Ботаникэ

Хьэкъун Барэсбий

Адыгэ мэкъумэш, ботаникэ, зоологие щэнхабзэмрэ нарт хъыбарыжьхэмрэ

 

Адыгэхэр къызытехъукIыжа мэуэтхэмрэ синдхэмрэ я щIэинхэм бейуэ зэрыхэтлъагъуэм хуэдэу, нарт хъыбарыжьхэми гъунэншэу дыщрохьэлIэ мэкъумэш, ботаникэ, зоологие, экологие щэнхабзэм. Сэ зыкъызощтэжри, а тIум апхуэдизкIэ зэхуэдэ, зэщхь куэдым сащыхуозэри, ахэр зэпэщхьэхуэ схуэщIыркъым икIи слъэкIыркъым мэуэт-синд щэнхабзэмрэ эпосымрэ мызу жысIэн. Иджыри зэ фигу къэвгъэкIыжыт ху лъэпкъыфI жылапхъэр Тхьэгъэлэдж фIахьыну чэм имыIэу иныжьхэр зэрыпылъар. Зэман докI. Тхьэгъэлэдж жьы, къарууншэ мэхъури, ху лъэпкъыфIыр нартхэм къарет, арщхьэкIэ ар Емынэжь едыгъу. Нарт шухэр абы и лъыхъуакIуэ дапщэрэ ямыгъэкIуами, ху жылапхъэр къахьыжыфакъым. ИкIэм-икIэжым хур къихьыжыну Сосрыкъуэ макIуэ. Абы щыгъуэ ар зыхэта зауэм  теухуа теплъэгъуэхэр дыщэ дамэ зытет шы сурэтым зэрыщыплъагъум дытепсэлъыхьагъэххэщ. Апхуэдэ теплъэгъуэ зэтехуэу мащIэкъым узыхуэзэр, Iуэху пщIыуэ мэуэт-синдхэм я щIэинхэмрэ нарт хъыбарыжьхэмрэ зэбгъапщэмэ. Псалъэм папщIэ, Iэщ гъэхъуным теухуа IуэхугъуэхэмкIэ нарт хъыбарыжьхэр бейщ. ЦIыхум зэрахуэу зы псэущхьи къэнакъым нарт хъыбархэм хэмыту. Абыхэм хуабжьу ягъэлъапIэ шыр. Абы теухуауэ эпосым хэтым и фIагъым, и дахагъым, и куэдагъым уегъэпIейтей. Шыхэр эпосым цIыху фIэкI умыщIэу къыщопсалъэ, акъылышхуэ, гупсысэ яIэу. Адыгэхэм ди насыпти, шы лъэпкъ Iэджэми я цIэхэр, я сэфэтыр, щытыкIэхэр, гъэпсыкIэхэр щыхъумауэ къэнащ нарт эпосым. Нартхэм кхъуэ, шыд, джэд, хьэ лъэпкъ зэхуэмыдэхэр, бгъэ гъэсхэр зэрахуэу зэрыщытари IупщIу щыдолъагъу хъыбарыжьхэм. Мэуэтхэмрэ синдхэмрэ къащIэна дыщэ, дыжьын, гъуаплъэ, жэз, гъущIхэкI хьэпшып, хьэкъущыкъу хуэдэхэм мэкъумэш щэнхабзэр зэрыщытлъагъум хуэдэкъабзэу нарт эпосым щытопсэлъыхь жэмыхъуэхэм, Iэхъуэхэм, мэлыхъуэхэм, шыхъуэхэм, шыбзыхъуэхэм, къазыхъуэхэм, санэху щIыным, вы, мэл укIар бгъуэ щIыным, лыр гъэгъуным, шхыныгъуэ зэмылIэужьыгъуэхэр гъэхьэзырынsм, хьэгъуэ-хыгъуэ бэщIхэм, щакIуэхэм, мэзакIуэхэм, жыгыщхьэрысхэм, Iэщхэмрэ хьэкIэкхъуэкIэхэмрэ къытраха фэр къызэрагъэсэбэпыным, пхъэ зэхуэмыдэхэм псэуалъэ къызэрыхащIыкIsм, къинэмыщI куэдхэм. Псэущхьэ, хьэкIэrхъуэкIэ, бзу лъэпкъ и IуэхукIэ нарт хъыбарыжьхэм зи гугъу ямыщI къэнакъым: аслъэн, къаплъэн, мыщэ, дыгъужь хьэщхъуэ), бажэ, амыщ, елэн, джэду, тен, ужьэ, дзыгъуэ, бажапцIэ (бажэ фIыцIэ), бажащхъуэ, домбей, бланэ, щыхь, лэу, лэучыцI, губгъуэш, мэзджэд, кхъуэлэу, кхъуэпIащэ, тхьэкIумэкIыхь, хытхьэрыкъуэ, къуанщIэху, къуанщIапцIэ, къашыргъэ, къанжэ, къуаргъ, вынд, кIыгугу, къашыргъэ пщэху, къуалэ, къаз, къыу (къау), къру, бгъэжь, бгъащхъуэ, бгъэшхуэ, бгъэшхуэ Iэсэ, нэбэджэ, блащхъуэжьей, благъуэ, хьэндsркъуакъуэ, хьэпщхупщ зэмылIэужьыгъуэхэр. Ахэр псори къыщIедбжэкIыр зищIысыр дымыщIэжу абыхэм псэущхьэ заул зэрахэтырщ. Сэ къызэрыслъытэмкIэ, къызэрымыкIуэу мыхьэнэшхуэ иIэщ нобэрей зоологие щIэныгъэм къызэригъэлъагъуэм техуэу  псэущхьэ зэлъэпкъэгъухэр IупщIу зэхэгъэщхьэхукIауэ сытым щыгъуи нарт эпосым дызэрыщыхуэзэм. Ахэр къыщрибжэкIым деж зэрызэщхьэщыкI сэфэтыр Iэмал имыIэу фIэщыгъэцIэм дыщIегъу. Псалъэм папщIэ, бажэ, бажэплъ, бажапцIэ, бажащхъуэ, бгъэ, бгъэжь, бгъащхъуэ, бгъащхъуэжьей, къинэмыщIхэри.