Къалмыкъ БетIалрэ Микоян Анастасрэ

Зытхар: Шал Мухьэмэдщ

ЗэхуэзэхукIэ  зэщыгуфIыкIми,  а   тIум   гужьгъэжь  зэхуаIэт:  я  кум  дэтт  Псыхуабэ

ПцIым лъакъуэ щIэткъым

            Политикэми хуэдэу, иджыпсту тхыдэми темыпсэлъыхьыр щхьэхынэхэм я закъуэщ. Абы щыгъуэми, пэжыр зыщIэри зыIуатэри езыхэм я закъуэу къыщагъэхъуну хущIэкъуу. Сытми я щхьэфэ йоIэбэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, иджыблагъэ маршруткэм дису гъуэгу дыздытетым сэ си къуажэ Куба (ХьэтIохъущыкъуей Ещанэм) щыщ цIыхубзым гукъанэшхуэ хэлъу жиIащ: «Емынэм ихь Къалмыкъ БетIал! Прохладнэ зыIэригъэхьэн папщIэ, Псыхуабэ ихьри яритащ. Иджы Горячеводск укIуэн щхьэкIэ Налшык укъыщитIысхьэн хуей мэхъу. Ар дыдеямэ, ди Балъкъ лъэмыж телъынут!»

Нэхъапэми сэ куэдрэ зэхэсхащ Къалмыкъ БетIал «Пятигорск ихьри яритауэ». АтIэми, жызыIэхэр мы цIыхубзым хуэдэ гуэрхэм я закъуэкъым – абыхэм мыма-щIэу яхэтщ щIэныгъэ нэхъыщхьэ зиIэхэр: тхакIуэхэр, журналистхэр, уеблэмэ еджагъэшхуэхэр. Хэбгъэзыхьмэ, есэпащи, «щIаритам» и щхьэусыгъуэр зригъэщIэну зыри хуейкъым. Къалмыкъ БетIал, арыншами, пэжми пцIыми къуэлъыр ирокъуж, атIэ сыт пцIы лей щIытеплъхьэнур? Iуэхур зэрыщытар нэгъуэщIущ. Сэ ар къэзгъэлъэгъуэну сыхущIэкъунщ парт, къэрал лэжьакIуэ цIэрыIуэу щыта Микоян Анастас и гукъэкIыжхэр тегъэщIапIэ сщIыурэ.

Бэзэрыр хэти ейщ

Каспий зэпрашу яукIа баку комиссар 26-м яхэмыхуэу къела Микоян Анастас совет лъэхъэнэм къулыкъушхуэхэр иIы-гъащ. Ар тыншу ядекIуэкIащ псоми – Ленинми, Сталинми, Хрущёви, Брежневи. «От Ильича до Ильича без инфаркта и паралича» псэлъафэр хуабжьу фIэфIт, уеблэмэ, ар езым къигупсысауи жаIэ. АтIэ, мис а Микоян 1922 гъэм партым и Кавказ Ищхъэрэ крайкомым и япэ секретару къагъэкIуащ. А зэманым ди деж щыIа щытыкIэм теухуауэ езым и гукъэкIыжхэм щыщ пычыгъуэ цIыкIу къэтхьынщ: «Къэбэрдейхэр Бгырыс Республикэм 1921 гъэм къыхэкIыжат. ИужькIэ абыхэм я щапхъэм ирикIуащ балъкъэрхэри. Ахэр а республикэм щIыхагъэхьэн щхьэусыгъуэ щыIакъым. Муслъымэн дин зэраIыгъым фIэкIа,  адрей лъэпкъхэм зыкIи япыщIатэкъым. Хэбгъэзыхьмэ, бэзэр здэкIуэр Владикавказтэкъым, атIэ Псыхуабэт. Налшык къуажэшхуэ къудейт». Абы къыкIэлъо- кIуэ нэхъ гъэщIэгъуэн:

«1922 гъэм си лэжьыгъэм сыпэрыува иужь, япэу сызыIущIахэм ящыщщ Къэбэрдей-Балъкъэрым щыцIэрыIуэ дыдэ Къалмыкъ БетIал. Абы сэ къызжиIащ Пятигорск областым и къалащхьэ яригъэщIыну икIи а Iуэхур ВЦИК-м къыщыхригъэлъхьэну зэримурадыр. Сэ абы занщIэу икIи къехьэкI-нехьэкI хэмылъу жесIащ ар зэрыдэзмыIыгъынур: Пятигорск урысейпсо курортщ, ар зефхьэфынукъым. ЕтIуанэрауэ, Пятигорск фыдэсурэ, унафэщIхэм щIыналъэм зыфхуегъэужьынукъым. КъищынэмыщIауэ, мыбы щыпсэухэм я нэхъыбэр урысщ».

Къэтхьа пычыгъуэхэм укъыщеджэфынущ Микоян и гукъэкIыжхэр иту 1971 гъэмрэ 1975 гъэмрэ къыдигъэкIауэ щыта «Так было», «Моя борьба» тхылъ IувитIми. «ЖесIар апхуэдизу и жагъуащэ хъуати, Къалмыкъым ар, уеблэмэ хущIэуфэртэкъым», – щIегъуж япэ секретару щытам. Сыту пIэрэт а пычыгъуэхэр 1971, 1975 гъэхэм зэкIэлъыкIуэу къыдигъэкIа тхылъитIми щIыхигъэхьар? Уегупсыс зэрыхъунумкIэ, Псыхуабэ «къызэрырамытыжамкIэ» езым иIэ фIыщIэр къыхигъэщыну и мурадти аращ.

Ауэ зи гугъу тщIы псалъэмакъыр абы нэхъ щхьэтечу къыщехьыж 70 гъэхэм щытхъушхуэ къытригъэлъадэу «Партийная жизнь» журналым къытрыригъэдза-уэ щыта «Къалмыкъ БетIал» очеркым: «БетIал тегъэщIапIэ ищIырт областым къалэ зэримыIэр, къэбэрдейхэми балъкъэрхэми Псыхуабэ бэзэрым фIэкIа нэгъуэщI кIуапIэ зэрамыIэр. «СлIожь, бэзэрыр хэти ейщ, ирекIуэ, ар зыми къапиубыдыркъым, – естыжащ жэуап, – IуэхущIапIэхэм щылэжьэн ямыIэмэ, мис  а Пятигорск дыдэм и унэхэр зэкIэ къагъэсэбэпи хъунущ. Дэ псори дызыкъэралщ».

ИтIанэ къеIуэтэж Iуэхур жыжьэ кIуэтауэ зэрыщытар: «Къалмыкъым и телъхьэ къищIат ВЦИК-м и секретарь Енукидзе, зэфIэкIышхуэ зыбгъэдэлъ нэгъуэщIхэр. Енукидзе арэзы хъуат мы Iуэхур ВЦИК-м зыщытепсэлъыхьынухэм яхигъэхьэну».

Абдежи щиухатэкъым

            Сытыт «Псыхуабэ» псалъэр зэрызэхихыу Микоян апхуэдизу зыкъыщIритIар? Абы, дауи, ищIэу къыщIэкIынут ижь-ижьыж лъандэрэ Псыхуабэр адыгэ лъахэу къызэрекIуэкIар. Абы и Iуащхьитхум къетIысэкIауэ исащ ди къуажэхэр. Хэбгъэзыхьмэ, урыс быдапIэ щаухуа иужьи, ди япэ итахэм ар езыхэм ейуэ фIэкIа зэи къалъытакъым. «Пятигорские черкасы» – апхуэдэу нэгъуэщI лъэпкъхэр нэхъ пасэIуэм къеджэу щытащ къэбэрдей адыгэхэм. Ар къыхощыж дэфтэр, тхылъ куэдыкIейм, уеблэмэ Пушкин Александр и «Пащтыхьыпхъу лIамрэ пелуаниблымрэ ятеухуа таурыхъ» цIэрыIуэм.

Бэзэр кIуапIэу Псыхуабэ зэрыдиIам егъэщIылIауэ Микоян итхахэр зэрыпэжми шэч гуэри хэлъкъым. Балъкъ Iуфэ Iусхэр, Дзэлыкъуэ щIыналъэр нэхъыбэу щыщахуэр Псыхуабэт, IэщхэкIхэр, гъавэр, пхъэщхьэмыщхьэр щащэр Гумкъалэт (Георгиевск).

Жыжьэ сыIэбэнкъыми, школыр къэзухыху сэ Налшык щэ е плIэ фIэкIа сыщыIакъым, ауэ Псыхуаби Гумкъали мыIейуэ сцIыхурт. Мыри зэи сщыгъупщэркъым: псым дызэпрыкIрэ къытпэщыс Марьинскэ станицэм автобусым дыщитIысхьамэ, нэхъыжь щыту дэ зэи дыщысынутэкъым -  къызэрихьэу дыкъыщылъэтырт. Ар хуабжьу яфIэтелъыджэт ди гъунэгъухэм, ахэр зэи къэтэджынутэкъым жьыкIэфэкIэ щхьэкIэ, я бынхэми загъэхъеинутэкъым. «Фылъэпкъ узыншэщ, фыадыгэ нэсщ, мис аращ гъэсэныгъэ жыхуаIэр!» – къыджаIэрт. Мыр Iуэхум щымыщми, ар къэзмыIуэтэжын слъэкIыркъым…

Ауэ мыдэкIэ къэдгъэзэжынщи, БетIал нэгъуэщI щхьэусыгъуи иIэт Псыхуабэ областым и къалащхьэ ящIыну къигъэувыну: Граждан зауэм и лъэхъэнэм Кавминводхэм я нэхъыбэ дыдэр хужьхэм къаIэщIэзыгъэкIыжар къэбэрдей шуудзэрт, а зэманым Тэрч къегъэщIылIа лъэпкъхэм я зэхуэсхэри нэхъыбэу щызэхыхьэри Псыхуабэт. Мыбы адыгэ зэрыщымыпсэум теухуауэ Микоян тегъэщIапIэ ищIри фэрыщIыгъэт: абы щыгъуэм «Налшык къуажэшхуэми» ди лъэпкъэгъухэр дэстэ-къым. «Псыхуабэ урысейпсо курортщ», абы фэ зыфхуегъэужьынукъым» жыхуиIэри пцIыт – курортым езым зиIыгъыжыфынут, хэхъуэшхуэ щIыналъэм къыхуихьу.

И мурадыр апхуэдэ щIыкIэкIэ зэпыуда щыхъум, Къалмыкъыр нэгъуэщI Iэмал хуэкIуащ: жылагъуэшхуэхэр зэхэгъэкIын зэрыхуейр щхьэусыгъуэ ищIри, абы къуажэщIэхэр щигъэтIысу хуежьащ Псыхуабэ лъэныкъуэмкIэ. ИтIанэ областым и гъунапкъэр а къалэм егъэщIылIа хъунут. АрщхьэкIэ Тамбукъан гуэлым фIэкIыфакъым: апхуэдабзэу ди дежкIэ къэкIуатэрт Ставропольери. Арати, а хыжьей цIэрыIуэр я зэхуэдэ гъунапкъэ хъуащ щIыналъитIым.

Мы Iуэхум, дауи, залымыгъи хэлът: укъыщалъхуа, укъыщыхъуа жылэжьыр убгынэу, щIыпIэ къуейщIейм уIэпхъуэныр тынштэкъым, къэралыр зыгуэркIэ къыбдэIэпыкъуми. Псалъэм и хьэтыркIэ, мис а Тамбукъан и Iуфэм щагъэтIыса ЯтIэкъуэ зихуэдар къыбжеIэ абы фIаща цIэм. АрщхьэкIэ, зэманыр апхуэдэти, зыри жыпIэ, умыарэзыуэ укъэув хъунутэкъым.

Уегупсыс зэрыхъунумкIэ…

Иджы жэуап еттыну дыхущIэкъунщ Къалмыкъым и жэрдэмыр Микоян щIыдимыIыгъам теухуа упщIэм. 1915 гъэм Тыркум хьэлэч къыщызэтращIа ермэлыхэм ящыщу лъыгъажэм къелахэм дунейм и щIыпIэ зэмылIэужьыгъуэхэм, псом хуэмыдэу Урысейм, къыщалъыхъуэрт щхьэегъэзыпIэ. Микоян хуабжьу жыжьэрыплъэт, абы занщIэу къыгурыIуащ Кавминводхэр езым и лъэпкъэгъухэм псэупIэ гъуэзэджэ зэрахуэхъуфынур. Ар нэхъ тыншу къащехъулIэнур а щIыналъэр Ставропольем хыхьэмэт… Иужьрейри хуейтэкъым ар иутIыпщыну. Мы щIыпIэр сыт щыгъуи зыгъэпсэхупIэ цIэрыIуэу щытащ. Урысей пащтыхьыгъуэм и зэманми иужькIи Нартсанэ къакIуэу щытащ къэрал унафэщIхэмрэ зэфIэкI зиIэхэмрэ. Ар Ставропольер зезыхьэхэм къагъэсэбэпырт унафэщIхэр зрагъэцIыхун, жыIэщIэу, Iуэхум куууэ кIуэцIрыплъыфу зыкърагъэлъагъун, иужькIэ Москва къулыкъушхуэхэр къыщыхаудын папщIэ. Псалъэм и хьэтыркIэ, партым и ЦК-м и Политбюром хагъэхьахэщ икIи ЦК-м и секретарь хъуахэщ зэман зэмылIэужьыгъуэхэм Ставрополь крайм и унафэщIхэу щытахэу Суслов Михаил, Кулаков Фёдор, СССР-р лъэлъэжыным и лъабжьэр зыгъэтIылъа Горбачёв Михаил …

1922 гъэм Микоян Анастас мыхъуу, абы и пIэкIэ Орджоникидзе Серго е Киров Сергей къагъэкIуамэ, псори нэгъуэщIу къыщIидзынкIэ хъунут. Ауэ тхыдэм къэгъазэ иIэкъым.

Мыри щIыдогъуж

Мы гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм ФедерацэмкIэ Советым къыщыхалъхьащ Кавминводхэр экономикэ и лъэныкъуэкIэ курорт щIыпIэ хэхауэ икIи езым гъунапкъэхэр иIэжу къэлъытэным теухуа проектыр. Нэхъапэми мызэ-мытIэу къаIэтауэ щытащ курортыр крайм и унафэм къыщIэгъэкIын хуейуэ. Куэдым къалъытэ крайр курортым зегъэужьыным емылIалIэу, къыхилъхьэм нэхърэ Iихыр нэхъыбэу. ТегъэщIапIэ ящI Пятигорск иджы Кавказ Ищхъэрэм и щыхьэр зэрыхъуар. Ауэ ар нэгъуэщI псалъэмакъщ. Дэ дызыхущIэкъуар ди блэкIам и зы лъэхъэнэм Iуэхур зэрыщытар къэтIуэтэнырщ.