщIу  и  гур, адэжь лъапсэр къуэм къебгынэ.

 

И  лъыхъуакIуэ  Нестан сожьэ,  жаIар сигу изубыдауэ,

Къэзгъэнакъым зы щIыналъэ,  зы тенджыз къэзмыхутауэ.

Ауэ цIыху сэ сыIущIакъым ар нэбгъузкIэ илъэгъуауэ.

ЩIедзэр си  гум нэхъри къэплъу,  хьэкIэкхъуэкIэ сыхъупауэ.

 

Зэми жысIэрт: «Мыпхуэдизу сыт сэ пщIэншэу къыщIэскIухьыр?

Си щхьэзакъуэу ситмэ губгъуэм, нэхъ тынш хъуну стелъ бэлыхьыр?

ЯжызоIэ сщIыгъухэм:  фэри  пщIэншэу  гугъу  сэ  фыкъыздохьыр,

Къыздэвгуэшу  си  мыгъуагъэр, гъащIэ  мащIэр  мыгъуэу фохьыр!

 

ФыкIуэж аддэ сыкъэвгъани, щхьэж  и  Iуэхум фыпыхьэж.

Си нэпс щIыIэр  кIэ имыIэу  фи гум лъыпсу щIэвмыгъэж!»

Ауэ жысIэр  щызэхахым, ягу щIыхьауэ къыспадзыж:

«Дэ дыхуейкъым а къыджепIэм! Номыгъэсу щыгъэтыж!

 

ТщIащ унафэ ди псэм фIэфIу,  уэ нэхъыжьу удиIэну!

ИкIи уи шым и лъэужьым тфIэкъабылу дрикIуэну.

УтлъагъухукIэ  ди  гур  хэхъуэу,  уэ  уи нурыр тщхьэщытыну.

Нэхъ  лIыхъужьри, нэрылъагъущи, Тхьэм хуолъэкIыр хигъэщIэну».

 

Щызэхэсхым я уэху-уэхьыр сэ схуэщIакъым IэщIыб ахэр.

СщIыгъуу ахэр докIуэр адкIэ, тщIыуэ кIуапIэ гъуэгу пхыдзахэр.

СощI хэщIапIэ щыхь, бжэн Iэлхэм я псэупIэ хъуа бгъуэнщIагъхэр.

ИскIукIащ  сэ къуэри, бгыри зыдэсхьын сымыщIэу си щхьэр.

 

Мы  бгъуэнщIагъ,  иджы  ди  унэр,   иныжь гупым  къатесхащ.

Зауэныгухэу къыщысхуилъым, хьэкIэ-лъыкIэр яхэслъхьащ.

Си пщылIитIи  къысфIаукIри,  бжэ  щIыхьэпIэр  къаувыхьащ.

Абдеж,   стелъым  сэ  бэлыхьу  нэхъри  хэхъуэу  гу  лъыстащ.

 

Уафэ джабэр къигъэпсалъэу шабзэ жанхэр бийм изодзыр.

Я гъы макъыр гуIэ гъыбзэу джэрпэджэжу бгым зэпадзыр.

Сабэм дыгъэр иуфауэ, мащIэ  дыдэщ нэху къыдидзыр.

Иныжь бжыгъэр  хьэжкъуей  хъуауэ къэна  мащIэм зыспыIуадзыр.

 

Абы лъандэм, си къуэшышхуэ, сисщ мы  щIыпIэм сыкъинауэ,

Мис мыпхуэдэу сыгъ, сыгуIэу, ахърэт кIыфIыр плъапIэ сщIауэ.

СыщIохъуэпсыр ажал щIыIэм, дуней  гъащIэм сигу щыкIауэ.

Нестан щхьэкIэ зегъэлIэжри сщIыгъущ Асмати,  шыпхъу схуэхъуауэ.

 

Къаплъэн  дахэ гуэр слъэгъуати,  къыщIыхьащ си нэгум пщащэр.

Абы лъандэм  къаплъэныфэр фIыуэ  слъагъуу,  сщыгъщ  мы фащэр.

Схуидащ  мыр  сэ  мы  цIыхубзым,  и гум щыщIэми гуауищэр.

Иджы къэскIэ псэ щIыспытыр дзагуэ хъунщи   арщ си Iэщэр.

 

Я нэхъ Iущми  хуэусынкъым си нэху закъуэм екIун гъыбзэ.

Схуэмыгъейуэ  лIа тхьэмыщкIэр  согъ. – Си нэпсри   мыжабзэ.

Губгъуэ нэщIым хьэкIэкхъуэкIэу ситщ,  сокъугъ,  схуэхъуауэ хабзэ.

Хихам си псэр   Алыхьталэм,  къысхуищIат абы Iуэхутхьэбзэ».

 

КъызэфIощIэ абдеж  лIыхъур, еIуэт нэкIур, ечэтхъэжыр.

Къоплъри  дэпу напэ фагъуэр,  розэ дахэр мэхуадэжыр.

Автандил и нэкIуми нэпсыр псыхьэлыгъуэу щызэбложыр.

Лъэгуажьэпэм Асмат тету,  тхьэ елъэIуу духьэ къебжыр.

 

Асмат  цIыкIур  сэбэп хуохъури,   Тариэл  тIэкIу зыкъещIэж.

ЖеIэ: «Уи гур згъэзэгъауэ, езым   си  гум  лъыпсыр пож.

Бэлыхь лажьэу  сэ  стелъ псори бжесIащ,   пхуэсщIри  уэ гупыж.

Иджы   щэхур къыщыпщIакIэ,   уи  нэхулъэм  деж  гъэзэж».

 

Автандил  къопсалъэ: «Си  гум  упыкIыну си фIэщ хъуркъым.

УспэIэщIэу къэзгъэщI гъащIэр гъащIэм щыщуи  схужыIэнкъым.

Ауэ  сфIэфIт  сэ  зы бжесIэну, - пэж  и псалъэр хьэлъэ  хъуркъым,-

Мыбдеж  уи  щхьэр  щыбгъэтIылъкIэ,  насыпыфIэ пщащэр хъункъым.

 

Дохутырышхуэр  хъуам  сымаджэ, IэзэфI  дыдэу щытми ар,

Зрегъэплъыр нэгъуэщI Iэзэ,  къищIэн  папщIэ уз  хуэхъуар.

Аращ   къыжызыIэфынур  а  сымаджэм  къеуэлIар.

Сэбэп  цIыхум  хуэхъуфынур  цыхущ. – Куэд  щIауи  ящIэ ар.

 

Зэ  къедаIуэт  уимыжагъуэу,   бжесIэм,   уиIэу гукъыдэж.

ЦIыху  губзыгъэм  пэж  и  псалъэщ,  делэм зэми жеIэр пэж.

Мыгупсысэу,  и гум жиIэм кIэлъыщIэпхъуэр хущIогъуэж.

Сэри  сиIэщ  уэщхьыркъабзэу  лъагъуныгъэ мыужьыхыж.

 

Тинатин  зэ  сыIуплъэжмэ,  и  гур нэхъри  IэфI схуэхъунщ.

Нэгу  щIэкIахэр хуэсIуэтэжмэ,  сэ уи деж къэзгъэзэжынщ.

Къызэт псалъэ ныбжьэгъугъэр  бгъэпэжыну – сигу уилъынщ.

Уафэр къащхъуэщ, щIылъэр щхъуантIэщ – уэста псалъэр згъэпэжынщ.

 

Къызэт псалъэ мыбы уикIыу нэгъуэщIыпIэ умыкIуэну,

Тхьищэ соIуэ,  псэ  спытыхукIэ  ныбжьэгъу пэжу суриIэну,

СщIэлъ гъуэгуанэр сфIэмыхьэлъэу,   уи  деж  си  лъэр къэсхусыну,

Нэпс шыугъэу уи нэм щIэтыр, тхьэ пхузоIуэ згъэгъущыну!»

 

Жэуап  къетыр: «Сэ хамэлIым   сыткIэ  уи   гур  сщIа  гумащIэ?

Сэри  си  гур   пкIэрыпщIащи,   уежьэж хъумэ,  сщIэн  сымыщIэ.

Си   гум  уихумэ,   уэ   зы  махуэ,  къысщIренэ мафIэ  гуащIэ!

Дызэхуэзэжынщ  аргуэру,   къытхуэхъунщи  Тхьэр  жыIэщIэ.

 

Жыг  къудамэу   зэ  аргуэру  укъыстещIэм  жьауэ  дахэу,

Илъэтынкъым къаскIэу си гур,  мэз бжэн  Iэлу  гухэ-махэу!

ПцIы  пхуэзупсмэ,  щыблэ къачэм сырырех  щIы жыгыжь кхъахэу,

СыпIущIэжмэ уэ щIэрыщIэу,  кIуэдынщ гуауэу хъуар арыххэу».

 

Зэхуэкъабзэу а тIум  я  гур,  тхьэ зэхуаIуэ зэпадзыжу.

Нэщхъеягъуэр  мэхъу нэхъ  кIащхъэ,  хохъуэ яIэм гукъыдэжу.

Дыхьау я кум лъагъуныгъэр,  зыщеужьыр нэхъ Iэфыжу.

Мис апхуэдэу нэху къатощхьэ – ныбжьэгъугъэр гукъинэжу.

 

Нэху зыдэщым,   ныбжьэгъуитIыр,  я  гур  хэщIу,  зэбгъэдокI.

ЗашыIэнуи ялъэмыкIыу,   нэхэм  нэпсыр  къафIыщIокI.

И  къуэш  закъуэр  фIэкIуэд  хуэдэ,  Тариэл  нэщхъейу  хуоплъэкI.

Автандили,   и  хьэдагъэу,  мэзыку  чыцэм  кIуэцIрокI.

 

Асмат  цIыкIури лъэгуажьэпэм  тету  магъыр – гур хегъэщI.

Автандил  зэ  къигъэзэжмэ,  фIэфIу  лъаIуэу  и  Iэр ещI.

Автандили  ар  игу щIыхьэу,  гуIэ пщащэм зыкъыдещI.

«Си шыпхъушхуэ! ЩыIэу пIэрэ,  фэ тIум хуэдэу пщIэ зыхуэсщI?

 

Къэзгъэзэнщ сэ си псэр пытмэ, хэт лъэкIын сэ сиубыдын?

Си ныбжьэгъур игъэс и пIэм,  сыхуейщ тIуми  сыфIущIэн.

МазитI пIалъэм  сэ  фIэзгъэкIмэ,  сэ схуэфащэщ фи губгъэн.

Фэри фощIэ  си гум щыщIэр: арщ щIыхуейр сэ згъэзэжын».

 


XXIX

Автандил    Хьэрыпым   егъэзэж

Автандил  мэкIуэж  хуэпIащIэу  нэщхъей  дыдэрэ  ешауэ.

Ечэтхъэжыр  и  нэкIуитIыр,  лъыпсым,  и Iэхэр къилауэ.

Итщ и ужьым  хьэкIэкхъуэкIэр,  лъыр  ябзейуэ,  гужьеяуэ.

ЙопIэщIэкI  ар,  езэшами,  кIыхь   гъуэгуанэр  къыщыхъуауэ.

 

Автандил  носыжыр и  дзэр къыщинауэ  щыта  щIыпIэм,

КъацIыхужри  къыпожажьэ  цIыхуу  щыIэр  напIэзыпIэм.

Шермадини  носыр  пIащIэу,  гуфIэнэпсыр  щIэту  напIэм,

«Мес ар!» - жеIэ,- тхэмытыхукIэ дыщIитар  дэ  нэщхъеипIэм».

 

Бгъэдолъадэ  щхьэщэ ищIу,  IэплIэ  быдэу  ирешэкIыр.

Зигъэбыдэу  щытми  лIыхъум,  и  нэм  нэпсыр къыфIыщIокIыр.

ЖеIэр: «Ди Тхьэ! Пэж мы слъагъур?  Хьэмэ  пщIыхь  си  нэгум щIэкIыр?

Сэ схуэфащэкъым  слъагъуну иджыпсту мыбдеж щекIуэкIыр».

 

Автандили  ищIу  щхьэщэ  и  ныбжьэгъум  хуеший и Iэр:

«Гуапэщ   сэркIэ   укъелащи   къалэн   гугъуу  зепхьам!» - жеIэ.

НэхъыжьыфIхэм  пщIэ  яхуищIми,  нэхъ  фIэлъапIэщ  лIыгъэ зиIэр.

МэIу накъырэр  макъ  зэкIужу,  зэрызохьэ  цIыхуу щыIэр.

 

ЙокIуэлIэж   ар  и  сэрейми, - зэхэсщ  хасэр  абы  къежьэу.

Къалэдэсхэри   зэрохьыр  хасэм,  тIэкIуи  замыIэжьэу.

Зэхаублэ  ефэ-ешхэр,  псалъэ IэфIхэр я хъуэхъубжьэу,

И  дахагъыр  а  гуфIэгъуэм пхуэIуэтэнкъым ауэ жыжьэу.

 

Хамэ  щIыпIэм  щилъэгъуахэр  Шермадини жреIэжыр,

Дыгъэ  нуру  къепс лIыхъужьым  и  хъыбари хуеIуэтэжыр.

Къохъу  гумащIи,   жеIэ  и  кIэм,   хуэмубыду  нэпс  къыщIэжыр:

«Ар  сщIымыгъумэ,  дуней  гъащIэр  сыт си  дежкIэ зищIысыжыр?»

 

Ар  къэтыху  къэхъуахэр   псори   Шермадин къыжиIэжащ:

«Зыми   щэхур   къезмыгъащIэу  уи   унафэр    згъэзэщIащ!»

Автандили  нэжэгужэу  нэху щыху  ефэу гуп хэсащ.

Пщэдджыжьыпэм,  пшэплъ  къыщищIым,  и  шым  шэсри  гъуэгу  техьащ.

 

ЕпIэщIэкIыу  екIу  гъуэгуанэр, ефи  ешхи  имыIуэху,

Шермадини  пщы  гъэгуфIэу   япэ   иту  и лъэр еху,

МахуипщI  гъуэгур якIу  махуищым,   къахуимыхуэу зыгъэпсэху,

МакIуэр  щIасэм  деж  лIыхъужьыр - дунейр зыщIым  деж  нэхъ нэху.

 

ЕутIыпщ  лIыкIуэ  япэ  иту тепщэм мыр жригъэIэну:

«Пщым  я  пщыжу зи  щIыхь лъапIэ,  сопIэщIэкIыр  сыпIущIэну,

ЛIыхъужь  ябгэу   уи  жагъуэщIым и хъыбар  ухуейти пщIэну,

КъыпхуэсщIауэ   хэтми,  сытми,  сынокIуэж  узгъэгуфIэну».

 

Къэралышхуэр  зыгъэбжьыфIэу  Ростеван  пащтыхь  лIы  гуащIэр

ЙоупщI  пщылIым  нэхъ псынщIэIуэу  къищIэн папщIэ хъыбарыщIэр:

«ПщылIым  жеIэ: а хъыбырыр Автандилщ  нэхъыфIу зыщIэр».

Пщым  и  жагъуэ  хъуащ: «Алыхьым жэуапыншэ ещI си упщIэр!»

 

Тинатин  игъэгуфIэну и  деж макIуэ  лIыкIуэр пIащIэу:

«Хъыбар гуапэ уигъэщIэну  Автандил къыпхуокIуэ хьэщIэу».

Абдеж  пщащэм и нэгуитIым щыщIонэжыр  нэхур занщIэу,

ХъугъуэфIыгъуэм щымысхьыжу Шермадин  ирет гуфIапщIэу.

 

Шым мэшэсри пожьэ тепщэр лIы хуэдэлIу къыхуэкIуэжым,

Автандили щогуфIыкIыр  и  нэхъыжьым  и гупыжым.

ЛъэныкъуитIым я  зэIущIэр къегъэбжьыфIэ гукъыдэжым,

ГуфIэгъуэшхуэм  и  хьэтыркIэ  куэди  щохъур  чэф  абдежым.

 

Автандил къопсыхри  и  шым сэлам гуапэ ирех тепщэм,

Ростевани гумащIауэ  зыпщIэхедзэ  лIыхъум и пщэм…

Хэта  псори нэжэгужэу  а  зэIущIэ  екIу  дахащэм

ЙокIуэлIэжыр  щыхьэр  унэм  къыщIиIэтэу гуфIэгъуищэм.

 

Дыгъэнэхуу  аслъэн хахуэм щхьэщэ хуищIу пщыр елъытэ,

Абджыпс  фалъэм  и  зу  макъыу псалъэ  IэфIым   гъуэгу иратыр.

А тIум  нуру  къащхьэщихым  дыгъэ нурыр пэщIокIуэтыр,

КъомэщIэкIри  сэрей  хуитыр  екIуу пщIантIэм щагъэш батэр.

 

Махуэ кIыхьым ефэ-ешхэр нэжэгужэу зэхэтащ,

Адэм  хуэдэу хэку пащтыхьыр лIыхъужь хахуэм  бгъэдэсащ.

Зым зыр дыгъэу пэлыдыжу IэфIу махуэр  ягъэкIуащ,

ХъугъуэфIыгъуэри мардэншэу абдеж тепщэм щигуэшащ.

 

Ефэ-ешхэм  кIэ егъуэтри  хьэщIэ  хъушэм  заIэтыж,

Автандил  бейгуэлхэр  щIыгъуу  къигъэнау  пщыр  мэтIысыж,

Автандил и нэгу щIэкIахэм  едэIуэну  ещI  гупыж,

Абы  жеIэ: «ЛIыхъужь  ябгэм  уи  IущIэкIэр  къыджеIэж!»

 

«Дауи,  уощIэ: а ныбжьэгъум и гугъу сщIыну гугъущ си дежкIэ,

ЗэкIужщ  лIыхъур  апхуэдизкIи,  пфIытоплъызэ нэр ущеплъкIэ,

Хэбгъуэтэнкъым цIыхуу щыIэм къытекIуэн абы бжьыфIагъкIэ,

Ауэ розэм и дахагъым хощIыр нэхъри сыхьэт къэскIэ».

 

ЦIыхум гъащIэр и IэфIыгъуэу къихьэм гуауэр иужь кIэщIу,

Жыгеижьу ар хэкIами щIелъэсыкI щIыр тIасхъэ ищIу.

Автандил гумащIэ къохъур къекIуа нэпсым гур хигъэщIу,

КъеIуэтэж и нэгу щIэкIахэр псори, зыри имыбзыщIу:

 

«ЗэхеукIэри  иныжьхэр, ещI псэупIэ я бгъуэнщIагъыр,

Псэм и щIасэм унэIуту иIа  пщащэрщ гъусэу щIыгъур.

КъыфIэIуэхукъым шыли, дани, - къаплъэныфэщ фащэу щыгъыр,

ИмыIэжу  зы гуфIэгъуи нэщхъеягъуэм ехь, егъэгъур».

 

ЛIыхъужь хахуэм  и  хъыбарыр  Автандил щеух абдейм.

Ар  хуопIащIэ  бгъэдыхьэну  дыгъэу тепсэм щIы хъурейм.

ФIэфIщ зэхихмэ и щытхъу псалъэ езыгъэсым ар лыгъейм:

«ЛIыхъужьыгъэу зепхьам пэкIуэу бжесIэфынур сыт дунейм?»

 

ХъыбарыфIыр щызэхихым Тинатин къохъуж нэщхъыфIэ,

Гупым дыгъэу къыхэпсауэ зыхэс хасэр къегъэбжьыфIэ…

Автандил щыкIуэжым унэм ар и пщылIым къегъэгуфIэ:

«Тинатин къыпхуейщ лIыхъужьым». А  зы  псалъэм къещI ар  фафIэ.

 

ТIэкIу  япэIуэкIэ гущыщIэу иIам гуапэкIэ зехъуэж,

Гъуэгу ар тохьэ нэжэгужэу, хуэла розэр къогъэгъэж.

ГурыфIыгъуэу дунейм тетыр езым ейуэ елъытэж,

Лъагъуныгъэ къуэпсым нэхъри зеукъуэдийри гугъэм тож.

 

Тесщ и пщащэр пащтыхь тахътэм дыгъэ нурыр къыщхьэщихыу,

Iэпкълъэпкъ дэгъуэрэ зэкIужу, хуэпащ екIуу, зыкърихыу,

Евфрат псышхуэм и толъкъуну  щхьэц  данагъуэр  еукIуриехыу,

Ар схуэIуэтэжын сэ сытми дахэ-дахэу, екIуу  схуэтхыу.

 

ЕгъэтIыс ар  пщIэшхуэ  хуищIу. Автандил и гуапэщ ар.

Къуалэбзу  уэрэду  мэIур  псалъэмакъ ирагъэжьар.

ЗыхуаIуатэ  лъагъуныгъэ  я   гум  жыру ижыхьар,

Пщащэм жеIэ: «Гугъу  уехьами,  къохъулIащ уэ мурад пщIар».

 

Жэуап къетыр: «ЦIыхум и Iэр и мурадым лъэIэсамэ,

Сыт абы щIиIуэтэжынур гугъуехь хьэлъэм ар къеламэ?

Слъэгъуащ пэжу жыгей лъэщым къепыгъэхыу и къудамэр,

Ещхьт лIыхъужьыр хуэдэж розэм,  гурыхь пэтми къыпих и мэр.

 

Слъэгъуащ  сэ   ар,  а  лIыхъужьыр  и  щхьэзакъуэпцIийу  къэнар,

ФIэкIуэдащ лIыхъужьым пэжу цIыху сурэту, фэу телъар.

И гукъеуэхэр  къыщысщIэм пэслъытащ  сэ  си  щхьэм ар».

АдкIэ пщащэм хуеIуэтэжыр илъэгъуар, и нэгу щIэкIар.

 

Ар  лIыхъужьым IущIэн  щхьэкIэ бэлыхь куэд зэрыхэтар,

Пщащэм и  гур  зэгъэн  папщIэ акъылэгъу Тхьэр зэрыхъуар,

ЦIыху теплъэн лIым зэрижагъуэр, гъащIэр дыдж зэрыщыхъуар,

ХьэкIэкхъуэкIэу мэзым щIэту нэпсым гухэ зэрищIар.

 

«КъысхуитIасэу си акъылым и гугъу адкIэ  пхуэсщIыфынкъым,

Зэ лIыхъужьым   Iуплъа цIыхум  нэгъуэщI  гъусэу къыхихынкъым.

Къыпэлъэщу дыгъэ  къепсыр нуру  идзыр щIиуфэфынкъым,

Розэр гъагъэми  дахащэу,  лIым  дахагъкIэ  пеуэфынкъым».

 

Зэхихар, и  нэгу щIэкIахэр  къеIуэтэжри кIэм нехусыр,

А лIыхъужьыр мэзылI  хьэлу  бгъуэнщIагъ  нэщIым  зэрыщIэсыр,

Бэлыхь  лажьэр  къыдишэчу Асмат  абы  зэригъусэр.

Уэху,  дуней, дуней бзаджащэ! Сыту  гуащIэ  тхуэбгуэш  нэпсыр!

 

Хъыбар кIыхьыр нэсыху икIэм щIодэIу пщащэр игъэщIагъуэу,

Къегъэнэху и теплъэм щIылъэр, мазэ нуру зи изыгъуэу.

ЖеIэ: «Сыт-тIэ сэ сщIэфынур? Сыт хуэхъун абы хущхъуэгъуэ?

А лIыхъужьым телъ уIэгъэр хъужмэ сэри симыжагъуэ!»

 

Автандил къопсалъэ: «ЦIыхур текIын хуейкъым жиIа псалъэм.

КъызжиIащ абы сэр щхьэкIэ пэувыфыну удын  хьэлъэм.

Естащ  сэри  абы  псалъэ, сынихьэсу  щытмэ  си  лъэм,

Абы  дежым   згъэзэжыну,  сыфIэмыкIыу  хуэсщIа  пIалъэм.

 

Ныбжьэгъуфыр и ныбжьэгъум дэщIынщ дзыхэу къимыкIуэту,

Хуихьынщ и гур гу хьэлэлым лъагъуныгъэм гъуэгу  къриту,

Хьэщыкъ хъуахэм я мыгъуагъэр зыхуагуэшыр пщIэ щIамыту,

Хъуащ лIыхъужьри сэ спэIэщIэ, си  гур хощIыр къысфIилъэту».

 

Пщащэм жеIэ: «А лIыхъужьыр  хэтми къапщIэри узыншэу

Уэ къэбгъэзэжащи нобэ си гуфIэгъуэщ сэ мардэншэу!

Абы щхьэкIэ лъагъуныгъэм зеужь нэхъри сэкъатыншэу.

Зы Iуэхугъуи дунейм теткъым гъуэгу имыIэу, Iэмалыншэу.

 

ГъащIэр ещхьщ дуней щытыкIэм: зэм уэлбанэщ, зэм борэнщ,

Зэм кIыфI мэхъур,  нэху мыхъужыр, зэм гумащIэщ, зэм  блэ уэнщ.

ПIейтей  япэм щыта си гур  нэхъ мамыр  хъужау тлъытэнщ

ЩигъуэтакIэ кIэ гукъеуэм,  кърикIуэнум дыпэплъэнщ!

 

Псалъэ птам уэ  уепцIыж хъункъым, лIыгъэ зиIэм жиIэр ещIэ.

Игъэлъ уи гум лъагъуныгъэр, - ирехъу кIуэ пэт ар нэхъ гуащIэ.

Сэбэп лIыхъум ухуэхъунум ежьи щэхур зыщIэр къащIэ,

УспэIэщIэу къэзгъэщI гъащIэр сфIэIэфIыжкъым. Ар зэгъащIэ».

 

Автандил къопсалъэ: «Пэжу, бэлыхь мащIэ сэ сшэчакъым!

Ауэ мылым епщэ пэтми, ар къэвыжу хуабэ хъункъым.

Дыгъэ къепсыр къыщIыттепсэр лъагъуныгъэ закъуэракъым.

Бэлыхьищэр стелъщ услъагъумэ, узмылъагумэ  псэр  сфIэфIэфIкъым.

 

ЗызгъэкIуэдыжынт сэ…  Ауэ абы  лыгъэр сщхьэщихын?

Си гум шабзэр тегъэпсауэ сохь си гъащIэр – сыт слъэкIын?

ХощI ди гъащIэм кIуэ пэт нэхъри… Щигъэтынукъым хэщIын.

Зэи  згъуэтакъым  егъэзыпIэ си  губампIэр   щытIысын.

 

СедэIуащ  уэ къызжепIахэм,  фIэIэфI хъуауэ псори си псэм.

Розэр дахэми тетщ банэ, къыпхэуэнущ ар уеIусэм.

Ауэ нобэ пфIэкъабылу уи дыгъэпсыр къыттебгъапсэм,

Гу  гъэхуабэу  зесхьэн папщIэ схуэщI  фэеплъ  зыгуэр, си щIасэм».

 

ХуэщIау  и  гур лъагъуныгъэм,  йолъэIу щIасэм лIыхъужь хахуэр.

Гухэлъ IэфIхэр зэхуаIуатэу зэбгъэдэсщи, - гу  зыщахуэ.

ИкIэм пщащэм фэеплъыфIкIэ жиIа псалъэр  къегъэнахуэ.

Гу къалъытэт уэри,  ди Тхьэ!  НасыпыфIэ щIыт  я  махуэр.

 

Лъагъуныгъэм и  кIапитIыр дыщэ  данэу зырадзамэ,

Щиху дэжейм и  зы къудамэр жыгей пщIащэм хэлъэдамэ,

НэхъыфI щыIэ абы нэхърэ? Зэхуэхъункъым а тIур хамэ.

ХощIыр   и   гур   фIыу  зылъагъум   фIыу   илъагъур  пэIэщIамэ.

 

Зэбгъэдэсщ  а  тIур  уэршэру, я гум щыщIэр зыхуаIуатэу…

Ирехыжри сэлам гуапэу, Автандил щIокIыжыр щатэу.

И гур тIэкIу нэхъ мамырами,  къыфIыщIож и нэпсыр ятэу

«Щигъэтынкъым, - жеIэр,- гъащIэм  ефэн си лъым,  гу къыслъитэу».

 

Тохьэж   гъуэгу   ар  нэщхъей   дыдэу,  и   бгъэм  IитIкIэ  епыджыжу.

Лъагъуныгъэ  гуащIэм   ихьым  иIэщ  нэпсыр  гъусэ   пэжу

Пшэм   щIилъафэм   дыгъэр,   къонэ,  щIым  тепсэн  хулъэмыкIыжу,

УпэIэщIэм   фIыуэ  плъагъум,     сыт  уиIэнур  гукъыдэжу?

 

Къыщеудри и нэпсылъэр нэпсыр  лъыпсу къыфIыщIож.

ЖеIэ: «Си гур щызэгъэну дунейм  щIыпIэ имыIэж.

Си напIитIым  къыщIих  мафIэм си нэбдзыпэр сфIелыпщIыж,

Ар сщIмыгъуу къэзгъэщI гъащIэм  зы  IэфIагъи  щIэмылъыж.

 

Нобэ  къэскIэ  сызыгъафIэу сэри  згъафIэу сигу илъам

Пхихащ  нобэ бжыкIэ си гур, сесри мафIэ къысщIэнам!

СфIиубыдауэ  губжьым бжьыпэр,  зешхыхьыжыр сигу къэплъам.

ПцIыр щогъагъэ мы ди гъащIэм, IупщIу  плъагъуу ухэплъам».

 

АдкIэ псалъэ къыпищэну хулъэмыкIыу магъ, мэгуIэ.

Ар есами нэщхъеягъуэм, телъ хьэзабыр и гум къоIэ.

ЗэпэIэщIэныгъэм гъащIэр, лъагъуныгъэр къегъэщIыIэ,

Бжьиз фIэкIа умыхъуми, гъащIэ, хьэдэтепхъуэу  уэращ щыIэр!

 

Нэсыжащи,  и щэIу макъым блынджабиплIыр къегъэпсалъэ,

И нэгу щIэтщи  къэзыгъэплъыр, лъагъуныгъэр къызэщIоплъэ,

Теха хуэдэ жэп къэкIыгъэм, фагъуэ дыдэщ лIым и теплъэр.

ТэкIу щIэхыIуэ тепсащ розэм къухьэж дыгъэм и пшэкIэплъыр…

 

«Нэпсеягъыу цIыхум и гум илъыр икъукIэ къолеиж,

Телъа гуауэр щогъупщэжри нэгузыужьым дехьэхыж.

Къыщипхъуауэ абы и нэр, дуней щыIэу имыщIэж,

Щымышынэу ар лIэныгъэм,  хуокIуэ,  иIэу гукъыдэж».

 

Мис апхуэдэ псалъэ жанхэр къыщыхыхьэм и гупсысэм,

Нэхъ щхьэщоури и гукъеуэр, къыхохьэжыр  къару и псэм.

ЗыIэрех  налкъут Iэпщэхъур,  и фэеплъыр дыгъэу къепсым,

Ба хуещI хуехьри и IупитIым,  пэлыдыжу къекIуа нэпсым.

 

Хъыбар къахьыр нэху зыдэщым щыхьэр унэм  кIуэн ар хуейуэ.

МакIуэ лIыхъур нэжэгужэу,  игъэщами нэху мыжейуэ.

ПщIэ къыхуащI лIыхъужьым цIыхухэм,  зэрызехьэу къыпежьауэ,

Хэку пащтыхьри щысщ къыпэплъэу, щакIуэ кIуэну хьэзыр хъуауэ.

 

ЩакIуэ кIуэнухэм зрачыр,  я пащтыхьыр  япэ  итщ,

Накъырапщэхэм  я  макъым  бэрэбаныр екIуу  щIэтщ.

ДэнкIи  щоIур  хьэ пщIо макъыр, къэргъейр  хъушэу  уэгум итщ.

Лъыуэ  щакIуэхэм  а  махуэм  ягъэжар  псы  шэду  итщ.

 

Махуэ  псом  хэтауэ   жьыбгъэм,   щэкIуа   гупым   ягъэзэж,

Къыпежьащ бейгуэлхэр тепщэм,  гуфIэу, яIэу гукъыдэж.

Шэтыр дахэхэр гъунэжу щытщ, шхын Iэнэр нэхъыбэжщ.

ШыкIэпшынэхэм я макъыр  уэрэд  жаIэхэм  йокIуж.

 

Автандил бгъурысщ пащтыхьым,  жэуап упщIэм иритыжу,

Дыхьэрэну и IупитIым къыIуопс и дзэхэр лыдыжу.

И бейгуэлхэм щIыгъуу жьантIэм  дэсщ  пащтыхьри  игу къыдэжу.

Тариэл  фIэкI Iуэху ямыIэу,  зэхэсщ ящIэр яIуэтэжу.

 

НэпскIэ губгъуэр игъэнщIауэ,  Автандил и деж мэкIуэж.

Лъагъуныгъэ IэфIым и гур итхьэкъуауэ мызэгъэж.

Жейркъым губгъуэр, лыгъэм есыр, зэм къотэджыр, мэгъуэлъыж.

ПхуэщIын сытми гур жыIэщIэ,  жепIэ щхьэкIэ «Мамырыж!»

 

Щылъщ гупсысэу: «СщIэфар сыт  сэ  дунейм,  си  гур зэгъэн папщIэ?

Си псэ закъуэ, щIохьэ си гум уохъури нобэ успэIэщIэ.

Си насыпт сэ сыпIуплъэжмэ! Армырамэ – сыт си гъащIэ?

Мыхъужыххэм,  уигу къысщIэгъуи си  пщIыхьэпIэм тIэкIу щыхьэщIэ».

 

Мис апхуэдэу магъ зэщыджэу, зимыгъэнщIу и гум нэпскIэ,

Гум жреIэ: «АкъылыфIэр полъэщ гуауэм бэшэчагъкIэ!

Сыт тщIэфыну дымышэчу гъэунэхупIэу хъуар щыткIийкIэ?

ТхулъэкIын хуейщ зыгуэр дэри,   дыщыгугъмэ Тхьэм гущIэгъукIэ».

 

Гум жреIэ тригъазэу: «УщIэхъуэпсми уэ лIэныгъэм,

Зэ къэгъани гухэлъ IэфIхэр, нэхъ дэгушхуэт лIыхъужьыгъэм.

Нэхъ гъэпщкIуIуэт лъагъуныгъэр, уису щытми мафIэ лыгъэм!

Ар зылъэкIым, хэту щытми, пщIэ хуещIыфыр лъагъуныгъэм!»

 

XXX

Автандил   уэзирым   йолъэIу   Ростеван   къригъэутIыпщыну

 Нэсат пIалъэри,  лIыхъужьыр  и гъуэгу тохьэ, шым шэсауэ.

«Си насыпт,  къысхуэщIэм, - жеIэ, - гум  и  щэхур  убзыхуауэ».

«Ар пщIэн  папщIэ, - пещэ адкIэ, - къомыгъанэ плъэкIынIауэ».

Мазэ нэхуу  зэщIэлыдэу Сократ деж  щопсых  нэсауэ!

 

Сократ IуощIэ  абы гуфIэу: «Хуэхъужащ  нэхъ  нэху дунейр!

Укъихьащи  си  унагъуэм,   хэту пIэрэ фIыщIэр зейр?

Псэм  фIэIэфIмэ къакIуэр хьэщIэу,  насыпыфIэщ хэгъэрейр».

ЩогуфIыкI апхуэдэу хьэщIэм лъагъуныгъэм хуэнэпсейр.

 

ЩIешэ унэм хуэгумащIэу хьэщIэ лъапIэу ныбжьэгъуфIыр,

Иреубгъуэ  унэ  лъэгум алэрыбгъухэм  я  нэхъыфIыр.

Нуру лIыхъум  къыщхьэщихым зэрыунэу къегъэбжьыфIэ.

ЖаIэ щысхэм: «Розэ гуакIуэм къытIууай  дэ  и  мэ  IэфIыр».

 

МэтIыс хьэщIэр. Абы псори йоплъыр, я нэр тедияуэ.

Абы хуэдэ зэкIэлъыкIуэ ямыщIэж зэи ялъэгъуауэ.

Зэхэсщ хасэр «Уэху-уэхь», - жаIэу,  и бжьыфIагъым дихьэхауэ…

«Дыкъэвгъанэт дэ тIур зэкIэ!» - Сократ жеIэ къэтэджауэ.

 

Автандили зыхуейр арти,  ныбжьэгъуфIым ар къыхуещIэ:

ЖеIэ: «Хабзэу   щыхьэр  унэм  уэ  щекIуэкIхэр  фIыуэ  уощIэ.

Дауи,  тепщэрщ псоми  хуитыр, ауэ уэри лъагэщ уи  пщIэр.

Къыхуэхъу Iэзэ мы  сигу узым, - плъэкIыфынущ ар уэ – сощIэ.

 

А лIыхъужь  ныбжьыщIэм и гум  щыщIэм сэри сес, сегъэгъу,

Къысхущытщ ар  гурэ псэкIэ сыкъищIауэ  и  ныбжьэгъу,

ЙоIэ си гур абы дежкIэ зыхуищIыну и гум гуэгъу.

ФIыуэ сэ сыкъэзылъагъум ари фIыуэ ирелъагъу.

 

Хъуну хъункъым, схуэшэчынкъым абы зэ сыIумыплъыжу.

Абы фIэкIмэ,  нэщI сфIохъупэ си гур,  зы IэфI къимынэжу.

Дыгъэ бзийуэ  хуэзэр  ису,  итщ ар губгъуэм мыужьыхыжу.

И шыпхъу цIыкIу Асмати бампIэу сэ къыспэплъэ хъунщ,  гуIэжу.

 

Дэ  зэIэпытхащ  тхьэрыIуэ  а  лIыхъужьыр къыщызгъанэм.

«Къэзгъэзэнщ, - жесIащ, - псэ спытмэ, семыпцIыжу си  тхьэлъанэм».

Сэ сепцIыжмэ еста псалъэм,  сигъэкIуэнкъым и гукъанэм.

Сесыр мафIэм къысщIэнауэ,  нэсыпащи пIалъэр и нэм.

 

ПцIы лъэпкъ хэлъкъым мы сэ бжесIэм, - щхьэм щытхъужхэми сащыщкъым.

Хъуащ лIыхъужьыр къарууншэ, - куэдрэ ар къыспэплъэфынкъым.

ДищIащ зы дэ лъагъуныгъэм – еста псалъэми сепцIынкъым.

ИкIи пэжым напэншагъэр тепщэ хуэхъуу  щыгуфIэнкъым.

 

Мы си лъэIур  щыхьэр унэм кIуэи схужеIэ  Ростеван.

Тхьэ пхузоIуэ цIыху  щымыIэу ар  уэ  пхуэдэу зыщIэфын!

Хуит сыкъищIрэ – сожьэ занщIэу, сыкъимыщIрэ – сигу техуэн?

ХэлIыфIыхьыт мы си Iуэхум,  сэ къысхуэхъуи щIэгъэкъуэн.

 

Мыри жеIэ: «Пащтыхьышхуэ! ИкъукIэ лъапIэщ уэ уи щIыхьыр.

КъысфIолъэт мы си гур занщIэу сыпIуплъэху! – щыхьэтщ Алыхьыр.

МафIэм сес икIи солъагъур си ныбжьэгъур гугъу зэрехьыр,

Итхьэкъуауэ  хахуэм   си  гур,  сыIэхъулъэхъуу  къызокIухьыр.

 

Естащ абы  си акъылыр, акъылыншэр  цIыху тэмэмкъым.

А лIыхъужьым сыпэIэщIэу сэ къэзгъащIэр гъащIэм щыщкъым.

Сыхуэхъуфмэ  сэбэп  щIалэм – ар уи фIыщIэщ, пщIэншэ хъункъым.

СепцIыжыну еста псалъэм, пцIы супсыну схулъэкIынкъым.

 

Хьэтыр уиIэм,  сызэрежьэр   жагъуэ  сщыпщIу  умыбампIэ.

Алыхьталэм  ищI унафэщ, -  нэгъуэщI щыIэкъым гугъапIэ.

КъызэхъулIэм текIуэныгъэр, ар пхуэсщIынщ уэ тыгъэ лъапIэ.

Къэзмыгъазэм – фэ фыщыIэщ  - си жагъуэгъухэм евмыт плъапIэ.

 

Пещэ адкIэ: «Дауи,  тыншкъым нобэ лъэIуу пхуэзгъэфащэр!

Ауэ схуэкIуи  нэхъ  псынщIэIуэу арэзы къысхуэщIыт тепщэр.

Къомыгъанэт зы  пхулъэкIыу. – Губзыгъагъэр уэрщ  зи Iэщэр.

Къэгъэзэжи сIых хьэлэлу  Iулъхьэ папщIэу  сом  минищэр».

 

Сократ жеIэ дыхьэшх нэпцIу: «Къренэж уи деж  уи Iулъхьэр!

Абы  нэхърэ  нэхъ  къызощтэ   гъуэгуанэ   сызытебгъыхьэр.

Мис апхуэдэ лъэIукIэщ  тепщэм сэ  и пащхьэм сызэрихьэр,

Къигъэнэнкъым гулъытэншэу, - къыслъигъэсыжынщ си Iыхьэр.

 

Тхьэр  згъэпцIащ пимыхмэ си щхьэр, къызимыту зэплъэкIыпIэ.

Дыщэр уэ къыпхуэнэжынщи кхъэр схуэхъунщ сэ егъэзыпIэ.

Дунеишхуэм дыщIэхъуэпсу гъащIэм нэхърэ сыт нэхъ лъапIэ?

СхужеIэнукъым зы псалъэ, тепщэр схуэщIу тегушхуапIэ.

 

АтIэ сыт щIэстынур си псэр,  щиухакIэ лIам и гъащIэр?

СиукIынщ абы,  жиIэнщи: «ЖыпIэм къикIыр сыт щIумыщIэр?

Ар сэ дауэ къызжепIэфрэ,  укъэкIуауэ  уэ  бзаджащIэр?»

СылIэ нэхъ нэхъыфIщ сыпсэумэ! – ар нэхъ захуэуи къысфIощIыр.

 

УиутIыпщми тепщэм,  и дзэм ар щибзыщIыфынкъым зэи.

Жыжьэу къидз уи нэхур ди дзэм илъагъуну сыткIэ хуей?

Уэ уежьэнщ, - щIадзэнщ ди бийхэм хъууэ  нэхъри  нэхъ нэпсей.

Абгъуэм ис  бзу шырыр  жэпхъкIэ хъункъым лъатэми къэргъей».

 

ЖеIэ гъыу лIыхъужьым: «Си гум хэссэнт сэр уи пащхьэ ситу!

Ей, уэзир, уэ,  дауи,  пщIэркъым  лъагъуныгъэ  дунейм  тету,

Зэхэпхауи къыщIэкIынкъым хьэщыкъ хъуам и псалъэ иту.

Зэхэпхам сыт щIумылъагъур си гум щыщIэр уимыкIуэту?

 

Дыгъэр зокIуэ, ауэ сщIэркъым апхуэдизу сыт зезыхуэр?

Нэхъ сэбэпт ар къэдгъэувыIэм, нэхъ къигъэхуэбэнт ди щIылъэр.

Хэт-тIэ зыщIэр сэ сымыщIэм  стелъ бэлыхьыр, ар  зи щIыхуэр?

Чэнджэщ  делэ щызэхихкIэ  си  акъылым  зысфIеухуэ.

 

КъахуэщIэнкъым дзэми, пщыми  си  гукъеуэр зыдынэсыр.

Хъийм икIауэ сэ зырщ  щыIэр, зэи зэпыуркъым си нэпсыр.

Сэ сепцIыжу еста псалъэм,  згъэкIуэдынкъым си нэмысыр.

Щхьэусыгъуэ гуэр имыIэу,  нэщхъеягъуэм хэт щIэхъуэпсыр?

 

Ууэзирщи  арщ си Iуэхур къыщIэбгъанэр гущIэгъуншэу,

Ар сэратэм,  згъэткIунт си гур,  сыкъэнами насыпыншэу!

ХуэсщIэфынур сыт лIыхъужьым,  си пIэм сискIэ сэбэпыншэу.

КъысхуэщIэф  мы  зэм  Iуэхутхьэбзэ,  сIыхь  и уасэри мардэншэу.

 

- Мыхъурэ  ар! – сежьэнщ сэ  щэхуу! Си гум илъым си лъэр схунщ.

МафIэ лыгъэм ис лIыхъужьым и  гум  си гур гуэгъу хуэсщIынщ!

Уэ къыпхуейм иджыри тепщэр,  къехьэлъэкIми зишыIэнщ.

Ар къэгубжьми,  уэ сэ щхьэкIэ гугъу зегъэхь тIэкIу – псапэ хъунщ».

 

Жэуап къет Сократ: «Солъагъур мафIэ лыгъэу уэ узысыр.

ЛIыхъужь хахуэм и гур хэщIу гуIэу щысмэ – гуащIэщ нэпсыр.

Зэми псалъэм гуэныхь къехьыр, зэми псалъэр дыгъэу къопсыр.

Хъунщ зэрыхъуу, насып уиIэм,  къохъулIэнщ узыщIэхъуэпсыр».

 

Сократ йожьэ зимыIэжьэу щыхьэр унэм кIуэну пIащIэу.

Нос. КъыIуощIэ абы тепщэр гуфIэу, кIуам къыхуэгумащIэу.

И гур кIуами къыфIолъэтыр,  къегъэжьапIэр къыхуэмыщIэу.

«ЖесIэрэ къэгубжьмэ тепщэр!» - жиIэу щысщ,  ищIэн имыщIэу.

 

Абы тепщэм гу щылъитэм,  зимыIэжьэуи йоупщIыр:

«Сыт  ущIэнэщхъейр апхуэдэу? Сыту пIэрэ къысщубзыщIыр?»

Жэуап къет: «Сэ,  жысIэпэнщи,  хъыбар дыджым Iэнкун сещIыр,

СщIэркъым уи гум ар темыхуэу угубжьыну къыщысфIэщIыр…

 

Си гум щыщIэм елъытауэ а  хъыбарыр зыми щыщкъым.

Пэжщ,  шынагъуэщ ар си дежкIэ, ауэ лIыкIуэр шынэн хуейкъым.

Автандил  ежьащ  гуIэжу… Ауэ и гум зэи уихуакъым.

И  ныбжьэгъум  ар  пэIэщIэу  псэун  и  гум  къыхуидакъым».

 

Зэхихахэр  хуеIуэтэжыр  щтэIэщтаблэу, хуэIэнкуну.

ИкIэм  пещэ: «Зи щIыхь лъапIэ! Сэ сухащ хуеяр бжесIэну:

Зэригъажэр абы нэпсыр, зэрилъагъур гъащIэр гыну.

Иджы уэ пIэщIэлъщ си гъащIэр,- и унафэр ухуитщ пщIыну».

 

Щызэхихым ар пащтыхьым,  къызэIуохьэ щыблэ уэну.

Шэхум хуэдэу покIыр и фэр,  ажал фIыцIэу уIуплъэну.

МэкIий: «Делэм уэ къэппсэлъхэр сфIэгурыхькъым седэIуэну!

Нэрылъагъущ, щIохъуэпс бзаджащIэр фейдэ гуауэм къыхихыну.

 

УепIэщIэкIыу  къэпхьащ гуауэр хъыбар гуапэм ар пэпщIауэ.

Нэхъ  IеиIуэу сыт илъ уи гум къызэпщIэну мурад пщIауэ?

Уэ  ахьмакъым  дау  дзыхь пщIыуэ къызэпкуа ар зыспэпщIауэ?

Абы фIэкI акъыл зимыIэр согъэлъапIэ,  уэзир сщIауэ!

 

Дауи,  уи гум къэкIыххакъым уи пащтыхьыр къэгубжьыну.

Псалъэ делэ емызэгъхэр пхуэшэчакъым сщыббзыщIыну.

Зы губзыгъи дунейм теткъым къыупсэлъахэр игу техуэну.

Уи лъыкъуалэм илэу щIылъэр згъэнынщ уи псэр! – Арщ уэсщIэнур!

 

Автандил деж укъимыкIыу нэгъуэщI лIыкIуэу ущытам,

И лъэужьыр пхуат уэ нобэ нэхъапэIуэу кхъэм кIуэжам.

ИкI си пащхьэм,  нэмысыншэ! Уралейщ бзаджейу къалъхуам.

ЗэрылIыфI мыр, зэрыхахуэ, зэрефIакIуэ лIыкIуэу хъуам!»

 

Шэнтым йопхъуэри зешэщIыр, едз, цIыкIу-цIыкIуу ар мэщащэ.

Гужьеяуэ щыт уэзирым псалъэр шэпхъыу къытощащэ:

«Дауэ  пхужыIа ежьауэ,  щытхъуу щыIэр зыхуэфащэр?»

Уэзир лIыкIуэм и нэкIу фагъуэм нэпсым уагъэ щызэIуещэ.

 

IуегъэзыкI Сократ тхьэмыщкIэм,  фIэмыIуэху закъыфIигъэщIу.

КъыщIэкIыжми зигъэбажэу,  и гум гуауэр телъщ, хигъэщIу.

КIуат ар лIыщхьэу, пщIэ къыхуащIу, щIокIыж и лъэр къызэфIэщIэу,

ИрещIэжыр  цIыхум  и  щхьэм  зэраныгъэ куэд имыщIэу.

 

«Сэ гуэныхьу сщIахэр, - жеIэ, -Тхьэм  си пащхьэм кърелъхьэжыр.

Дауэ  сщыгъупща  гунэфым  къэзгъэщI гъащIэр  зи гупыжыр?

И нэхъыжьым епэгэкIыу пщIэ хуэщIыпхъэр зымыщIэжыр

Хъунщ сэ схуэдэу насыпыншэ, щыгъупщауэ  гукъыдэжыр».

 

Тохьэж гъуэгу ар  нэщхъей дыдэу,  удын хьэлъэм къыхигъащIэу.

Автандил гукъанэ хуищIу иреIуэкIыр тIэкIуи хъущIэу:

«Нобэ лъандэм  сабжу лIыщхьэу схьати гъащIэр гуапэ защIэу!

Иджы сыт! ТекIащ си напэр. ФIыщIэ ин пхузощI сыпIащIэу!»

 

«Къащтэ Iулъхьэр!» - жиIэу гуапэу нэпсыр IитIкIэ щIелъэщIыкI.

Хьэлэмэткъэ, хэщIми  я гур,  гушыIэн яхузэфIокI.

ЕптынIауэ бгъэгугъамэ,  «Хьэуэ» - хъунукъым къыхэкI.

Дэ зэрытщIэщи, ахърэтми  Iулъхьэм  куэд щыхузэфIокI.

 

«Схуэмыфащэ куэд  пащтыхьым  къэгубжьау къызипэсащ:

«УбзаджащIэщ, ухьэлыншэщ, уахьмакъщ уэ!» - къызжиIащ.

Алыхьталэм и Iэмырти,  симыукIыу сыкъелащ.

Сыхъужынкъым цIыху сэ,  дауи, си  щхьэр  шэрхъыу джэрэзащ.

 

Къэгубжьакъым  щхьэусыгъуэншэу  тепщэр, сэри  сщIэрт ар фIыуэ.

Сэращ  псори  ар  зи  ягъэр,  сыщIегъуэжми,   сщIэнур  сщIауэ.

УфIэкIынкъым нэгум щIэлъым, - абы натIэкIэ уIуоуэ.

Стынщ си гъащIэр сэ  уэ щхьэкIэ,  сигури си псэри хуэщIауэ.

 

«Хъуну хъункъым сэ семыжьэу, - жеIэ  икIэм  Автандил,-

Гъагъа  розэм щIидзэм  хуалэу,  къуалэбзум  лъоIэс  ажал,

Абы щхьэкIэ  псы ткIуэпс лъыхъуэу ехыфынущ  щIы къатибл,

Имыгъуэтмэ,  и  губампIэм  сыт  и  хущхъуэ, сыт  Iэмал?

 

Схуэшэчынкъым сымылъагъуу  ар нэхуапIэу, е пщIыхьэпIэу.

Нэхъ къэсщтэнщ  сэ хьэкIэкхъуэкIэу ситмэ  губгъуэм  си  псэупIэу.

ЕмыкIу Iейкъэ  ар бийм IущIэм и щхьэзакъуэу,  сэ сыриIэу?

ДимыIэххэм нэхъыфIщ куэдкIэ дэ апхуэдэр ныбжьэгъущ жытIэу.

 

Губжьу щытми ди нэхъыжьыр,  жесIэнщ псори езмыхьэкIыу,

Гу лъитапхъэщ зэрыщытыр си гур мафIэм кърисыкIыу.

СимутIыпщрэ – сежьэнщ щэхуу сщIа мурадым сытемыкIыу,

СылIэу щытмэ – сыт? Арщ гъащIэу къызитар Тхьэм и гум пыкIыу».

 

Арти щIадзэ ефэ-ешхэм; хъуащ  гумащIэ хэгъэрейр,

Егуэш хъушэу хъугъуэфIыгъуэр,  къигъэнахуэу зэрыбейр.

Автандили  фэеплъ  хуещIыр  цIыхухъу фащэ дахэкIейр…

Йожьэж  хьэщIэр. Къохьэж дыгъэр,  дэхъуу кIыфI абы дунейр.

 

Автандил и  деж носыжри сом минищэ  хьэзыр къещI,

ЩэкI пычыгъуэу щищ алътесу дахэ защIэу къыпеупщI.

Ар фIэмащIэ мэхъури щIегъур налкъут защIэу мыщIэ хыщI.

Уэзир деж  а  хъугъуэфIыгъуэр  яхьын  хуейуэ  лIыкIуэ  ещI.

 

ДыщIегъу  псалъэу: «Незгъэхь тIэкIур  щIыхуэ стелъым пэувынкъым.

Уи Iуэхутхьэбзэм  еппэс хъуну хъугъуэфIыгъуэ щыIэу сщIэркъым.

СыпхуэпщылIу  схьынщ си гъащIэр,  къэзгъэзэжмэ! Куэд ихьынкъым.

Лъагъуныгъэу уэ къысхуиIэр пхузимыIэу сыпсэункъым».

 

Автандил  хэлъ  фIагъ, гуапагъэр схуэIуэтэнкъым  бзэм  къитIасэу.

Хэбгъуэтэнкъым зы  хьэл-щэни  уимытхьэкъуу, уемыхъуапсэу.

Мис  апхуэдэщ  ныбжьэгъугъэр  зезыхьэфыр,  къигъэIэсэу.

Хэхуэм  цIыхур  гугъуехь  хьэлъэ,  ныбжьэгъуфI   щIохъуэпсыр  гъусэу.

 

XXXI

Автандилрэ  Шермадинрэ  зэрызэпсэлъар

Автандил, ди  дыгъэ  нурым,   мыр   жреIэ  Шермадин:

«Ди гугъапIэм, ди  гуфIэгъуэм  и  къежьапIэр  нобэ хъунщ,

Уэ  лэжьыгъэу,  пэжагъ  хэлъу,  блэжьау   хъуам  щыхьэт  техъуэнщ».

А  тIум  Iуэхуу  я  пщэм   дэлъыр  тхылъым  еджэм  нэхъ  къищIэнщ.

 

АдкIэ  жеIэ: «Ди  нэхъыжьым  сиутIыпщакъым  гу  къыслъитэу.

Абы  ищIэркъым  зыдеIэр си гур,  си  лъэр  къыщIиIэтэу.

Сэ  арыншэу   есхьэкI   гъащIэр   къэзгъэщI  хъункъым,   гъащIэу  слъытэу.

Сыпсэунщ,  семыжьэу  щытмэ,  сыуэ  напэр,  сыукIытэу.

 

Ауэ  сытми сыгушыIэу а  лIыхъужьыр сщIакъым гъусэ.

ЦIыху  напэншэщ тхьэ зыгъэпцIыр – ар Алыхьми егъэмысэ.

Ар  зэрыхъурэ  сэ  спэIэщIэ,  къолъэт си гур, мэгузасэ.

Ехь  дунейр  абы  жэщ  кIыфIу,  теплъэ  мыхъуу  зы  цIыхупсэ.

 

Ныбжьэгъугъэр  пэжми  пцIыми,  IуэхугъуищкIэ  ягъэунэху:

Япэрауэ, - щIыгъу  ныбжьэгъум,  убгынэну  умыщI Iуэху.

ЕтIуанэу, - щыт  гу къабзэу,  щумыбзыщIу гухэлъ щэху.

ТIум  ещанэр, - къыщыпхуейм деж  епIэщIэкIи  дэлэжь  Iуэху.

 

СыщIыщысыр сыт сыпсалъэу?  Сежьэнщ, пIалъэр къыщысакIэ.

Нэхъ теунщ тIэкIу си губампIэр губгъуэм ситу къыщыскIухькIэ.

Зэпэлъытыт  фIыуэ бжесIэр,  лъэр  лъэрыгъым  иувэхукIэ.

ГъэзэщIэфыт  а  бжесIахэр,  уфIэIэфIу гурэ псэкIэ.

 

Псом  япэжыр  пщы  унафэрщ, - ужыджэру хуэжыIэщIэ.

Гу хьэлэлкIэ  хэт цIыхубэм; цIыху къолъэIурэ – жиIэр хуэщIэ.

Хъумэ хэкур, лъэщ щIы уи дзэр,  щыт тхьэмадэу,  плъэкIыр ящIэу.

ПщIащ   къулыкъур  нобэм  къэскIэ,  нэхъыфIыжуи ар гъэзащIэ.

 

Бийм уIущIэм,  укъэмыскIэу  хъумэж  хэкум и  щIыналъэр,

ФIым  фIы хуэщIэ ущымысхьу, ер зи Iэщэр –  ем Iугъаплъэ.

ПхуэсщIэжынщ  къысхуэпщIэр щIигъуу,  къэзгъэзэжмэ зекIуэу си лъэр.

Зэи щыгъупщэркъым нэхъыжьым цIыху хьэлэлу  фIы зигу илъыр».

 

Шермадин,   къэхъуау  гумащIэ,   кърегъажьэ и  гукъеуэр:

«Сэ сыкъонэ си щхьэзакъуэу,  жысIэу,  аркъым къызэгуауэр.

ИкIи сощIэ:  укъэтыхукIэ  сщхьэщыкIынкъым  гуIэ  жьауэр.

Сыздешажьэ,  хьэтыр  уиIэм, бдэскIунщ  пкIуну  пщIэлъ гъуэгуанэр.

 

И щхьэзакъуэу  жыжьэ кIуэну  цIыху  техьауэ  гъуэгу хэт зыщIэр?

Е гугъуехьыр и нэхъыжьым димышэчу щыс нэхъыщIэр?

Уэ уи  Iуэху зытет сымыщIэу схуэхьын махуэ? Сыт къызэпщIэр?»

Жэуап къетыр: «УнэкIуэнкъым! Сэ си псалъэр быдэщ, уощIэ.

 

Уэ  къысхуиIэ  лъагъуныгъэм шэч къытесхьэркъым, ныбжьэгъу.

ПхуэсщIэфынукъым уи лъэIур,  зумыгъэхьи нэхъыфIщ  гугъу.

ЗыхуэсщIынур хэт  дзыхь  хэкур? Сэ си мащIэкъым жагъуэгъу.

Сэ уэ  пхуэдэ гурэ псэкIэ къызбгъэдэтIау сымылъагъу.

 

СыщыхъуакIэ хьэщыкъ,  губгъуэм ситын хуейщ сщIымыгъуу зыри.

И щхьэзакъуэу къэзыкIухьым и хущхъуэгъуэщ нэпс  дыдж Iейри,

Нэхъ сэбэпщ ар итмэ губгъуэм,  щыс нэхъ гъыу, лъэмыкIыу зыри.

Мис апхуэдэщ дуней гъащIэр! ЗыдегъэкIут абы уэри!

 

Сигъэлъ уи гум сыкъэтыхукIэ, лъагъуныгъэр быдэу Iыгъ!

Зэи сихуэнкъым сэ пщылIыпIэ, зэи сыхъункъым бийм и щIагъ.

Щхьэмыгъазэу йолъыр хахуэр, дзыхэу гуауэм ар дэмыгъ.

ЦIыху тхьэмыщкIэщ ем щышынэу имувэжыр шы лъэрыгъ.

 

Ростеван  хуэстх  си  уэсятыр  дзыхь  пхузощIри  хьыи  схуетыж.

СелъэIунщ  ар къыпIущIэну гуапэу, иIэу гукъыдэж.

СылIэу щытмэ,  псэу губзыгъэу,  утемыхьэу  зэи  гъуэгу  пхэнж.

Зэрыхъуар  апхуэдэу  Iуэхур  уигу  щIэгъэхьи  сыгъеиж».

 

Етх  уэсят, тIысауэ,  тепщэм  иригъащIэу и  гум щыщIэр:

«Зи щIыхь лъапIэ! Щэху  зысщIауэ сызэрежьэр узогъащIэ.

Къысхуэгъэгъу,  гущIэгъу къысхуэщIи,  пхуэмыфащэу мы сэ уэ  сщIэр.

Схуэшэчакъым сымылъагъуу  ныбжьэгъу  сщIа  лIыхъужь  спэIэщIэр!

 

Ар уи жагъуэ  хъуми, сощIэ, арэзы ухъунщ иужькIэ.

Iущыр зэи зэран хуэхъункым зи гур къабзэм ныбжьэгъуагъкIэ.

Платон Iущым жиIа псалъэу къэсхьынщ щапхъэу абы щхьэкIэ:

«ЦIыху бзитI-щхьитIри, пцIы зыупсри зэщхьыркъабзэщ напэншагъкIэ».

 

ПцIым   зыхыхьэм   бэлыхь   хелъхьэ,  пцIым  докIуэдыр мамырыгъэр.

Дауэ сэ IэщIыб схуэщIыну дякум дэлъ зэкъуэшыныгъэр?

Сэбэпыншэм акъылыфIэр,  зыми щыщкъым губзыгъагъэр.

Дунейм  и  фIыр,  и  пэжыпIэр  къэзыхутэ  Iуэхущ  щIэныгъэр.

 

Ущыгъуазэщ  лъагъуныгъэм теухуауэ тхыгъэу щыIэм,

Зэралъытэм  ар, пщIэ  хуащIу,  уэрэд  лъапIэхэр  зэриIэм.

Егупсысыт абы уэри, зи щIыхь лъапIэ, хьэтыр уиIэм.

Къигъэнэнкъым гулъытэншэу лъагъуныгъэр гущIэгъу зиIэм.

 

Дуней гъащIэр къызэзыту пэлъэщыф бийм сызыщIам,

Къару щэхукIэ фIыгъуэр щIылъэм къытезыхьэу тез зыщIам,

Iэмалыншэм гъуэгу хуигъуэту,  диныр фIэщ дэ тщызыщIам,

ЕщIыф  щэр -  зы,  гугъу демыхьу, зыри  ещI  щэ,  хуей щыхъуам.

 

Зэи  къэхъуакъым  цIыхум  и псэр  фIыгъуэ гуэрым щIэмыхъуэпсу,

КъэкIа  розэм  нэху темыпсэм мэгъуж  игъуэ  ар  нэмысу.

Зи дахэгъуэр фIыщ сыт щыгъуи, щонэху гъащIэм дыгъэ къепсу.

СыпэIэщIэу си ныбжьэгъум схуэхьын гъащIэр си пIэм сису?

 

Къысхуэгъэгъу сэ,  угубжьами,  мы Iуэху злэжьыр щхьэзыфIэфIу.

Схуэшэчакъым стелъ хьэзабыр, - сист гъэрыпIэм сфIэмыIэфIу.

ТIысын папщIэ си  губампIэр,  слъытащ гъуэгур нэхъ IэзэфIу,

Щхьэхуит  хъуар  ем IущIэфынущ  къимыгъазэу, и  псэм  фIэфIу.

 

Сыт ущыскIэ,  нэпсыр бутхыу, уэху-уэхь жыпIэу,  уIэхъулъэхъуу!

КъытхуищIар дэ Тхьэм унафэу къэнэжынкъым зэIубз мыхъуу.

ХулъэкIынущ хахуэм сытри,  къимыкIуэтмэ ажал щыхъуу.

Хуэхъуэжынкъым  зыми  гъащIэм  хуэхъуар  хабзэ, тынш къыщыхъуу!

 

Алыхьталэм  и  гупыжу си  нэгу  щIэлъыр зэхэкIынщ,

ЗгъэзэщIауэ си къалэныр, уи деж сэ къэзгъэзэжынщ.

Къыстелыдэу уи дыгъэпсыр,  уи  нэгу фафIэм сиплъэжынщ.

Тариэл  сэбэп сыхуэхъумэ,  фIыгъуэу  щыIэм  ар пэсщIынщ.

 

СыукI, жаIэм:  «Iейщ илэжьыр!» - хуитыныгъэр уэращ зейр.

Сызэрежьэм  щхьэкIэ  цIыхухэм  сыт гукъанэ  щIащIын хуейр?

Тариэл  жесIам  сепцIынкъым, къэкъутэжми  мы  дунейр!

Схуэшэчынукъым къызиплъу  си  ныбжьэгъум  нэмыплъ Iейр.

 

И ныбжьэгъум и гукъеуэр  зигу имыхум деж – ар лъапIэщ.

Ита  псалъэм темытыжыр – ар  щхьэхуещэщ   икIи   цIапIэщ.

Хуэзупсынкъым  пцIы  пащтыхьым, сэ  си нэхум! – Ар си напэщ.

ПцIы зыупсу щхьэм  щытхъужыр лIыхъужь  нэпцIу  жьэ пIэрапIэщ.

 

ЩтэIэщтаблэу Iухьэр  зауэм пэлъэщынкъым зылI и лIыгъэм.

МэкIэзыз  ар, къаскIэу и гур, къигъэгузэвау лIэныгъэм.

Хуэдэщ ар цIыхубз  щхьэхынэм, - хулъэкIынур сыт къэрабгъэм?

Дунейм фIыгъуэу телъым нэхърэ нэхъыфIщ фIыщIэ къихьмэ лIыгъэм.

 

Хуэубыдынкъым зэи ажалыр, пэувами къуршыр задэу.

Мыр лIыхъужьщ, е мыр къэрабгъэщ жиIэу щыткъым цIыхум хэдэу.

Къэсмэ пIалъэр,  жьыри, щIэри  зыдегъакIуэ  и зэхуэдэу,

Тхуэмыфащэ  гъащIэм  нэхърэ  нэхъыфIщ  улIэм,  уимыкIуэту.

 

Зи щIыхь лъапIэ! УмыщI жагъуэ сыпхуэгушхуэу мы бжесIэнур:

Зыщигэгъупщэн зэи хуейкъым  цIыхум  ар зэрылIэжынур.

Къэсау щытмэ и ажалыр, мащIэщ  абы  пхуещIэжынур.

Уи деж сэ къэзмыгъэзэжмэ, сухау  лъытэ  къэзгъэщIынур.

 

Ажал фIыцIэр къыслъэIэсрэ сихьэж  хъумэ Тхьэм и пащхьэм,

Фи гъы макъыр зэхэзмыхыу хамэ щIыпIэ сыщыщIалъхьэм,

Къыздалъхуахэм сахуэпэжу  си къаблащхьэм  щымыпыхьэм,

КъыхэмыкIыу губжь си Iуэхум хъунт хъыбарыр уи гум щIыхьэм.

 

Пхуэлъытэнкъым сиIэр мылъкуу, хъугъуэфIыгъуэр къызолыж.

Яхуэгуэш ар къулайсызхэм, пщылIу  сиIэр  щхьэхуит  щIыж.

Ет зимыIэм,  мэжэщIалIэм,  ущымысхь,  яхуэщI  гупыж.

Мис  абы  къыпэкIуэу цIыхухэм  сахуэхъунщ  сэ  гукъинэж.

 

ФIыгъуэу  сиIэм  лейу  къэплъытэр  IуэхугъуитIым тегъэкIуадэ:

Лъэмыж  псыхэм трегъалъхьэ; щIы дин лъабжьэр нэхъри быдэ.

Ущымысхьу хуэщI унафэ мылъкум, - хъункъым псыхэкIуадэ,

Си  гум  Iэ  къысхудилъэну  сэ  згъуэтынкъым цIыху уэ пхуэдэ.

 

Мис итIанэ къулайсызхэр схурелъэIу Тхьэм къысхуищIэну:

ЩIылъэ цIынэм сыкъыхихыу цIыху сурэтыр схуихъумэну,

Хьэзаб стелъым кIэ ириту си гурылъхэр IэфI схуищIыну,

Си псэр зэIэм сришалIэу, мамыр си гур схуищIыжыну.

 

Хъэрахъищэу зэщIэпщIыпщIэу ахърэт дахэр пIэ схуищIыну,

Стелъ гуэныхьыр къысхуигъэгъуу, жэнэтыпскIэ сигъэпскIыну,

Жэнэтыбжэр схузэIуихыу,  хьэдырыхэр нэху схуищIыну,

Си псэм дамэ тригъакIэу, уафэгу къабзэм сыдихыну.

 

Абы щыгъуэ си деж никIыу уэ си лIыкIуэ ныпхуэкIуэнкъым,

Си щхьэ Iуэхущ  мыр сэ ныщIэстхыр, фэрыщIагъи абы хэлъкъым,

Щызеиншэщ пцIыр фIы щащIэм, - пцIыр купщIэншэщ, лъакъуи щIэткъым,

Къысхуэгъэгъу уэ,  хьэтыр уиIэм! ЛIам нэгъуэщI хулъэкIыжынкъым.

 

И кIэухым мы зыр лъэIуу пхузиIэжщи – ар къысхуэщIэ:

Шермадинщ сэ зи гугъу пхуэсщIыр, пщылIхэм хэткъым нэхъ жыIэщIэ.

Хущыт гуапэу, - си гуапагъэм ар есащи мэжыIэщIэ.

И нэпс ткIуэпс абы къемыкIуэу ирепсэу а  цIыху гумащIэр.

 

Щызоух абдеж си псалъэр, щIызодзыжыр тхыгъэм си Iэр.

ЕгъэджакIуэ! Узмылъагъумэ зеиншагъэр си псэм къоIэ.

Фэ сэ щхьэкIэ фынэщхъейуэ фымыгъафIэт гуауэ щIыIэр,

Пащтыхьышхуэм уи лъэщагъым щрешынэ хэкуу щыIэр».

 

Тхэн лIыхъужьым зэриухыу,  Шермадин ирет итхар:

«Сэлам гуапэ пщым схуехыжи жеIэ  псори  мурад сщIар.

Мы  Iуэхутхьэбзэр   хулъэкIыну  уэ  нэмыщI  хэт къигъэщIар?»

IэплIэ  хуещIыж  и  ныбжьэгъум,  къелъэлъэхыу  нэпс къекIуар.

 

XXXIII

Автандил и тхьэлъэIур

Тхьэм  йолъэIу ар: «Алыхьталэу дунеишхуэр зыIэщIэлъ,

IэфI ди гъащIэр зэм тхуэзыщIу зэми бэлыхь ттезыгъэлъ,

Къэмыхъуахэр къэзыгъэхъуу къаруушхуэ зыбгъэдэлъ,

СытегъакIуэт  сэ  шынагъуэм  схуэщIи  лIыгъэр  уэ фэеплъ!

 

Ди тхьэу Тхьэшхуэ, дунеишхуэр тхуэбухуащ уэ насыпыфIэу,

Гум ищIапхъэр хуэпщIри хабзэ лъагъуныгъэр иплъхьащ IэфIу.

Мис аргуэру псэм и щIасэм сыIэщечыр гъащIэм фIэфIу.

Уемыгуауэт лъагъуныгъэм трисам хьэуам жылэфIу.

 

Ди  тхьэу Тхьэшхуэ, уэ зырщ сиIэр щIэгъэкъуэн сэ къысхуэхъуну!

СынолъэIур  уигу  къысщIэгъуу  сщIэлъ  гъуэгуанэр кIэщI схуэпщIыну.

Бий  къаруми,  хы  толъкъунми  саIэщIэпхыу сыпхъумэну.

Узот  псалъэ  сыпсэухукIэ  си псэр  уэ  Iумэт  пхуэсщIыну».

 

И нэмэзыр  зэфIегъэкIри  докI  ар  щэхуу шым шэсауэ,

Шермадини и гъуэгу тохьэ,  нэпскIэ и гур игъэнщIауэ.

Ечэтхъэж  и  нэкIур лъыпсу,  и  нэгу щIэкIыр техьэлъауэ,

СыткIэ  хъун  ар  насыпыфIэ нэхъыжьыфIым пэIэщIауэ?

 

XXXIV

Ростеван Автандил щэхуу зэрежьар къещIэ

 

ЩедгъэжьакIэ ди лIыхъужьыр къыхызодзэ уэрэдыщIэ:

Махуэ псом Ростан и закъуэу щIэсщ и пэшым, цIыху IумыщIэ.

Къызэщоури ар нэхущым къэгубжьау мэкIий, мэхъущIэ.

Къраджэну и уэзирыр ещI унафэ; жиIэр хуащIэ.

 

И щхьэр хуиту хуэмыIэту, Сократ тепщэм деж щIыхьащ.

Ростан жеIэ: «Уэ дыгъуасэ къызжепIар сщыгъупщэжащ.

Ауэ  пэжым  ухуей щытмэ,  елеяу  си  жагъуэ пщIащ,

Абы  сэри сигъэгубжьри  тIэкIу  гуащIэIуэу  сыпхуилъащ.

 

ПщIэжу пIэрэ уэ фIы дыдэу хъийм дыгъуасэ сизышар?