Чехов Антон

 

       Тхэн    щIэзыдзагъащIэхэр    зыхуэсакъыпхъэ    хабзэхэр

          Дэтхэнэ    нану    къалъхугъащIэри     зыхуей     хуэзауэ      ягъэпскIыу ипэрей     уIэбжьыгъуэр     щхьэщыкIыху     тIэкIу      зрагъэгъэпсэхуа      нэужь,       мы     псалъэхэр    жраIэурэ    фIыуэ     яубэрэжьын    хуейщ:         «Умытхэ!   Умытхэ!   ТхакIуэ    умыхъу!»      Апхуэдэу    зэпыфлъэщIыхьа   нэужькIи    а    нанур    иджыри     тхэныгуу     къанэ     хъужыкъуэмэ,   дахэкIэ     фыхэзэгъэфмэ     феплъ.   ДахэкIи      мыхъурэ,     сабийм     гугъэ      хэфхыжи    Iуэхур    зэфIэкIауэ     фыбж.    Тхэн      узыр      пхуэгъэхъужынукъым.

Тхэм    и    гъуэгум    ипэм      щегъэжьауэ    икIэм   нэс    банэ,   гъущIIунэ,   шупсыранэ    тезщ.   Абы    къыхэкIыу,   и    акъылым    хуитыж   цIыхум   зэрыхъукIэ   тхакIуэ    IэщIагъэм    зыщидзеин   хуейщ. Ауэ,  апхуэдизу   зэрысакъым    хуэдэу,    ухыгъэ    гущIэгъуншэм    нэрыбгэр    тхэн    Iуэхум     ирихулIэмэ,   и   натIэ    итыр    нэхъ    тынш   зыщищIын   папщIэ,   а     тхьэмыщкIэр     къыкIэлъыкIуэ    хабзэхэм     тетыпхъэщ:

1. Уигу   ибгъэлъын    хуейщ    зэрымыщIэкIэ   е   Iуэхум  ирихьэлIэу    зыгуэр   птхыныр   тхакIуэу    ущытыпэным    нэхърэ    зэрынэхъыфIыр.  Усэ  зытх   гъуэгупщIэхэхыр  нэхъыфIу  мэпсэу,   гъуэгупщIэхэхыу    мылажьэ     усэрытхым    нэхърэ.

2. КъинэмыщIауэ,   гум   фIыуэ   иубыдэн    хуейщ    литературэ   IэнатIэм   зыри    къыщомыхъулIэныр     къохъулIэн’Iам   нэхърэ    зэрынэхъыфIыр.  Япэрейм   тезыру   къыпхуихьыр  Iуэхур   узэрыщыгугъам   хуэдэу    къызэрыщIэмыкIамрэ    пощтидзапIэм   щысхь  имыщIэу   игу    къыпхуилъыр    зэримыбзыщIымрэщ.    ЕтIуанэм    и    зэранкIэ    гонорарым   къыкIэлъыпкIухьын,  ардыдэр   1899   гъэм    къыдэкIа  тхылъымпIэ   ахъшэкIэ  къеIыпхын,  «кърикIуахэр»   пшэчын,   щIэрыщIэу    зыгуэр    къохъулIэным    утегушхуэн    хуей    мэхъу.    

3. «Гъуазджэм   и   хьэтыркIэ»    утхэныр   нэхъ   фейдэщ    гъущI  гъуэжьыжьым    уи    нэ   къыхуикIыу   зыгуэр   зыхэплъхьэн   нэхърэ.   Тхэхэм    унэ    къащэхукъым,  мафIэгу    ехьэжьакIэ   зекIуэхэкъым,  ахъшэкIэ    джэгухэкъым,   щыхь    куцIи    яшхкъым.  Абыхэм    я   шхыныгъуэр  -    шыгъурэ    кафем   щащIа    пIастэрэщ,    я    псэупIэр   фэтэр    хьэхущ,   зэрызекIуэр     лъэсущ.  

4. ЩIыхьыр   джэгуакIуэм   и   джэдыгум    къытепIиикI    щыдэжын    цIущ.[1] Ауэ   литературэм    укъыщацIыхун   Iуэхум    и     гугъу   пщIымэ,  апхуэдэ щызекIуэр   «литературэ»   псалъэм    къикIыр   къагурыIуэн  папщIэ,  «Хамэ къэралыбзэхэм  къыхэкIауэ  псалъэ  300  000  зэрыт  псалъалъэр»  къыщрамылъэфажьэ   хэгъэгухэращ. 

5. Хъулъхугъэ,  бзылъхугъэ  ирехъу,   хэт   хуейми    тхэну    хуитщ,     къулыкъуми,     динми,     ныбжьми,    щIэныгъэ  дипломми,   унагъуэ   насыпми    емылъытауэ. Тхэну  хуит  ящI,  уеблэмэ  щхьэлажьэ  зиIэхэри,   сенэ   утыку   гъуазджэм   дихьэххэри,    хуитыныгъэ   псори  зыIэщIахахэри.  НэхъыфIщ,  итIани,   Парнасым    дэлъэпIэстхъейхэр    зэрыхъукIэ   зи    акъыл   тIыса    цIыхуу,   «кхъухь»,   «щIакхъуэ»    псалъэхэм    хьэрф   «кхъу»   къызэрыщагъэсэбэпыр    ящIэу    къыщIэкIыныр. 

6. Ахэр    армэ   щIалэхэм   е    школакIуэхэм   ящымыщмэ   нэхъыфIщ.

7. ТхакIуэр  гупсысэным  хуэмыхейуэ  щытын  зэрыхуейм  укъыфIэкIмэ,  гъащIэми    зыгуэр    хищIыкIыпхъэу    хуагъэфащэ.  Гонорар   нэхъ   ин   дыдэхэр  зратыр  гуэныхри  бэлыхьри   къызэзынэкIахэращ,  нэхъ   цIыкIу    дыдэр   зылъысыр   емыIусэ   цыс   нэIухэмрэ   зэи   щымыуахэмрэщ.   Ещанэу   къэзышахэр,  зызыукIыжыну   хэтахэр,  щай  къахуэмынэу зи мылъкур  ахъшэ  джэгум  езыгъэхьэхуахэр, щIакIуэ  кIапэ  тетахэр, щIыхуэ ямытыжын  щхьэкIэ    щIэпхъуэжахэр,  къинэмыщIхэр    япэрейхэм    хеубыдэ.  ЩIыхуэ  зытемылъхэр,  псэлъыхъухэр,   мыфадафэхэр,  институт  пщащэхэр,   къинэмыщIхэр    етIуанэрейхэм    яхохьэ.   

8. ТхакIуэ    ухъуну    гугъуххэкъым.   Зыгуэрым    емыгуэкIуэфын     хуэдизу  нэджэIуджэ   цIыхуи,  хуэфэщэн    щIэджыкIакIуэ    имыгъуэтыжын      хуэдизу    купщIэншэ   тхыгъи    щыIэкъым.  Аращи,  укъимыкIуэт… Уи   пащхьэм   тхылъымпIэр  илъхьэ, къэлэмыр  убыди, акъыл  зэщIэдияр   къызэщIэбгъаплъэурэ   ехуэкI.  Сытым   теухуауэ   ухуейми    тхы:  пхъэгулъ    фIыцIэм,   хьэуам   и    щытыкIэнум,  а   уэ   пщIэм   къыщIигъэкI   псыIэфIым,   Хышхуэм,   гъуэбжым,    нэгъабэрей   уэсым... ЕхуэкIын    ууха    нэужь,  Iэрытхыр   къащти,  уи    бгъэгум    лъы    щызезыхуэ   гур    пIейтейуэ   редакцэм   кIуэ.  Сенэм   кIэлошхэр   щыщыпхыу  «Зиусхьэн  мыпхуэдэр щIэс?»  жыпIэу   ущIэупщIа  нэужь, тхьэлъэIупIэм  щIэхьэи  фIым  ущыгугъыу   уи   IэдакъэщIэкIыр  ет...  Абы   иужькIэ   шэнтжьейм   уилърэ    унащхьэм   удэубжьытхейуэ   зы   тхьэмахуэкIэ   унэм   щIэс,   уи   нэгум къыщIэхьэхэм    уи     гур   щыбгъэфIу.   Тхьэмахуэ   дэкIа    нэужь, редакцэм кIуэи  уи  Iэрытхыр  къеIыхыж. Абы  иужь  адрей   редакцэхэр  къызэхыбокIухь…  Редакцэ   псори   къызэхэпкIухьу  уи  Iэрытхыр  зыщIыпIи    зэрыщыпхымыкIыр   наIуэ   хъуа   нэужь,  птхар  тхылъ  щхьэхуэу    къыдэгъэкI.  Еджэн    къыкъуэкIынщ.

9. Зи   тхыгъэхэр   ядж   икIи    къытрадзэ  тхакIуэ  ухъуну     гугъу  дыдэщ.  Ар  къохъулIэн  папщIэ:  тхэкIэ-еджэкIэ   нэгъэсыпауэ    зэгъащIэ  икIи,  нэгъуэщI  мыхъуми,   джэш    хьэдзэ   къэзышэчын    Iэзагъ   зэгъэпэщ.  Iэзагъышхуэ    здэщымыIэм    цIыкIум   и    уасэр    щыдоуей. 

10. ЕмыкIу  умыщIэ. НэгъуэщIым   итхар   ууейуэ   умыгъэIу, зы   тхыгъэр    зэуэ  къыдэкIыгъуитIым  къыщытомыдзэ, у-Курочкину е  Курочкиныр  уэрауэ   къащомыгъэхъу,   хамэкъэрал    къикIам    хуэдэ    щымыIэу    жумыIэ,  къинэмыщIхэр.   Сытми,   хьэрэмым   зыщыдзей.

11. Тхыгъэхэр   щытрадзэ    дунейм    хабзэ    щхьэхуэхэр    щызокIуэ.  ГъащIэм   хуэдэ   дыдэу,    мыбыи    гум    ежэлIэнкIи    хъунум    и    гугъу  пщIыныр,    зыгуэрым    и    бэлътокумкIэ      уи     пэр    плъэщIыныр,   уимыхьэлIамэм     уи        бэлагъыр      хэпIуныр,     къинэмыщIхэр     къыщезэгъкъым.    

12.  Утхэну   ухуеймэ,  пщIэнуращ.   Япэ   щIыкIэ   узытетхыхьынум  егупсыс. Мыбдежым   гъунэ   зимыIэ    хуитыныгъэ   ущиIэщ.  ЩхьэзыфIэфIу,  уеблэмэ   щхьэхуещэу   укъыщIэкIми   ягъэ   кIынукъым.   Ауэ   Америкэр    етIуанэ    къызэIуумыхыжын,    щIэрыщIэу   гын    къомыгупсысын   папщIэ, куэд   щIауэ    ягъэныщкIуа   Iуэхугъуэхэм   утепсэлъыхьыным    зыщыдзей.

13.  Узытетхыхьынур   зэхэкIа   нэужь,   къэлэм    мыубзэщхъур  зыIэщIэлъхьи    зэхэмыцIэла  хъэтI   къихыгъуафIэкIэ   узыхуейр    напэм   и   зы  лъэныкъуэм,   адрейр   нэщIу   къэбгъанэурэ, тетхэ. Апхуэдэу  щIын  щIыхуейр  тхылъымпIэ  зыщэхэм  нэхъыбэ  къахэхъуэн   щхьэкIэкъым,  мыхьэнэ   нэхъ   зиIэ   Iуэхушхуэхэм    папщIэщ.

14. Уи   нэгум   хуиту  зыгуэр  къыщыщIэбгъэхьэкIэ,  уи   Iэм  хуэсакъ.   Сатыр  бжыгъэм  кIэлъеIэну  хуумыдэ.  Нэхъ   кIэщIу  икIи    нэхъ   зэзэмызэрэ   утхэху, нэхъыбэрэ  нэхъ  куэд   къыпхутрадзэ. КIэщIагъым Iуэхур  зэIигъэхьэххэкъым.  ХьэфэтегъэкI   кIэщIым   кIыхьым  нэхърэ  мынэхъ  Iейуэ  къэрэндащым  итхар   трегъэкIыж.

15. Птхыныр птха нэужь,  уи  цIэр  щIэтхэ. ЦIэрыIуэ ухъуным ухуэмыпабгъэмэ,   уаукIынкIэ   ушынэмэ,  унэцIэ    нэпцI   къэгъэщхьэпэ.  Ауэ  уигу  игъэлъ, цIыхубэм  сыт  хуэдэ  нэщыпхъуэкIэ   зыщумыгъэпщкIуми,  редакцэм  уи  цIэ-унэцIэмрэ  ущыпсэумрэ  ящIэн   хуейщ. Апхуэдэу щIыщытыр зыгуэркIэ   редактор   нэхъыщхьэр   илъэсыщIэмкIэ    къохъуэхъуныгу    хъумэ,    укъыщигъуэтынур   ищIэн   щхьэк1эщ.       

16.  Птхар   къызэрытрадзэу  гонорарыр   зыIэрыгъэхьэж.   Авансым зыщыдзей.  Аванс     къеIызыхым    и   пщэдейрей   махуэр      IэщIошхыхьыж.    

17. ТхыпщIэр   къыпIэрыхьэжа   нэужь,      узыхуей   дыдэр    ещIэ:  кхъухь къэщэху, гуэл   игъэгъущыкI,   сурэт   зытрегъэх,   гъукIэм   тхьэгъуш   егъэщI,  щхьэгъусэм     и     бостейр    щыкIэ    нэхъ     ину    гъэбырыб… сытми,  узыхуейуэ   хъуар.    Редакцэм    гонорар    къущитым  деж,   абы  сыт  ухуейми    епщIэну   хуитыныгъэ   къыдыщIегъу.    Ауэ   зыгуэркIэ   тхыпщIэр   зрата   нэрыбгэм   ар  зытригъэкIуэдамрэ   зэригъэкIуэда  щIыкIэмрэ  зэрыт  щыхьэт  тхылъхэр   редакцэм   иригъэлъагъужыну     гукъыдэж   игъуэтмэ,   ар   ямыдэну   щыткъым.  

18.  КIэух  папщIэу  мы   «Хабзэхэм»  и   япэ   сатырхэм  иджыри  зэ  къеджэж.



 

1) Пушкин Александр  и  усэм   щыщ  пычыгъуэ: «Сыт   щIыхьыр? –  ДжэгуакIуэм  и джэдыгум къытепIиикI  щыдэжын  цIущ».  («Что слава? – Яркая заплата  на  ветхом рубище певца».)

 

Хъыбар зэшыгъуэ

 

 

(Зи жьы хъугъуэм  и  тхыгъэхэм щыщ)

I

ЩIыхьышхуэ иIэу профессор гуэр исщ Урысейм. Мыстхэ я къуэ   Николай Степанович;    дамыгъэ  хэIэтыкIахэр  зи фащэтелъ чэнджэщэгъу  нэхъыщхьэ.   Абы апхуэдизкlэ  орден куэд  урысхэмрэ  хамэ  къэралхэмрэ  къратауэ иlэщи, а псори зыкIэрилъхьэн  хуей щыхъукIэ, студентхэр  нэщIыбагъкIэ «тыхь  фIэдзапIэкIэ»  йоджэхэ.  И цlыхугъэхэр нэхъ хэплъыхьа  дыдэхэм ящыщщ. Сыти жыlи, иужьрей илъэс тIощIырытху-щэщIым  абы  и  уэрсэрэгъуу щымыта щlэныгъэлl цlэрыlуэ Урысейм исакъым икlи искъым. Иджы зыкIэлъыкIуэни иIэжкъым, ауэ блэкlам и гугъу пщlымэ, гумащIэрэ хьэрэмыгъэншэу абы къыбгъэдэта и ныбжьэгъуфI къомым   я  сатырыр  Пирогов, Кавелин, усакlуэ Некрасов  сымэ  я цIэхэмкIэ еух.   Ар  хамэ къэрал университетищми,  Урысейм иту хъуами лэжьыгъэкIэ япыщIащ.   Къинэмыщlхэми къинэмыщlхэми. А къомымрэ  иджыри жыпlэ хъун  lэджэмрэ  къыхэщlыкlащ  сэ  «си цlэкlэ»  зэджэр.

А си цlэр цIэрыIуэщ.  Урысейм ису тхэкlэ-еджэкlэ  зыщlэ  дэтхэнэ зыми ар ещIэ,  хамэ къэрал зэхуэсышхуэхэм "цlэрыlуэ", "зи щlыхьыр ин" пагъэувэурэ  къыщапсэлъ.  ЖыпIэкIи къытебдзэкIи   бгъэпудыну хьэмэрэ  щичэзуи щимычэзуи къипIуэну емыкIуу ябж цIэ ехъулIа  закъуэтIакъуэм ящыщщ  ар.   Апхуэдэущ зэрыщытын хуейри. Сыту жыпlэмэ, сэ си  цlэм  зэфlэкl зиlэ икlи,  шэч хэмылъу, сэбэпышхуэ къэзыхь  цlыху цlэрыlуэ уи нэгу къыщIегъэхьэ.  Сэ лэжьэн  сфlэфlщ,  махъшэм  ещхьу  сыбэшэчщ,  абы мыхьэнэшхуэ иlэщ.  Iуэхум  сыхуэIэзэщ -  абы  и  мыхьэнэр  нэхъ иныжщ. Итlанэ, псалъэм къыдэкlуэу,  сэ  сыцlыху  гъэсащ,  сынэмысыфlэщ икlи сыщlалэ пэжщ. Зэи литературэми политикэми сэ си бэлагъыр хэсlуакъым.  Щlэныгъэншэхэм седауэурэ цlэрыlуэ сыхъуну  сыхэтакъым. Тхьэлъэlухэми си ныбжьэгъухэм я кхъащхьэхэми  сыкъыщыпсэлъакъым...  Хэбгъэзыхьмэ,  сэ  си  щlэныгъэлl  цlэм  зы   бжьыгъи илъкъым, щlэтхьэусыхэни бгъэдэлъкъым. Ар цIэ ехъулIащ.  

А цlэр зезыхьэу «сэ»-ра хъужым, илъэс хыщIырытI зи ныбжьым; зи щхьэр джафэ, зи дзэхэр дзэ лей, тик хэтIэса зэфыкI цIыхум и теплъэщ си теплъэр. Си цIэр зэрылыдым, зэрыдахэм хуэдизынкIэ,  сэ езыр фае сыхъуащ икlи  сылъагъугъуейщ.  Си  щхьэмрэ  си  lэхэмрэ   къарууншэщи мэкlэзыз.  Си пщэр Тургенев зытетхыхьа хъыджэбз гуэрым   ейм хуэдэу  шыкlэпшынэм и къум  ещхьщ. Си бгъэр иуащ,  си плlэр бгъузэщ.  Сыщыпсалъэкlэ  е  лекцэ сыкъыщеджэкlэ  си  жьэр  лъэныкъуэкlэ  йоlушэкl. Сыщыгуфlэкlэ  си нэкlур зэрыщыту лlыжь хьэдафэу  золъэ.    Фэншэ дыдэщ си lэпкълъэпкъ зэфlэшыжар,  тикыр  къыщыхэлъадэм  и гугъу умыщIыххэми.  Апхуэдэхэм  деж  си  теплъэм    щытыкlэ  гуэр  егъуэт,      хэт къысlуплъэми игъэгужьейуэ: "Мыбы,  тобэ ирехъу,  куэд  икIужынкъым",-  жримыгъэIэнкIэ lэмал имыlэу.

Сэ иджыри мыlейуэ лекцэ сыкъоджэ. Иджыри езгъаджэхэр сыхьэтитlым и кlуэцlкlэ зызогъэдэlуэф. Сыдихьэхауэ, тхыбзэм тету,  гушыlи  хэлъу сызэрыпсалъэм  си макъым и дагъуэхэр ягъэпщкlу - ар езыр  икIащ, пхъашэщ икlи  тхьэгъэпцIым ейм ещхьу   зэпош.   Си тхэкIэращи  -   lисрафщ.  Тхэн  lэзагъыр  къызэрыкlыкI си щхьэкуцl  къуэпсыр  гъуащ. Щыгъупщэх сыхъуащ,     гупсысэхэр    зэрызэкIэлъыкIуапхъэм хуэдэу зэрыIыгъкъыми,  тхылъымпlэм  истхэн  зэрыщlэздзэу  ахэр  зэзыгъэубыдыр   зэхэсщIэжкъым. А зы  ухуэкlэжьращи,    псалъэухар къуийщ икlи мыкlуэмытэщ.  Стхым жысIэну сызыхуейр къыщимыкI куэдрэ къохъу.  Икlэм сыщынэсым къызэрыщlэздзар сщогъупщэж.  Щlэх-щlэхыурэ  псалъэ къызэрыгуэкl дыдэхэр сIэщIоху    икlи  сыт  щыгъуи  къаруушхуэ сфlехь тхыгъэм псалъэ  лейрэ псалъафэрэ  хэзмыгъэхьэным -  а  тlури цlыхум и щхьэр тэмэму зэрымылажьэм  и  щыхьэтщ – Iэмал хуэзгъуэткъым.     Хьэлэмэтракъэ, тхыгъэр нэхъ къызэрыгуэкlыху, бэлыхьу стелъыр нэхъ инщ.  Щlэныгъэм сыщытетхыхькlэ  сэ  lэджэкlи  си  гур  нэхъ  утlыпщащ  икlи  нэхъ зысфlэгубзыгъэжщ зыгуэрым  псалъитl-щыкlэ  сехъуэхъун  е  къулыкъу тхылъымпIэ гуэр стхын  щыхуейхэм  нэхърэ.    Итlанэ:  нэмыцэбзэкlэ  е инджылызыбзэкlэ сытхэну нэхъ сфlэтыншщ урысыбзэкlэ нэхърэ.

Иджырей си псэукlэм и гугъу пщlымэ,  сызэрымыжеифым си фэр зэрырихым  и гугъу сымыщIу хъунукъым. Сыт уи  псэукIэм  гу лъумытэнкIэ Iэмал имыIэу  нэхъ  къыхэщыр  жиlэу зыгуэр къызэупщlамэ, «жейр зэрысфlэкlуэдар» жысlэнт. Япэм  ещхьу,  сызэресауэ,  жэщыку  зэрыхъуу    зызотlэщlыжри согъуэлъыж. Занщlэу сыlурех, ауэ сыхьэтитlыр  екlуэкlыу  сыкъызэщоуж сымыжеиххам хуэдэу. Сыкъэтэджыжу уэздыгъэр щlэзгъэнэн хуей мэхъу.  Зы  сыхьэт  е сыхьэтитl сыкъикlукl-сыникlукlыу пэшым  сыщlэтщ,    зызэрысщlэжрэ фlэлъ сурэтхэм сеплъу.  Къэскlухьын сыужэгъуа нэужь,   си Iэнэм  сыбгъэдотlысхьэ.    Зыри  сыхуэмейуэ,        зыми    семыгупсысу,  зызмыгъэхъейуэ сыщысщ. Си  пащхьэм  тхылъ  илъмэ,    езыр-езыру къызогъэкlуатэри зыкlи сфlэмыхьэлэмэту соджэ.   Апхуэдэу   жэщ гуэрым  езыр-езыру роман псо щIэзджыкIащ "Пцlащхъуэм и уэрэд" цIэ мыгурыIуэгъуэр иIэу.  Е сытемыгупсысыкIын щхьэкIэ миным  нэс  сыбжэну  къалэн зыхузогъэувыж.    Хьэмэрэ   ныбжьэгъухэм  языхэз    си    нэгу  къыщlызогъэхьэри,  дапщэщ,  сыт  хуэдэ щIыкIэкIэ лэжьапlэм къэува  хъуами къызогубзыгъыж.  СызыпхыдэIукIын сфlэфlщ.    Зэм  пэшитlкlэ спэIэщIэу  сипхъу  Лизэ  мэlуэщхъу. Зэм   фызыр    хьэщlэщым шэху  уэздыгъэ иlыгъыу  кlуэцlрокlри,    lэмал  имыlэу  мафlэдзыр lэпоху. УнэлъащIэ  тIорысэр мэкlыгъ  е  уэздыгъэкум  зуун щlедзэ,    икlи,    къызыхэкlыр  сымыщlэу,    а  макъ  псоми сагъэпlейтей.

Жэщым умыжеймэ дакъикъэ къэс  пхухэту зыкъыпщохъуж.  Аращи,  сымыжеину  сыщыхуит   пщэдджыжьымрэ махуэмрэ къысхуэмыгъэсу сожьэ.  Уи гущхьэр игъэуфlыцlу зэманышхуэ макlуэ пщlантlэм дэт адакъэр lуэн и пэкlэ.  Япэрей гуфIапщIэр абы къелэжь.   Ар  lуакъэ - сыхьэт зэрыдэкlыу и лъабжьэм хъумакIуэ къыщыушар  зыгуэр  щхьэкlэ шхыдэу,  зигъэпсчэуlуу къызэрыдэкIуеинур сощIэ.    Итlанэ  щхьэгъубжэ щIыбым  хуэм-хуэмурэ хьэуам и фэр щыпыкIынурэ уэрамымкIэ  макъхэр къиIукIын щIидзэнущ…  

Си махуэр фызым и къыщlыхьэгъуэмкlэ къыщlедзэ. Ар ныкъуэхуапэщ,  и щхьэцыр мыжьщ,    ауэ  зитхьэщlакlэщ,    удзхэкI дыхумэ  къыкlэрех. Зэрымыщlэкlэ къыщlыхьа нэхъей,  абы сытым дежи жиlэр зыщ:

- Къысхуэгъэгъу, иджыпстуупцlэ сыщlэкlыжынущ... Ныжэбэ гуэрми ужеякъэ?

Итlанэ  уэздыгъэр  егъэункlыфl,   Iэнэм    бгъэдотlысхьэри псэлъэн щlедзэ. Сэ сыбегъымбаркъым,  ауэ къыщlимыдзэ  щlыкlэ сощlэ ар зытепсэлъыхьынур. Пщэдджыжь къэс а зыращ. Зэрыхабзэу, си узыншагъэ зытегузэвыхьым щlэупщlа нэужь,  зэуэ  Варшавэ  къулыкъу щызыхь ди къуэ офицерыр игу къокlыж.  Мазэм и кIэм  абы  тумэнитху худогъэхь - аращ нэхъ дызытепсэлъыхьри.

- Тхьэ, ар ди дежкlи мытынш, - мэщатэ фызыр, - ауэ и lуэху зэтеувэху  тlэкlу  зыщlэдмыгъакъуэу  хъунукъым.  Сабийр  хамэ  щlыпlэм щыlэщ, и улахуэри мыхьэнэншэщ... Ар жысlэ щхьэкlэ, ухуеймэ,  мазэ къакlуэ тумэнитху мыхъуу плlы хуедгъэхьынщ. Дауэ уеплърэ?

Махуэ къэс и нэгу щIэкIхэм  си фызым и фlэщ ящlын хуейт нэхъыбэрэ дытепсэлъыхь щхьэкlэ дгъэкlуэдыр нэхъ  мащlэ  зэрымыхъур.  АрщхьэкIэ зыгуэр гъэунэхун жыхуаIэр абы къыфIэIуэхукъым   икlи  димыгъэхуlауэ пщэдджыжь къэс ди къуэ офицерми,  щlакхъуэр,  Тхьэм  и  шыкуркlэ, нэхъ  пуд  зэрыхъуами,    фошыгъур  кlэпlейкlитlкlэ  зэрыхэхъуами къысхутопсэлъыхь. Ари хъыбар щlэрыпс къызжиlэм хуэдэу. Сэ содаlуэ,  езыр-езыру арэзы сыдохъу,   итIани,    жэщым сызэрымыжеяра  къыщlэкlынщ,       мыхьэнэ    зимыlэ    гупсысэ  зыщымыщхъухэм  сызэщlаубыдэ.   Соплъ  си  фызми  сабийм  зыгуэр зэригъэщIагъуэм хуэдэу    согъэщlагъуэ. Сыкъэуlэбжьыжу сызоупщlыж: пэжу пlэрэ мыпхуэдиз зи пшэрагъ фызыжь мыкlуэмытэр;  lуэху  мыфэмыцхэмрэ  щlакхъуэ  lыхьэмрэ ягъэгужьеярэ щlыхуэмрэ къэщэхупхъэмрэ фlэкlа  емыгупсысу  зи  нэм пшагъуэ  трихьар;      ахъшэ    зытригъэкlуадэм    нэмыщl    зыми темыпсэлъыхьыжыфрэ  уасэ  пуд  фlэкlа  зыщыгуфlыкl   мы    дунейм темытыжыр… Пэжу пlэрэ  мы  цlыхубз  дыдэр  и  акъыл нэхум,  псэ къабзэм,  дахагъэм,   Отелло Дездемонэ дилъэгъуа «гущIэгъур» си щlэныгъэ  lуэхухэм къызэрыхуиIэм  щхьэкIэ зызмыщlэжу  зэгуэр фlыуэ  слъэгъуа  а  Варя бгы псыгъуэ цIыкIурауэ?      Зэгуэр къуэ къысхуэзылъхуауэ  щыта  си  щхьэгъусэ  Варя  мы цlыхубз дыдэра?

Сэ быдэу соплъэ  фызыжь  мыкlуэмытэм и нэгум,  си  Варя сылъыхъуэу. Ауэ  хэлъам  щыщу  абы  къыхэнэжар  си узыншагъэм зэрытегузэвыхьымрэ си улахуэм "ди улахуэкlэ",   си  пыlэми "ди пыlэкlэ" зэреджэ къудеймрэщ.  Си гур мыузу  сеплъыфкъым  абы.  Аращи,  тlэкlу теун папщIэ сытри жызогъэlэ. Уеблэмэ    цlыхухэм яхуэмыфащэ щахужиlэми,  сымаджэхэм  сазэремыплъымрэ еджакIуэ тхылъ къызэрыдэзмыгъэкlымрэ  щхьэкlэ къыщызэхъурджауэкIи  сыпэрыуэфкъым.

Ди уэршэрыр  сыт щыгъуи зэщхьу  еух.    Фызым  зэуэ  шей сызэремыфар къещlэжри къощтэ.

- Сыт lей сыщlыщысыр? - жеlэ абы къэтэджурэ.  Самоварыр куэд щlауэ Iэнэм тетщ, сэ еуэкlэ сыкъовэ. Гу зи цlэ сиlэжкъым, Тхьэ!

Ар щIопхъуэри мыр жиlэну бжэм деж къыщоувыIэж:

- Егор мазитху лъандэрэ сом еттакъым. Пщыгъупщэжа? Унэlутым и улахуэр зытрегъэхьэн хуейкъым жысlэурэ дапщэрэ жысlа?   Зы  мазэм тумэн ептыну нэхъ тыншщ мазитхум тху ептын нэхърэ!

Бжэщхьэlум йобакъуэ, итlанэ аргуэру къоувыlэжри жеlэ:

- Ди  Лизэ тхьэмыщкlэм хуэдэу сфIэпсэкIуэд мы дунейм теткъым.    Хъыджэбз  цlыкlур консерваторием щоджэ, цIыхум яхэт зэпытщ,  ауэ зэрызихуапэр сытым ещхь.  Абы  и  шубэжь  цlыкlумкlэ  уэрамым  удыхьэну  емыкlущ. Нэгъуэщlым ипхъуу щытами иджыри зыгуэрт,  ауэ псоми ящlэ  и  адэр зэрыпрофессор цlэрыlуэри зэрычэнджэщэгъу нэхъыщхьэри.

Апхуэдэу си цlэри си къулыкъури къызеудэкlри  ар  зэ  мыхъуми зэ  щlокlыж. Аращ  си  махуэм  зэрыщlидзэр.    Зэрекlуэкlри  нэхъ щlагъуэкъым.

Шей сефэ пэтрэ шубэ цIыкIурэ  пыlэ  цlыкlурэ щыгъыу, нотэхэр IэщIэлъу,  консерваторием  кlуэн  хьэзыру си Лизэ къыщIохьэ.  Ар илъэс 22 мэхъу.  Нэхъыщlафэ тетщ,  дахэ цlыкlущ,  си фызыр щыщlалам тlэкlу ещхьщ.    Абы  гумащIэу  си  нэзэрыхъэмрэ  си lэгумрэ ба къыхуищlурэ:

- Дауэ ущыт, папочкэ? Уузыншэ? - жеlэ.

Щыцlыкlум абы гъэдиигъэ ифlэфl lейти,  щlэх-щlэхыурэ  lэфlыкlэ щащэ тыкуэным  сшэн хуей хъут.  Гъэдиигъэр абы  и  дежкlэ  дунейм  фlыгъуэу тетым и пщалъэт. Къысщытхъуну хуеймэ: "Уэ, папэ, усливочнэщ",- жиlэрт.  И зы  lэпэ  цlыкlум  "дэ цIыку хэкIутат",    адрейр "сливочнэт", ещанэр "мамкъутт», нэгъуэщIт къинэмыщIт.  Десауэ  "уи пщэдджыжь фlыуэ" къызжиlэну къыщыщlыхьэкlэ,  си куэщlым изгъэтlысхьэти,    и  lэпэ цlыкlухэм ба хуэсщlурэ:

- Мыр сливочнэщ, мыбы дэ хэлъщ, мыбы - лимон… - жысlэрт.

Иджыри,  къысхуинауэ,  Лизэ и  lэпэхэр   Iупэм  хузохьри:  "Мыбы дэ хэлъщ,  мыбы -   лимон, мыр сливочнэщ …" жысIэурэ согурым,   ауэ ещхь хъужкъым.  Си гур гъэдиигъэм  хуэдэу щlыlэщи си напэр мэс.  Пхъур къыщlыхьэу си нэзэрыхъэм lупэкlэ  къыщеlусэкlэ,    бжьэ  къызэуам хуэдэу  сыкъоскlэ,      лIыгъэкIэ   си    дзэлыфэр    зэтызошри, нэгъуэщlыпlэкlэ  соплъэ.   Жей  сызэримыlэжрэ  си  щхьэкуцlым  дыд къыхаlуам хуэдэу иугъуэну зы  упщlэ  итщ. Си  пхъум  елъагъу  сэ лlыжьым,  цlыху цlэрыlуэм,  унэlутым и щlыхуэ зэрыстелъым  сигъэукIытэу си псэм хьэзабу тригъэлъыр.  Абы ещIэ  лэжьыгъэр  хыфlэздзэурэ  сыхьэт бжыгъэкlэ сыкъикIукI-сыникIукIыу щIыхуэ  жьгъейхэм  сегупсысу  сызэрыбампlэр.  Атlэ сыту зэ закъуэ нэхъ мыхъуми  и  анэм  имыщlэу къакlуэрэ щэхуу: "Ди адэ,  мис  си  сыхьэтыр,    си  lэпщэхъухэр, тхьэгъухэр,  бостейхэр.  Мыбыхэм я уасэ къеlых,  уэ ахъшэ ухуейщ»,  - къызжимыlэрэ?  И анэмрэ сэрэ  щхьэгъэпцlэж емыкlум зыдедгъэхьэхауэ ди тхьэмыщкlагъэр дгъэпщкlуну дызэрыхэтыр щилъагъукlэ, сыт  апхуэдиз зи лъэпсеягъ  мэкъамэм ухуеджэн  насыпыр щlыlуимыгъэкlуэтыр. КъеIысхынутэкъым сыхьэти,  lэпщэхъуи, зыри пэзубыдынутэкъым, Тхьэм сыщихъумэ! Аракъым сэ сызыхуейр.

Ауэрэ  Варшавэ къулыкъу щызыхь си къуэ офицерри сигу къокlыж. Цlыху губзыгъэ,  цIыху пэж,  зэпIэзэрытщ ар.    Ауэ  си  дежкlэ  ар  мащlэщ.     Сэ сызэрегупсысращ. Жьы хуегъэзэкI хъуа адэ  сиlэрэ    и    тхьэмыщкlагъэм щытеукlытыхьыж дакъикъэ абы къыхуихуэу сщlамэ,   офицер  lэнатlэр зыгуэрым естынти,  сэ езыр лэжьапlэ  сыувынт.    Сабийхэм  ятеухуа апхуэдэ гупсысэхэм зыри къысханэжкъым.  Сыт  ахэм я  мыхьэнэр? Цlыху къызэрыгуэкlым ар зэрымылlыхъужьым  щхьэкlэ  хуэбэмпlэфынур къэухьышхуэ зимыlэ цlыху ерущ. Хъунщ зэкIэ абы теухуауэ.

Пщlым  дакъикъэ  пщыкlутху  иlэжу  си  щlалэ  цlыкlухэм  деж сыкlуэн хуейщ лекцэ сыкъеджэну.    Зызохуапэри  илъэс  щэщI хъуауэ  сцlыху,  езым и тхыдэ щхьэхуэ си дежкlэ зиlэж гъуэгумкlэ соунэтl. Мис аптекэ зыхэт унэ гъуабжэшхуэр.  Мыбдеж зэгуэр унэ цlыкlу щытат пивэ ефапIэ хэту. Абы   сыщlэсу  си  диссертацэм  сегупсысу щытащ.  Варя япэ лъагъуныгъэ письмо щыхуэстхари арат.   "История болезни"  жиIэу зытедза тхылъымпlэ напэм къэрэндащкIэ истхат.  Мис тыкуэн  цlыкlури. Ар зы зэман щlыхуэу тутын къызэзыту щыта  журтыжь цIыкIу  гуэрым и lэмыщlэ илъащ. Итlанэ дэтхэнэ студентри  "анэ  зэриlэм  щхьэкlэ" фlыуэ зылъагъуу щыта фыз гъумыщlэм. Иджы  абы сондэджэр  щхьэцыгъуэ гуэр щlэсщ, къыфlэlуэху щымыlэрэ гъуаплъэ шейнычкlэ шей ефэу. Мис куэд щlауэ  lэ зэмыlуса университет куэбжэ зэхэуфахэри.  КIагуэ зыщыгъ пхъэнкlакlуэ еша, жыхапхъэ, уэс зэхуэтхъуса...  Щlэныгъэм  и  сэрейр  пэж  дыдэу  сэрейуэ  къызэфlигъэщlыу  къуажэм  къикlагъащlэ щlалэ цlынэ  цlыкlур  мы  куэбжэхэм щIрамыгъэгъуэжынкIэ Iэмал иIэкъым. Хэбгъэзыхьмэ,    университет  унэ  кхъахэхэри,     пырхъуэ кlыфlхэри,  кlэгъуасэ зыкIэрищIа блынхэри,  нэхур хуиту къызэрыщIимыдзэри,    дэкlуеипlэхэм, щыгъын фlэдзапlэхэм,  тетlысхьэпlэхэм я  теплъэ  гурымыхьри  лъэпкъыр дахэмкIэ мыплъэжу  езыгъэса Iуплъэгъуэхэм ящыщщ… Мис ди жыг хадэри. Сызэрыстудентрэ абы фlыкlи lейкlи зихъуэжауэ сщlэкъым.  Фlыуэ слъагъукъым ар.  Куэдкlэ нэхъ губзыгъагъэт абы  бзииху  ныкъуэлlэхэм,    кlарц  гъуэжьхэм, мэжджытжыг   пыщыкIахэм  я  пlэкlэ  уэздыгъей    лъагэхэмрэ жыгеифIхэмрэ  къыщыкIыу  щытамэ. Къэзухъуреихьым  зи  дуней   еплъыкlэр елъыта еджакIуэм  щеджэ щlыпlэм лъэбакъуэ къэс  и  пащхьэм лъагэ, лъэщ, щIэращIэ защlэ щилъагъупхъэщ. Тхьэм  щихъумэ  ар жыг ныкъуэлIэхэмрэ   щхьэгъубжэ къутахэмрэ, блын гъуабжэхэмрэ  фэ  чэтхъа зытебза бжэхэмрэ.

ЩIэхьэпIэм сыкъыщыблагъэкlэ, бжэр зэlуокlри, си лэжьэгъужь, си цlэджэгъу,   бжэIут  Николай  къыспожьэ, дэ икIи дызэныбжьщ.

Сыщlегъэхьэ, и макъым зрегъэтхъунщlри:

- Уаещ, зи щlыхьыр ин!- жеlэ.

Хьэмэрэ, си джэдыгур псыфмэ:

- Къошх, зи щlыхьыр ин!

Итlанэ бжэуэ  си  гъуэгум  тетыр  lуихыурэ  сяпэ  иту  мажэ. ЛэжьапIэ пэшым къысхуэсакъыурэ  джэдыгур   щысщех. АпщIондэху  ар  хунос  университет  хъыбар    гуэр    къызжиlэну. Университетым бжэlутрэ  хъумакlуэу  дэтыр  фlыуэ  зэрызэрыцlыхум и фlыгъэкlэ абы  факультетиплlми,    канцеляриеми,    ректорым  и пэшми,  тхылъ хъумапIэхэми  щекlуэкlыу  хъуар  ещlэ.  Абы  имыщlэр укlуэдыж!  Псалъэм папщlэ,  ректорыр е деканыр зэрытекlым  фlэкlа lуэху щыдимыlэжым,   зэхызох   трагъэувэнкIи хъунухэм я гугъу хъумакIуэ щIалэхэм зэрахуищlыр.  Абдеж  дыдэм  мор  министрым зэримыдэнур, мыдрейр езыр зэрыхуэмеинур къащыгуригъаlуэу.  Итlанэ къэхъункlэ lэмал зимыlэ, пщIыхьэпIэм ухэту фIэкIа къыпхузэфIэмыгъэщIын  хъыбар  гуэрхэр ирешажьэ канцелярием къаlэрыхьа тхылъымпlэ хьэлэмэтлажьэхэм,   министрымрэ уэчылымрэ яlа псалъэмакъ щэхум,  къинэмыщlхэм  теухуауэ.    А хъыбархэр хэбгъэкlмэ,  нэхъыбэм ар захуэу къыщlокl.   Ягъэувынкlэ  хъунухэр гъэщIэгъуэну къегъэлъагъуэ,  ауэ абы щыгъуэми  жиIэр  пэжщ.    Хэт  дапщэщ диссертацэ пхигъэкlамэ,  лэжьапlэ къэувамэ,   lукlыжамэ  е  лlамэ фщlэну фыхуеймэ,  мы сэлэтым и гурыхуагъ абрагъуэм фыщIэупщIи илъэсыр,  мазэр,  махуэр къывжиlэн дэнэ къэна,  а lуэхугъуэм епха нэгъуэщl гуэрхэри къыдыщlигъунущ.  Апхуэдиз зигу къыпхуинэфынур фlыуэ укъэзылъагъу закъуэращ.

Абы университет хъыбарыжьхэр ехъумэ. Езым  япэ  ита хъумакlуэхэм   университет  гъащlэм теухуа  таурыхъ куэд къыхуагъэнащ. А мылъкум езым и lыхьэфl, лэжьэху зэригъэпэщауэ, хилъхьэжащ икlи,    ухуеймэ  кlэщlу,    ухуеймэ  кlыхьу,  абы  хъыбар   lэджэ къыбжиlэжыфынущ.  ЗыхамыщIыкI  мы дунейм темыт  еджагъэшхуэхэми,  тхьэмахуэ бжыгъэкlэ гъуэлъу мыжей  лэжьакlуэ  ехьэжьахэми, щlэныгъэм щхьэкlэ куэд зышэчахэмрэ зи псэр зытыпахэмрэ я гугъу къыпхуищIыфынущ.  ФIыр абы сыт щыгъуи lейм трегъакlуэ,    къарууншэр-лъэщым,    lущыр-делэм, lэдэбыр-пагэм, щlалэр-жьым...  lэмал имыlэу щыткъым а шыпсэ къомыр уи фlэщ мыхъункlэ. Ауэ ахэр щlэгъэпщи,  шыбзэм узыхуейр къинэнущ: ди хабзэфlхэмрэ псоми яцlыху лlыхъужь дыдэхэмрэ. Ди    цlыхубэм    щlэныгъэлl    гъащlэм    теухуауэ    ящlэр профессорыжьхэр егъэлеяуэ зэрыщыгъупщэхымрэ зэм  Грубер,    зэм - сэ,  зэм Бабухин  патхэ  псалъэ  шэрыуитl-щымрэ  деж  щеух. Щlэныгъэ зыбгъэдэлъ лъэпкъым  дежкlэ  ар  мащlэlуэщ.    Щlэныгъэр, щlэныгъэлlхэр,  студентхэр  цIыхубэми  Николай  хуэдэу  фlыуэ  илъагъуу щытамэ,  куэд щlат абы къыбгъэдэкI  литературэм тхыгъэ куу,     тхыдэ лъагэ, хъыбар щIэщыгъуэ зэрыхэтрэ. Иджыпсту, ди жагъуэ зэрыхъунщи, хэмытхэр.

Хъыбарыщlэ къызжиlа нэужь,    Николай  и  нэгур  зэхеуфэжри lуэхум тепсэлъыхьын щlыдодзэ.  А дакъикъэм хамэ  гуэр  къэдаlуэрэ Николай терминхэр къызэрыжьэдэлъэлъыр зэхихамэ,  тобэ ирехъу, ар унэIуту хуэпа еджагъэшхуэу  къыщымыхъутэм.    Пэжыр жыпIэмэ,  а университет хъумакlуэхэм щlэныгъэшхуэ ябгъэдэлъщ  жыхуаlэр  фlыуэ егъэлеящ. Дауи, Николай щэм щlигъу фlэщыгъэхэр латиныбзэкlэ ещlэ. Хьэдэ къупщхьэр зэпкърелъхьэф. Зэзэмызэ препаратыр егъэхьэзырыф. Зыщlыпlэ къриха псалъэуха кlыхькlэ студентхэр егъэдыхьэшхыф. Ауэ, псалъэм папщlэ,  лъыр зэрызекlуэ хабзэ къызэрыгуэкIыр  абы и дежкlэ илъэс тlощl ипэкlэ зэрыщыта дыдэм хуэдэу  гурыIуэгъуейщ.  

Кабинетым щlэт стlолым лъахъшэу и щхьэр  егъэзыхауэ  тхылъым е препаратым   си  прозектор  Петр  Игнатьевич щхьэщысщ.  ЩIэныгъэм зи насып хэмылъ  лэжьакIуэжь нэмысыфIэ.  Илъэс 35-рэ хъуми аращ,  ауэ ныбэфщ и щхьэри икIащ. Ар пщэдджыжьым щыщlэдзауэ жэщ хъуху мэлажьэ. Узижэгъуэну куэд йоджэ,   зэджа псори фlы дыдэу ещlэж,   икlи а лъэныкъуэмкlэ ар цlыхукъым -  дыщэщ.     Ауэ  адрей псомкlи ар шы хьэлъэзешэщ  е,  зэрыжаlэщи,  еджагъэшхуэ щхьэдыкъщ. Шы хьэлъэзешэр хэлъэт зиlэм къызэрыхэпцlыхукlыну  хьэлхэр мыращ: абы и къэухь цlыкlур  и lэщlагъэм и гъунапкъэм деж зэуэ щыпеч. lэщlагъэм щымыщ lуэхум и деж ар сабийм хуэдэу щыкъаплъэнэфщ.    Зэгуэр, сощlэж, пщэдджыжьым сыкъыщlэхьэри:

- Ярэби, сыту гуауэшхуэ! Скобелев лlауэ жаlэ,- жысlащ.

Николай  Iэпэ жор ищlащ. Петр Игнатьевичым зыкъригъэзэкlри:

- Хэт Скобелев?- жиlэри щlэупщlащ.

Иджыри зэ - ар тlэкlу нэхъ пасэу -  профессор  Перов  зэрылlар щыжысlэм, Петр Игнатьевичу тlасэ цlыкlур къызэупщlыгъащ:

- Сытыт абы зэрыригъаджэр?

Си  фlэщ  хъуркъым    и  тхьэкlумэм  деж  Патти   уэрэд къыщыхидзами,  Урысейм китаидзэр къытеуами,  щlыр хъеями,    абы и lэпкълъэпкъыр зы мэскъалкlэ хъеину,  нэ иуфIыцIамкIэ и микроскопым иплъэу щысын фlэкlа. Сытми, Гекубэ и lуэху лъэпкъ абы зэрихуэкъым. Сымыщlэн щыlэтэкъым а пхъэдакъэжьыр и фызым  и  гупэм  зэрыхэлъым сеплъын папщIэ. Иджыри зы хьэл:  щlэныгъэм  жиlэм  итхьэкъун,    псом хуэмыдэу,  нэмыцэхэм ятхым.  Абы игурэ  и  щхьэрэ  зэтелъщ. И препаратхэм шэч къытрихьэкъым.     Щlэпсэур  ещlэ.   Iэзагъ зыбгъэдэлъ цlыхухэм я щхьэцхэр зыгъэтхъу шэч, щlегъуэж жыхуаlэхэр абы ищlэххэкъым.   Зи  цlэ  lуам  къыжьэдэкlар   щхьэгъэтIылъкIэ къепхъуатэри езыр гупсысэн lуэху зэрихуэххэкъым.  Ар зэ  жиlам хущlебгъэгъуэжыну гугъущ.  Уедэуэнкlэ lэмал зимыlэщ. Едауэ, Тхьэм щхьэкlэ,  щlэныгъэ нэхъыфl дыдэр  медицинэрауэ,   нэхъ  цlыхуфlу дунейм тетхэр  дохутырхэрауэ, нэхъ хабзэфl дыдэу щыlэр  дохутыр хабзэхэрауэ къэзылъытэ  цlыхум. Дохутыр IэщIагъэм и дыгъуасэрей махуаем  къелауэ щыlэжыр нобэ дохутырхэм ядэлъ  галстук хужьырщ. ИтIани  щlэныгъэлlми ауэ цlыху  еджами  къилъытэн  хуейр  университет псом щызекlуэ хабзэхэращ, ахэр дохутырхэм,  юристхэм,  нэгъуэщI къинэмыщIхэм ейкlэ зэхэмыдзауэ.  Арщхьэкlэ  Петр Игнатьевич ар  зэридэн  дунейм теткъым икlи Къемэт махуэр къэсыху абы щхьэкlэ къодэуэфынущ.

Ар зыхуэщIар сэ lупщlу солъагъу.  И гъащlэ псом   къриубыдэу дунейр я къабзагъыу препарат  щэ  бжыгъэ  игъэхьэзырынщ,    екlуу реферат зэшыгъуэ зыкъом итхынщ,    тхыгъэ  зыбгъупщl  псэемыблэжу зэридзэкlынщ,  ауэ щIэ гуэр къыхуэгупсысынукъым.  ЩIэм  щхьэкlэ  хэлъэт, гукъэкl, къащlэ гуэр уиlэн хуейщ.   Апхуэдэ зыри Петр Игнатьевич бгъэдэлъкъым.  Кlэщlу  жыпlэмэ,    ар  щlэныгъэм  щыбысымкъым -  щыIэпыдзлъэпыдзщ.

Сэ,   Петр  Игнатьевич,    Николай  ди  макъым  зедмыгъэlэту допсалъэ. Дэ тlэкlу дыlэнкунщ.  Тенджыз къэукъубеям ещхьу студент къомыр бжэ щIыбагъым щызэщIэвууэкIэ, нэхъ лейуэ зыгуэр уи гум зэхещIэ.  Илъэс щэщI  хъуауэ сесэкъым а гурыщlэм,    пщэдджыжь  къэси  зыхызощlэ.    Сэ сыкъэгумахауэ   къэпталыр  сопхэ,    Николай  зыри къызэрымыкI упщlэхэр  изот, сыкъогубжь...  Сышынэ  хуэдэу  щытщ,    ауэ  къэрэбгъагъкъым  ар, нэгъуэщl зыгуэрщ, фlэсщынури  зэзгъэщхьынури къысхуэмыщlэу. Зыкlи сыхуэмейуэ сыхьэтым соплъри,

- Иlэ-тlэ! Щlэхьэн хуейщ,- жызоlэ.

Мыпхуэдэ щIыкIэу дожьэ:  япэ  иту  Николай  макlуэ, препаратхэр е атласхэр иlыгъыу. Абы иужьым – сэ.  Си ужьым lэдэбу и щхьэр иригухауэ шы хьэлъэзешэр нолъэбакъуэ.  Е,    дыхуей  хъумэ, япэу  хьэдэр  щlахьэ, абы  иужь Николай щlохьэ... Сэ сыкъызэралъагъуу еджакIуэхэр къотэдж,  итlанэ мэтlысыж. Тенджыз lэуэлъауэр зэуэ мэудэlу. Жьыугъуэджэм щlедзэ.

Сэ сызытепсэлъыхьынур  сощlэ,   ауэ  сыт хуэдэ щIыкIэу езгъэкIуэкIынуми,      сыткIэ къыщlэздзэнуми,  дауэ сыухынуми сщlэкъым. Зы псалъэуха хьэзыр щхьэм илъкъым.  Арщхьэкlэ аудиториер зэ къэсплъыхьрэ - ар езыр хъурейуэ амфитеатр хуэдэу къокIуэкI - жаlэ  хабзэ    "лекцэ    кlуам    дэ    дыкъыщыувыlар"  къызэрызжьэдэкlыу,  псалъэухахэр зым и ужьым зыр  иту  си  гущlэм къилъэтурэ - макlуэ  мэлъей!    Сэ  увыlэгъуэ  симыlэу  псынщlэу, сыщlихьауэ сопсалъэ,  икlи си псалъэр зэпызудыфын къару щыlэу  си гущхьэ къэкIкъым. Дэгъуэу, - абы къикlыр мызэшыгъуэу, -  къедаlуэхэми сэбэп гуэр  хахыу  лекцэ  укъеджэн  папщlэ,       lэзагъым    нэмыщl хуэlэкlуэлъакlуэу, бгъэунэхуауэ ущытын хуейщ, уи къарур здынэсри, укъызыхуеджэхэри,  зи гугъу пщlы  lуэхугъуэхэри  lэмал  зэриlэкlэ нэхъ lупщlу уи нэгу къыщIэбгъэхьэфу. Къинэмыщlауэ, бзаджагъэ тIэкIуи пхэлъын хуейщ, набдзэгубдзаплъэу уакlэлъыплъу,  зы тэлайкlи нэм къиубыдым утемыплъэкъукlыу. Дирижерыфlым композиторым и мурадыр къыщиlуатэкlэ зэуэ lуэху тlощl зэфlегъэкl:  партитурэм  йоджэ,    баш  цlыкlур  щIеупскIэ, уэрэджыlакlуэм кlэлъоплъ,  зэм бэрэбаным,  зэм  валторнэм,  къинэмыщIхэмкIэ  зеший... Сэри аращ сщIэр лекцэ сыкъыщеджэкlэ. Си пащхьэм зыр адрейм емыщхьу нэкlуищэрэ щэныкъуэрэ исщ. Занщlабзэу си нэкlум  къытеубыдауэ нэ щищ  къызоплъ.    Си  плъапIэр  -  апхуэдизыщхьэ  зыфlэт  благъуэм сытекlуэнырщ.  Абы  и  гулъытэм  и  инагъымрэ  и  зэхэщlыкlым   и къарумрэ сыщыпсалъэ дакъикъэ  къэс  къысхузэфlэгъэщlмэ,    ар  си lэмыщlэм илъщ.  Адрей си бийр сэ езым сщыщыжщ.   Ар  -  гъуни  нэзи зимыlэ теплъэхэмрэ,   къэхъукъащlэхэмрэ,    lэмалхэмрэ,    сысеи сысымеи зэхэту,  абыхэм къагъэхъужа гупсысэ къомымрэщ.   Дакъикъэ къэс сэ  lэкlуэлъэкlуагъ  схурикъун  хуейщ  а  къызыхэхыпхъэ  къомым  нэхъ мыхьэнэ зиlэ,  нэхъ зыхуейр сызэрыпсалъэм  хуэдэ  дыдэу  псынщlэу къыхэспхъуэтурэ благъуэм нэхъ къызэрыгурыlуэн, и гулъытэр нэхъ къэзыхьэхун  жыпхъэм  изгъэувэну. Итlанэ    теплъэкъукI щымыIэу елIэлIэн хуейщ   гупсысэхэр   къызэрыкlуэ    щlыкlэм    темыту, зэрызэкlэлъыкlуапхъэм, сэ я нэгу къыщlэзгъэувэну сызыхуей сурэтыр IупщIу я нэгу къыщIыхьэн   хуэдэу,  яlэрыгъэхьэным.  Адэкlэ сэ сыхэтщ  си псэлъэкlэр тхыбзэм тету,  дэтхэнэр сытми  кlэщlрэ  шэрыуэу, псалъэухар гурыlуэгъуафlэрэ удихьэхыу  сыухуэну.  Дакъикъэ  къэс  сэ зыкъэзубыдыжурэ сыхьэтрэ  дакъикъэ  плlыщlрэ  фlэкlа  сызэримыlэр къэсщIэжын хуейщ.  Сытми,  пщlэн мащlэкъым.   Зэуэ  щlэныгъэлlуи, ущиякlуэуи,  жьакlуэуи зыкъэзгъэлъэгъуэн хуей мэхъу,  икlи lуэхур зэlыхьащ жьакlуэр ущиякlуэмрэ щlэныгъэлlымрэ,    е  ахэр  мыдрейм къатекlуэу щытмэ.

Дакъикъэ пщыкlутху,  сыхьэт ныкъуэ укъоджэри,    гу  лъыботэ  еджакIуэхэр унащхьэмкlэ, Петр Игнатьевич дежкlэ плъэн зэрыщlадзэм. Зыр бэлътоку кърихыну мэlэбэ, адрейр нэхъ тыншу мэтlыс,  ещанэр и гупсысэхэм щIогуфIыкIыж...  Абы къикlыр  гулъытэр  езэшауэ  аращ. Зыгуэр щlэн хуейщ.   Япэу  къызэрысхуихуэу  гушыlэ  гуэр  жызоlэ. Нэкlуищэрэ щэ ныкъуэм  я Iупэр зэтож,  тенджызым и   lэуэлъауэр  тlэкlурэ зэхыбох... Сэри  содыхьэшх.    Гулъытэр  къэщlэрэщlэжащи  пысщэми хъунущ.

Игъащlэм спортми,     нэгу зегъэужьыкIэ е джэгукIэ гуэрми сигу хигъэхъуакъым  лекцэ  къеджэным  хуэдэу.    Лекцэм  и  закъуэщ  сэ зызмыщIэжу   сызытхьэкъупар,  псэр хьэхун  жыхуаlэр  усакlуэхэм

къамыгупсысауэ пэж  дыдэу  зэрыщыlэр  къызгурыlуэу.    Си  фlэщ хъуркъым Геркулес и  лlыхъужьыгъэ нэхъ  курых  дыдэхэм  иужькlи  сэ лекцэ нэужь къэс lэфlыу сызэрезэшу щытам  хуэдэу ешауэ.

Ар  япэм  щыгъуэщ. Иджы  лекцэхэм  хьэзаб  фlэкlа   зыри щызыхэсщlэжкъым. Сыхьэт  ныкъуи  дэмыкlыу  си  лъакъуэхэмрэ    си плlэмрэ схуэмышэчыжу къыхоузыкl. Шэнтжьейм  сотlысхьэ,    ауэ  сэ сыщысу сыкъеджэу сесакъым. Дакъикъэ докlри сыкъотэджыж,   сыщыту пызощэ,  итlанэ аргуэру сотlысыж.   Си  lур  йогъущыкl,    макъыр къикlыжкъым,    щхьэр  мэуназэ...     Къызэдаlуэхэм    къысщыщlар къезмыгъэщlэн щхьэкlэ еуэ-еуэу псы софэ, сопсчэ, щlэх-щlэхыурэ си пэр яхузогъаджэ,  пыхусыхур  зэран  къысхуэхъу  хуэдэ,    гушыlэхэр къемызэгъыу къыхызодзэ,  икlэм икlэжым зыгъэпсэхугъуэ  пIалъэр  къэмыс щlыкlэ соутlыпщ. Ауэ нэхъыщхьэращи,  соукIытэ.

Си напэмрэ си акъылымрэ къызжаlэ сэ иджыпсту  нэхъыфl  дыдэу схуэщlэнур щlалэ цlыкlухэм иужьрей лекцэ сакъыхуеджэу,   сэлам есхыжу,  сехъуэхъуу,  си lэнатlэр сэ нэхърэ  нэхъ  щlалэ, нэхъ къарууфlэм естын зэрыхуейр.  Ауэ,  Тхьэм  унафэ  къысхурещl,  напэм къекlур сщlэну сэ лlыгъэ схурикъукъым.

Си насыпыншагъэкIэ   сэ сыфилософкъым  икlи сыдухьэшыкъым.  Сэ фlы дыдэу сощlэ сыпсэуну  илъэс  ныкъуэ  нэхъыбэ  къызэрысхуэмынэжар. Уегупсысмэ,   иджы нэхъ къысфIэIуэхун  хуейр ахърэт кlыфlыгъэмрэ хьэдрыхэ бэным  си  нэгу щыщlэкlыну пщIыхьхэмрэт. АкъылкIэ а Iуэхухэм мыхьэнэшхуэ зэраIэр къызгурыIуэми,  итIани  си псэм ахэр къыщIыфIэмыIуэхур  сщIэркъым.    Илъэс тIощI-щэщI  ипэкlэ  зэрыщытам  хуэдэ дыдэу,  иджыпстуи,  сылlэн и пэкlэ,   сэ  къысфIэIуэхур   щlэныгъэм  и закъуэщ.  Си псэр щыхэкlкlи сэ быдэу си фIэщ хъунущ щlэныгъэм  нэхърэ  мыхьэнэ нэхъ зиlи  абы хуэдэу дахащи  цIыхур нэхъ зыхуэныкъуи  зэрыщымыIэр.  Аращ  сыт хуэдэ зэмани  лъагъуныгъэм и  пшыналъэу щытари щытри.  ЩIэныгъэм и закъуэщ   цIыхум дунеймрэ езым  и  псэмрэ зэрезэгъыжын Iэмал къезытыр.  А си фIэщ щIыкIэр  жыжьэ нэсуи захуагъэм тетуи  къыщlэкlынкъым  и  къежьапlэм  къыщыщlэдзауэ. Ауэ  ар сэ си лажьэкъым,  а   диныр схъуэжынуи  схузэфlэкlынукъым.

ИтIани  аракъым lуэхур зыlутыр.  Сэ  сылъаlуэ  мыгъуэу  аращ, зэрысхузэфlэмыкlым  гущlэгъу  къыхуащlыу,   къагурыlуэну: дунейр къыщIэунэхуам нэхърэ  щхьэкуцIым   теухуа къэхутэныгъэхэр  нэхъ къызыфIэIуэхур   кафедрэмрэ    и    еджакlуэхэмрэ къакlэрыпчынри  ар езыр  лlэным уемыжьэу къапщтэу бэным дэбгъэзэгъэнри  тlури зыщ.

Жей зэрызимыIэжымрэ зызмыгъэпсэхуу къарууншагъым сызэреныкъуэкъумрэ къахэкIыу егъэлея  гуэр  къысщощl. Лекцэм и курыкупсэм  си тэмакъыщIэм зэуэ нэпсхэр къыщlоувэ, нэхэм шхэн щlадзэри, си lэхэр ипэкIэ сшийуэ,  зызымубыдыжу макъышхуэкlэ сытхьэусыхэну  къысхохъыжьэ.  Сыкlийурэ жысlарэт жызоlэ  сэ,    цlыху  цlэрыlуэм, ухыгъэм укIкIэ   тезыр къызэрыстрилъхьар.    Илъэс  ныкъуэ  хуэдиз  дэкlмэ,   мы еджакIуэ пэшыр  нэгъуэщl зыгуэрым зэрыlэрыхьэнур. Сэ щхъуэ къызэрызахьэлIар  яжесIэну сыхуейщ:   иджыри къэс сымыцIыхуа  гупсысэщlэхэм си  иужьрей  илъэсхэм  гъудэм  ещхьу я шэрэзыр  къыхаукIэри,  си гъащIэм и IэфIыр щIафыкIащ.  Апхуэдэ  дакъикъэхэм си lуэхур апхуэдизкlэ хьэдэгъуэдахэу къысщохъужри, къызэдаlуэ псори гужьеяуэ къыщылъэту, я псэр lукlауэ,  зэщlэкъугъуэу  щlэкlыпlэмкlэ зэрыхьарэт  жызоlэ.

Тыншкъым апхуэдэ дакъикъэхэр пшэчыну.

    ЕтIуанэ Iыхьэ                     

Лекцэ нэужьым  солажьэри  унэм  сыщlэсщ.    Журналхэм,  диссертацэхэм  соджэ  е  къыкlэлъыкlуэ  дерсым   зыхузогъэхьэзыр, зэзэмызэ зыгуэр сотх.  Къакlуэхэр  къезгъэблэгъэн  хуей  мэхъури, зэпызгъэуурэ солажьэ. 

Уэзджынэр  къоуэ.  Ар ныбжьэгъур   lуэхум    тепсэлъыхьыну   къэкlуауэ аращ.  Абы пыIэрэ щIакъуэ башрэ  иlыгъыу  къыщlохьэри,    тlури къысхуишийурэ жеlэ:

- Сэ зы дакъикъэкlэ,  зы дакъикъэкlэ!  Щыс,  коллегэ!    Псалъитl къудей!

ТIуми хабзэшхуэ зэрытхэлъымрэ дызэрылъагъуну икъукIэ дызэригуапэмрэ зым адрейм едгъэлъагъуну дыхуожьэ.    Сэ  ар шэнтиуэм  изогъэтlысхьэ,    езым  сэ  сегъэтlыс. Абдежым      дызыхуэсакъыурэ зым адрейм и бгым ди Iэр ирыдогъажэ,  щlыlухэм доlусэ, дисынкlэ дышынэу зыкъэтlэбэрэбыхь нэхъей.  Дыхьэшхэн зыри жыдмыlэ пэтми,  тlури додыхьэшх.  Ди  пlэ  дизэгъа  нэужь,    ди  щхьэхэр зэхудогъэщхъри,  макъхэм  зедмыгъэlэту  псэлъэн  щlыдодзэ.    Сыт хуэдизкlэ дигухэр зэхуэмыlэфlми,  дэ тхуэшэчкъым ди  псалъэмакъыр  чын  хуэlухуэщlэ гуэркlэ дымыгъэтэрэфэрэну.  Псалъэм папщlэ, "уэ пэжу  гу  лъыптат  абы"  е  "си насыпу собж бжесIэну Iэмал сызэриIэр". Тхуэшэчкъым  тlум  языр  гушыlэмэ,    ар къемызэгъыу щытми,      зыдукlыжу дымыдыхьэшхыну.  lуэхум  тепсэлъыхьын  иуха  нэужь,    ныбжьэгъур къыщолъэтыжри,  и пыIэр  си тхыгъэхэр здэщыIэ лъэныкъуэмкIэ щиудэурэ   сэлам къызихыжын щlедзэ.  Аргуэру зыкъэтlэбэрэбыхьурэ додыхьэшх.  Сенэм нэс щlызошыж. Мыбдеж ныбжьэгъум джэдыгур щыщызогъэтlэгъэж,   ауэ езым зэрыхузыфlэкlкlэ  а  пщlэшхуэр зылъимыгъэсыну  хэтщ.    Итlанэ Егор  бжэр  щыlуихкlэ,    ныбжьэгъум  Тхьэ    еlуэ    щlыlэ къызэрысхыхьэнумкIэ, сэращи  - щlыбым нэгъунэ сыдыщlэкlыну сыхьэзыр хуэдэу зызощl.  Икlэм икlэжым кабинетым сыкъыщlыхьэжа нэужь,  си  Iупэхэр  иджыри мэгуфlэ, къэмыувыIэжыфу ара  къыщlэкlынщ.

Зэман докlри,  нэгъуэщl уэзджынэ.  Зыгуэр  сенэм  къыщlохьэ, кlыхьлъыхьу зетlэщl,  мапсчэ.    Егор  студентыр  къызэрыкlуамкlэ хъыбар къызегъащlэ.  «Къыщlэгъэхьэ»,- жызоlэ.  Тэлай докlри щlалэ  лъагъугъуафlэ  къыщlохьэ.    Зы  илъэс  хъунщ  абырэ  сэрэ дыкъызэрызэрешэкlрэ:    абы    си    экзаменхэм     Iэпэдэгъэлэлу   фIэкIа зыхуигъэхьэзыркъым, сэращи -  «зыхэр» хузогъэув. Апхуэдэ щlалэфlхэр, студентхэм я жыlэкlэу,  сэ пезгъэххэр е къесхуэкlхэр,  илъэс къэс цlыхуиблым нызэрохьэс.    Зи  къару  пэмылъэщхэм  е  зэрысымаджэм къыхэкlкlэ экзамен зыхуэмытхэм я натlэм  итыр  тэмакъкlыхьу  яшэч  икlи къызэдауэркъым. Къызэдауэри  унэм  къакlуэри  сыт  щыгъуи  сангвиникхэрщ -  кlыхьлъыхь хъуа экзаменым lэфlу имыгъашхэ,  оперэм хуиту имыгъакlуэ щlалэжьхэр.  Япэрейхэм  яхудызочых,    мыдрейхэр илъэсым и кlуэцlкlэ къызохуэкl.

- Тlыс,- жызоlэ сэ хьэщlэм.- Сыт къыджепlэн?

- Къысхуэгъэгъу,  профессор,  узэрызгъэпlейтейм щхьэкlэ,-  щlедзэ абы зэlынэ-зэlыпкlыу,  си нэкlуми къимыплъэу. - Сэ  узгъэпlейтеину дзыхь сщlынутэкъым,  ауэ...   Сэ  тхуэ  экзамен  уи  деж  щыстыну сыхэтащ,  икlи...  икlи сыкъыпихащ.    Кхъыlэ,    Тхьэм  щхьэкlэ, сынолъэlу, схуэгъэув, сыт щхьэкlэ жыпlэмэ...

Щхьэхынэ псоми зэрызаухеиж   щхьэусыгъуэу  къахьыр  сытым дежи зыщ: абыхэм адрей экзамен псори фlы дыдэу ятащ,   къызыпихар сысейм и закъуэщ. Ар езыр гъэщlэгъуэн дыдэщ,  сыту жыпlэмэ,   си дерсхэм ахэр сыт щыгъуи псэемыблэжу еджащ икlи фlы  дыдэу ящlэ. Къыщlыпихар зэрымыщlэ дыдэкIэ къэхъуа гуэрщ.

-  Къысхуэгъэгъу,    си  къуэшыжь,-    жызоlэ    сэ    хьэщlэм,- пхуэзгъэувыфынукъым.- Кlуэи иджыри лекцэхэм еджи къакlуэ.  Итlанэ деплъынщ.

Щымщ. Сэ студентыр тlэкlу згъэбэмпlэну сигу  къохьэ  пивэмрэ оперэмрэ щlэныгъэм нэхърэ нэхъыфlу зэрилъагъум щхьэкlи, сыщатэурэ жызоlэ:

- Сэ къызэрысфlэщlымкlэ, уэ иджы нэхъыфl дыдэу пхуэщlэнур медицинэ  факультетым ущlэкlыжыпэнращ.   Апхуэдэу угурыхуэу экзаменыр щыпхуэмытыххэкlэ,  гурыlуэгъуэщ уэ дохутыр  ухъуну  узэрыхуэмейри а IэщIагъэм уи насып зэрыхэмылъри.

Сангвиникым и нэкlум зызэблеш.

- Къысхуэгъэгъу, профессор, - погуфlыкl ар,- ауэ апхуэдэу сщlэмэ, сэ зыми сыкъыгурыlуэнукъым. Илъэситхукlэ седжэу зэуэ... сыщlэкlыжу!

- Пэжщ!  Илъэситху пщlэншэу бгъэкlуэдым нэхъыфlщ уи  гъащlэ  псом пфlэмыфl lэщlагъэм урилажьэ нэхърэ.

Ауэ ар занщlэу сфlэгуэныхь мэхъужри, жесlэну сопlащlэ:

- Узэрегуакlуэщ. Аращ, тlэкlу еджэжи къакlуэ.

- Дапщэщ? - дэгу-дэгуу щlоупщlэ хуэмыхур.

- Дапщэщ ухуейми. Ухуеймэ, пщэдей.

Аращи,  абы и нэ гуапэхэм щlызолъагъуэ: "Укъакlуэ хъунут,    ауэ уэ гъуамэм  аргуэру сыщlэпхужынущ".

- Дауи, - жызоlэ сэ,  - иджыри пщыкlутхурэ  экзамен  птыну укъакlуэкlэ  уэ  нэхъ  еджа  ухъунукъым,    ауэ  абы  уи   хьэлыр зэтриухуэнщ. Абыкlи берычэт бесын.

Псэлъэн щыдогъэт.    Сэ  сыкъотэджыжри   хьэщlэр щlэкlыжыным сожьэ. Ар щытщ,  щхьэгъубжэм йоплъ,   и  жьакlэ  тlэкlур иlуэтурэ мэгупсысэ. Зэшыгъуэ мэхъу.

Сангвиникым и макъыр гуакlуэщ,  щызщ,   и  нэхэр  губзыгъэщ, пыгуфlыкlын хьэзырщ,  и нэкlур хьэлэлыфэщ,  пивэ  егъэлеямрэ шэнтжьей  илъынымрэ тlэкlу зэхаупlышкlуауэ.   lупщlщ абы хъыбар  гъэщlэгъуэн куэд оперэм,  и лъагъуныгъэ lуэхухэм,  и  ныбжьэгъужьхэм ятеухуауэ зэрыжиlэжыфынур.  Ауэ  абыхэм  я  гугъу  ящl  хабзэкъым. Сэ-тIэ сфIэфIыпсу  седэlуэнт.

- Профессор! Псалъэ быдэ узот схуэбгъэуву щытмэ сэ...

lуэхур "псалъэ быдэм" зэрынэсу сэ си  lэхэр  сощlри  стlолым сыбгъэдотlысхьэж.    Студентыр  иджыри  дакъикъэкlэ   мэгупсысэри  хэплъэурэ жеlэ:

- Апхуэдэу щыхъукlэ узыншэу... Къысхуэгъэгъу.

- Узыншэу, си къуэшыжь. Узыншагъэ Тхьэм къуит.

Ар lэнкуну сенэм щlокlыж, хуэмурэ зехуэпэжри, щlэкlыжа нэужь аргуэру   гупсысэ    къыщlэкlынщ.  "Шейтlаныжьым"    фlэкlа къыщысхуимыгъуэтым,  ресторан мыхьэнэншэм пиво ефакlуэ,   шхакlуэ макlуэ, итlанэ жеину унэм мэкlуэж. Уи ахърэт дахэ ухъу, лэжьакlуэжь!

Ещанэ уэзджынэ. Дохутыр щlалэ къыщlохьэ,  кlэстум зэфlэтыщlэ  фIыцIэ щыгъыу, нэгъуджэ дыщэ lулъу, галстук хужьи, дауикl, дэлъу. Зыкъызегъэцlыху. Согъэтlысри зыхуеймкlэ соупщl. Тlэкlуи гузавэурэ щlэныгъэм и щихъ къэунэхуам къызжиlэн щlедзэ мы гъэм  докторантым и  экзаменыр  зэритар,   диссертацэ    итхын    фlэкlа    зыри къызэрыхуэмынэжар.  Ар хуейт си унафэм щlэту  си  деж  щылэжьэну икlи сэ хуэзмыщlа щыlэтэкъым диссертацэм и темэ естатэм.

- lейуэ си гуапэщ,  коллегэ,  сэбэп сыхъуну,- жызоlэ сэ,- ауэ япэ щlыкlэ диссертацэр зищlысым теухуауэ дызэгурыгъаlуэт.  А  псалъэм кърагъэкl  хабзэр цIыхум  и  гуащIэр  хилъхьэу  езыр  зэлэжьа  IэдакъэщIэкIщ.  Армырауэ пlэрэ?  НэгъуэщIым и темэрэ и  унафэкlэ  ягъэзэщlа тхыгъэм зэреджэр нэгъуэщl зыгуэрущ...

Докторантыр щымщ. Сэ сыкъолыбри сыкъыщолъэт.

- Псори си деж фыкъыщlэкlуэращ сэ къызгурымыlуэр?   -  сокlий  сэ сыкъэгубжьауэ. - Тыкуэн згъэлажьэ  фи гугъэрэ?  Сэ темэ сщэкъым!  Минрэ езанэ  псори   фыскlэрыкlыну сыныволъэIу!   Къысхуэвгъэгъу, сыхьэлыншэмэ, ауэ,  хъуну щытмэ, мыр сужэгъуащ!

Докторантыр щымщ,  и  нэпкъ-пэпкъым  плъыжьыгъэ  тlэкlу къыщlэувэ къудейщ.  Абы и нэкIум  си  цlэмрэ щIэныгъэлIхэм я деж щызиIэ  пщIэмрэ зэрыфIэлIыкIыр къегъэлъагъуэ,  арщхьэкlэ и нэхэм щIызолъагъуэ си макъри си lэпкълъэпкъ  мыфэмыцри,    тэмакъкlэщlу  дэздзей  си lэхэри  илъагъу  зэрымыхъур.    Сыкъызэрыгубжьам   абы    схухэту сыкъыфlегъэщl.

- Мыр тыкуэнкъым! - сошхыдэ сэ.  - Сытуи гъэщlэгъуэн!    Фи  щхьэ и унафэ фщlыжыну сыту пlэрэ фыщlыхуэмейр?  Сыту  пlэрэ  апхуэдизу хуитыныгъэм  фигу  щlыщыкlар?

Сэ lэджи жызоlэ,  ар  зэрыщымщ.  Зы  зэман  зэ  хуэм-хуэмурэ собэяуж  икlи,  дауикl,  зызот.  Докторантым щай зи мыуасэ  темэ естынущ,  си унафэм щlэту зыми къыхуэмысэбэпын диссертацэ  итхынущ, щlыхь  пылъу  зэхуэс  зэшыгъуэм  щыпхигъэкlынурэ  зыкlи  зыхуэмей щlэныгъэлl цIэр къыlэрыхьэнущ.

Уэзджынэхэр кlэ ямыlэу зым иужьым зыр иту къеуэнlки  хъунущ, ауэ сэ плlым деж  сыкъыщыувыlэнщ.    Еплlанэ  уэзджынэр  къоуэри, зекlуэкlэр къызоцlыхуж, бостейм и щхъыщхъыр, макъ гурыхьыр...

Илъэс пщыкIуий  и пэкlэ си ныбжьэгъу нэ дохутыр дунейм ехыжащ  илъэсиблым  ит ипхъу Катярэ ахъшэу сомин хыщl хуэдизрэ къигъанэри.  И уэсятымкlэ сэ уэчылу сигъэуващ. Илъэсипщl хъуху Катя си унагъуэм щыпсэуащ, иужькlэ институтым иратри  гъэмахуэ  мазэхэмрэ  зыгъэпсэхугъуэхэм дежрэ  фlэкlа  щыlэжакъым.    И  гъэсэныгъэ  lуэху  зесхуэну   сэ сыхущlыхьэтэкъым,    сызэрыкlэлъыплъар  зэман-зэманкlэрэщ,    абы къыхэкlыу и сабиигъуэм теухуауэ схужыlэнур  мащlэ дыдэщ.

Япэ дыдэу си нэгу къыщlыхьэжри сигу къэзгъэкIыжыну сфIэфIри абы егъэлеяуэ дзыхьышхуэ къузэригъэзрат. Ди унагъуэм къыщихьагъащIэми,  дохутырхэр зригъэплъын хуей щыхъукIи  а дзыхьыр абы и нэкIу цIыкIум къилыдыкI зэпытт.    Зэрыхабзэу,  зыщlыпlэ деж и жьэгъур щlэпхауэ тlысынти, lэмал имыlэу зыгуэрым и нэр триубыдэнт. Сэ сытхэурэ  тхылъхэр зэрызэтездзыр,   фызыр зэрыlэбэр,  е пщэфlапlэм пщафlэм  кlэртlоф  зэрыщиукъэбзыр,  хьэмэрэ хьэр зэрыджэгур илъагъумэ,  сытым дежи абы и нэм щlэплъагъуэр  зыт: "Мы дунейм щекlуэкl псори зэрыщыту дахащэщ  икIи пэжщ".    Абы псори ищlэну хуейти къыздэуэршэрын  ифIэфI дыдэт.  Си пащхьэм къитlысхьэнти,  сщlэхэм  къеплъурэ  упщlэ  къызитын щIидзэнт.    Сыт сызэджэр?  Университетым сыт щысщIэр?  Хьэдэм сыщышынэрэ? Дэнэ си  улахуэр здэсхьыр? Псори фIэхьэлэмэтт.

- ЕджакIуэхэр университетым щызэзауэрэ?

- Щызозауэ, тlасэ.

- Уэ ахэр лъэгуажьэмыщхьэу бгъэуврэ?

- Согъэув.

ЕджакIуэхэр  зэрызэзауэри,     сэ    ахэр лъэгуажьэмыщхьэу зэрызгъэуври фIэдыхьэшхэнти   дыхьэшхырт. Iэсэрэ тэмакъкIыхьу  сабий хьэлэлт ар.     Зэкъым-тIэукъым ар зыгуэр къытрахыу,  къимылэжьауэ  ягъэкъуаншэу  е  зыщlэупщlэр  жрамыlэу зэрыслъэгъуар. Апхуэдэхэм деж дзыхьым   нэщхъеягъэ  къыщlэувэрт  - аркъудейт.  Сэ абы и телъхьэу сыкъэувыфыртэкъым,  ауэ  зэрынэщхъейр щыслъагъукlэ зэзубыдылlэу, дэгызэжьым ещхьу,  "Си зеиншэ цlыкlу!" жысlэу седэхэщlэну сигу къихьэт.

Сощlэж абы иджыри зыкъихынрэ дыху зытеутхэнрэ  ифlэфlыщэу  зэрыщытар. Абыкlэ  сэ  сэщхьт.    Сэри  сфlэфlщ  щыгъын  дахэрэ дыхуфlрэ.

И ныбжьыр илъэс  пщыкIуплI-пщыкIутху щыхъум,   Катя къэгъазэ   имыlэжу    зытхьэкъуа  гурыщlэм  зэрыщlидзами  зэрызиужьами    сыкlэлъыплъыну    зэманрэ гукъыдэжрэ сызэримыlам сыхущlогъуэж.  Зи гугъу сщlыр  ар  театрым хьэщыкъ зэрыхуэхъуаращ.  Институтым къикlыжу ди деж  зигъэпсэхуну къыщыкlуэжхэм и деж къызэщIэплъарэ зимыгъэнщIыжу  абы     пьесэхэмрэ    актерхэмрэ    хуэдэу   зи гугъу ищI  щыlэтэкъым.    Мыувыlэу театрым зэрытепсэлъыхьымкlэ дригъэзэшт.  Фызымрэ  сабийхэмрэ  абы едаlуэртэкъым.  Си   закъуэт    лIыгъэ зыхуримыкъур ар    къызыфlимыгъэlуэхуну. Игу хэзыгъэхъуа  гуэрым  тепсэлъыхьыну  щыхуейм деж си пэшым  ныщlыхьэти, илlыкlыным хуэдэу къэлъаlуэт:

- Николай Степаныч,  кхъыIэ, театрым сытегъэпсэлъыхь!

Сэ сыхьэтыр езгъэлъагъути жысlэт:

- Сыхьэтныкъуэ узот. Щlэдзэ.

Иужькlэ абы и пщlыхьэпlэхэм хэмыкl актерхэмрэ актрисэхэмрэ я сурэтхэр lэплlэкlэ къихьын щlидзащ. Тlэурэ-щэрэ  хущlыхьэгъуэкlэ ягъэув спектакль гуэрхэм щыджэгуну хэтащ,  икlэм икlэжым,  еджэн щиухым, актрисэ хъуным  къыхуигъэщlауэ жиlэу къысхуэуващ.

Катя   театрым зэритхьэкъуар  сэ зэи сфIэкъабылтэкъым.  Си гугъэмкlэ,

пьесэр фlымэ,  ар пэжу къагурыlуэн щхьэкlэ, lэмал  имыlэу  щыткъым актерхэр гугъу йомыгъэхьынкlэ: уеджэмэ зэфlэкlащ.   Пьесэр lеймэ, ар фlы зыщlыжыфын джэгукlэ щыlэкъым.

Си щlалэгъуэм куэдрэ сыкlуэт сэ театрым,  иджыри илъэсым тlэу хуэдэрэ  унагъуэм  тIысыпIэ къыIехри  "жьы  къысщlрагъэхуну"  сашэ. Дауи,  ар мащlэщ театрым утепсэлъыхьыну хуит ухъун  папщlэ,   ауэ тlэкlу и гугъу сщlынщ абы.  Къызэрысфlэщlымкlэ,    театрыр  илъэс 30-40 ипэкlэ зэрыщытам нэхърэ нэхъыфl  хъуакъым. Зэрыщытауи, театр щIыхьэпIэми зэблэкIыпIэхэми   псы  къабзэ  кумбыгъэ    щызгъуэткым. Зэрыщытауи, кIэлъыплъакIуэхэм  си  джэдыгум  щхьэкlэ  тезыр  сагъэпшын, щlымахуэм  щыгъын  хуабэ  пщыгъыну  емыкlу  зэрыхэмылъым  хуэдэу. Зэрыщытауи,  зэпыгъэугъуэхэм мыхьэнэ лъэпкъ имыIэу    мэкъамэ кърагъауэ,   пьесэр къызэрыпщыхъум  щIэуэ лей    гуэр    къыхигъахъуэу. Зэрыщытауи, зэпыгъэугъуэхэм деж цlыхухъухэр буфетым ефакlуэ макlуэ. 

Iуэху жьгъейхэм зыужьыныгъэ хэзмылъагъуэмэ,   сыт  щхьэкlэ  ар  нэхъ инхэм къыщыслъыхъуэн?  И лъакъуэм щыщlэдзауэ и  щхьэм  нэс  театр хабзэжьхэм lэпхлъэпх ящlа актерым «ЩыIэн е щымыIэн» монолог къызэрыгуэкl дыдэм цIыху  псэлъэкIэм емыщхьу, lэмал имыlэу щlэфиихьыжрэ и lэпкълъэпкъ псор  зэщlэкlэзызэу  къыщеджэкIэ;     хьэмэрэ  акъылыншэхэм  куэдыlуэрэ епсалъэ,  хъыджэбз акъылыншэ  фlыуэ  зылъагъу  Чацкэр  цlыху губзыгъэу,   "Акъылым къыхэкlа бэлыхьыр"  мыпьесэ зэшыгъуэу си фlэщ ящlыну щыхэтым и деж,  сценэм илъэс плIыщI  и  пэкIэ   си жеин къэзыгъакIуэу  щыта  а пасэреимэр  кърех,    хабзэ  хъуа  къугъыкIэрэ     бгъэгу теуlуэкlэкIэ  си ныбэ из ящlыну щыхэтар сигу къигъэкIыжу.  Аращи,     сызэрыщlыхьам  нэхърэ нэхъ дзыхьмыщIыжу сыт щыгъуи сыкъыщIокIыж театрым.  

Сытри зи гум ежалlэ цIыхубэ  жыlэзыфlэщым  и  фlэщ  пхуэщlынущ театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи зыузэщIыныгъэм и  хэщlапlэу.  Ауэ  зыузэщIыным къикI дыдэм нэгъэсауэ щыгъуазэр а  къэпхъэнымкlэ  къыпхуэубыдынукъым. СщIэркъым сэ ар илъэсищэ е щэныкъуэ дэкlмэ  зэрыхъунур. Ауэ  иджыпстурей  lуэхукlэ  театрыр  зэштегъэу  фlэкlа  хъунукъым.  А зэштегъэур лъапIэIуэщ  адэкlи къэбгъэсэбэпын хуэдэу.     Узыншэхэу, хэлъэт   яlэхэу  абы  къэралым  мин  бжыгъэкlэ    зи    щlалэгъуэ цlыхухъухэмрэ  цlыхубзхэмрэ  яфlегъэкlуэд. Театрым  я  гъащlэр трамыухуамэ, ахэр дохутырыфl, мэкъумэшыщlэ, егъэджакlуэ, офицерыфl хъуфынухэт. ЦIыхухэр пщыхьэщхьэ сыхьэтхэм хокIыж - акъылым зебгъэужьыну, ныбжьэгъухэм уадэуэршэрыну нэхъ зэманыфl дыдэм.  Сэ и гугъу сщlыххэркъым мылъкумрэ хабзэмрэ я лъэныкъуэкlэ театреплъым щыщlэныгъэ игъуэтым,   лlыукlыр,  зинэр,  пцlы  телъхьэныр  пхэнжу сценэм щыпхагъэкlыну щыхэтым и деж.

Катя-тlэ зэрегупсысыр нэгъуэщl зыгуэрут.  Абы си фlэщ ищlыну хэтт театрыр иджыпсту зэрыщытым хуэдэуи еджапlэхэми,   тхылъхэми, дунейм тету хъуа псом нэхъри зэрынэхъ лъагэр. Театрыр гъуазджэм и къудамэ псори зи закъуэ къызэщlэзубыдэ къарущ,    актерхэр  - лlыкlуэхэщ. Сценэм хуэдэу пэжу икlи лъэщу цlыхупсэм зригъэужьыфын зы гъуазджэ къудамэми зы щlэныгъэми  и  закъуэ  хузэфlэкlынукъым. Аращ къэрал кlуэцlым актер къызэрыгуэкlыр  щlэныгъэлl  нэхъыфl  дыдэми сурэтыщlым нэхъри нэхъ щlэцlэрыlуэр.  Сценэ лэжьыгъэм хуэдэу уигу хэзыгъэхъуэн, удэзыхьэхын lэнатlи щыlэкъым.

Арати, махуэ гуэрым Катя  джэгуакIуэ гупым  яхыхьэри  ежьащ,    Уфа  си гугъэжщ здэкIуар,  ахъшэ зыкъом,  гугъэ lэфl гуп,   уэркъ  lуэху  еплъыкlэ здрихьэжьэри.

Гъуэгу тету абы къиутIыпща япэрей тхыгъэхэр телъыджэт.    Седжэт

абыхэми  сымыгъэщIэгъуэн слъэкIтэкъым апхуэдиз  щlалагъэ,    псэ къабзагъэ,    гупцIанагъ  жыIэзыфIэщ   тхылъымпlэ  напэ   цlыкlухэм зэрихуэр, а псом  цlыхухъу акъылым фэ къытезыгъэуэфын,  мыхьэнэ зиlэ lуэху еплъыкlэ куу дэщlыгъужу.  Индыл псыежэхыр,  дунейм и дахагъэр,  къалэ  здэщыlахэр, и ныбжьэгъухэр, къехъулlа-къемыхъулIахэр абы псалъэкIэ къигъэлъагъуэ къудейтэкъым, пшыналъэ къыхищIыкIт.   Сатыр  къэс  и  нэкlум  ислъагъуэу   сызэса    и дзыхьымкlэ гъэнщlат,- а къомыр пэжырытхэм  емызэгъыу щыуагъэ гуп хэпхъарэ  нагъыщэхэр хэт-хэмыту къетхэкIауэ.

Илъэс  ныкъуи  дэкlатэкъым  "Сэ  зыгуэр фIыуэ солъагъу»  жиlэу къыщlидзэу икъукlэ усэхуэкlуэ письмо хэlэтыкlа къыщысlэрыхьам.  А тхыгъэм сурэт дэщlыгъут щIалэ зэщlэупса  къигъэлъагъуэу, шляпэбгъуэ  щхьэрыгърэ   lэлъэщlышхуэ    и    плlэм    едзэкlыжауэ. Къыкlэлъыкlуэ тхыгъэхэр   къызэрежьауэ  гъуэзэджэт. Ауэ   абыхэм иджы нагъыщэхэр къыхэувакlэт,  щыуагъэхэр кlуэдат   икlи  фlыуэ  цlыхухъумэ  къакlэрихт.    Катя  къитхт  сатуущI къулейхэмрэ кхъухьыпщхэмрэ къытебгъэхьэу  псапэ мылъкукIэ  Индыл  lуфэм  театрышхуэ щыпщIыну зэрыфIыр. Ахъшэр куэдынут,  къыхэкlынур нэхъыбэжт,   актерхэр здэгуашэу джэгунхэт…  А псор,  Тхьэм ещlи,  фlы  дыдэу  къыщlэкlынкlи хъунт, ауэ, къызэрысфlэщlымкlэ,  апхуэдэ гупсысэхэр щызекIуэ хабзэр цIыхухъущхьэрщ.

Дауэ  мыхъуми,    илъэс-илъэсрэ  ныкъуэкlэ  псори  хъарзынэу екlуэкlа къыщlэкlынущ:  Катя  щIалэр фIыуэ илъагъут, и lэщlагъэмкIэ игурэ и щхьэрэ зэтелът  икlи насыпыфlэт.    Ауэ  хуэм-хуэмурэ  и гур зэрыфIэкIуэдыр   къитххэм къыхэщ хъуащ. И ныбжьэгъухэм ятеухуауэ тхьэусыхэн зэрыщIидзам гу лъызигъэтащ абы.   Ар   псом  япэ  къищ  нэщэнэ   нэхъ шынагъуэ дыдэхэм щыщщ. ТхакIуэ е щIэныгъэлI щIалэм  и лэжьыгъэр  щlэныгъэлlхэмрэ   тхакlуэхэмрэ    техъущIыхьу къыщIидзэмэ,   ар езэшащ,  ищIэнури мащIэщ.    Катя   къысхуитхт    и    ныбжьэгъухэр  репетицэхэм зэрымыкlуэмрэ я ролхэр зэи гукIэ зэрамыщlэмрэ. Пьесэ  мышу зэрагъэувымрэ  сценэм зэрыщызаlыгъ щIыкIэмкIэ   абыхэм    цlыхубэм    пщlэ    лъэпкъ зэрыхуамыщlыр къагъэлъагъуэ. Ахъшэ нэхъыбэу    къыхэкlын    папщlэ, зытепсэлъыхьыххэри аращ, драмэ  артисткэхэм    уэрэдыжь цlыкlухэр  жаlэну  зыхуагъэфащэ,      трагедием щыджэгухэращи,     лlы къагъэпцlахэмрэ  цIыхубз псынщIэхэр     уэндэгъу   зэрыхъумрэ  ауан щащI едзыгъуэхэр къраш,  н.къ.  ГъэщIэгъуэнщ щlыпlэ  пхыдзахэм lуэхур иджыри къэс щыкlуэцlрымыхупэу, апхуэдэ къуэпс  ныкъуэфым зэрыщиIыгъыфыр.

Жэуапу Катя письмо кlыхь,  икlи,    пэжу  жысlэмэ,    письмо зэшыгъуэ хуезгъэхьыжащ.  Адрей къомым къыдэкIуэу  абы  хуэстхт:  "Сэ мызэ-мытlэу актер лlыжьхэм, гумащlэу къысхущыта цlыху хьэлэл дыдэхэм  сеуэршэрылlэну къысхуихуащ. Сазэрыдэуэршэрам  къыхэсхамкIэ, ахэм  я лэжьыгъэр акъылымрэ хуитыныгъэмрэ трамыщIыхьу, цIыхухэр зыщIэупщIэмрэ ахэр дэзыхьэхымрэ нэхъ иралъытырт.   Нэхъ Iэзэ дыдэу абыхэм яхэтахэм я гъащIэм и кIуэцIкIэ   трагедиехэми, оперетэжь цlыкlухэми,    париж ауанхэми,     гушыIалъэхэми  щыджэгуну къахуихуащ,  а псом щыгъуэми зэхуэдэу гъуэгу захуэм тету икIи сэбэп къахьу забжыжу. Аращи, ем и лъабжьэр  къыщылъыхъуэн хуейр актерхэм я дежкъым, гъуазджэмрэ цIыхухэр абы зэрыхущытымрэщ.    А си тхыгъэм  Катя фlыуэ зэгуигъэпа фIэкIа зыкIи ихъуэжакъым.  Абы  къысхуитхыжащ:  "Уэрэ  сэрэ  уэрэдыпкъ зырыз къыдош. Сэ зи гугъу  пхуэсщlар  гумащlэу  къыпхущыта  цlыху хьэлэл дыдэхэракъым, хьэлэлагъыр   яшхми зымыщlэ угъурсыз гупщ.  Мыхэр нэгъуэщl зы щlыпlи къызэрыщамыщтэм  щхьэкlэ,  сценэм  къэса  цlыху мыгъасэ гуартэщ, зэрынапэншэм къыхэкlыу артисткlэ зэджэжу. Iэзагъ зыбгъэдэлъ яхэмытыххэу, зэфlэкlыншэ, ефэрей,  къаугъэшы, дзыус  защlэхэу.    Си бзэм къиIуатэкъым   апхуэдизу  фlыуэ слъагъу гъуазджэр гущыкI зыхуэсщIа цIыхухэм  зэраlэрыхьам си гур зэригъэузыр;  гуузщ  цlыху  нэхъыфl  дыдэхэми  ер  жыжьэу  фlэкlа зэрамылъагъур,    гъунэгъуу  бгъэдыхьэну  зэрыхуэмейр,       икlи къыпкъуэувэным и  пlэкlэ  псалъэ  хьэлъэкlэ  псоми  ящlэ,    зыри зыхуэмыныкъуэ ущиехэр  зэратхыр..."  нэгъуэщlхэри  къинэмыщlхэри, псори апхуэдэ защlэу.

Зэман дэкlри мыпхуэдэ письмо  къысlэрыхьащ:"Сэ  гущlэгъуншэу   сыкъагъэпцlащ. Афlэкlа сыпсэужыфкъым.   Си  ахъшэхэм  узэгуакlуэр ещlэ.  Сэ адэу,  си ныбжьэгъу закъуэу  узбжу фlыуэ  услъэгъуащ. Къысхуэгъэгъу".

Къызэрыщlэкlамкlэ, абы и  мыгъуэри   "цlыху мыгъасэ гуартэм" хыхьэт. Зи гугъу ищlа  гуэрхэмкlэ  иужькlэ  къызгурыlуащ  абы  зиукlыжыну зэрыхэтар.  Катя щхъухькlэ зигъэлlэж пэта  си гугъэщ.   Итlанэ, уегупсыс зэрыхъунумкlэ,  ар фlыуэ сымэджащ,  сыт щхьэкlэ  жыпlэмэ, къыкlэлъыкlуэ  письмор  Ялтэ,    абы  дохутырхэм  ягъэкlуауэ  ара къыщlэкlынт,  къритхыкlащи.  Иужь дыдэу къысlэрыхьа абы и письмом лъэlу итт lэмал зэриlэкlэ нэхъ псынщlэу Ялтэ сомин  хуезгъэхьыну икlи  зэриухыр  мыпхуэдэут:  "Къысхуэгъэгъу   письмор    апхуэдэу зэрыгукъыдэжыншэм щхьэкlэ.  Дыгъуасэ  си сабийр  щlэслъхьэжащ".

Кърымым илъэс хуэдиз щыlа нэужь, ар унэм къэкlуэжащ. Илъэсиплl  хуэдизкlэ   къэтат ари,  а    илъэсиплlми абы, зыкъэзумысыжынщи,  икъукIэ   гурымыхьу  икlи мыгурыlуэгъуэу   сыбгъэдэтащ.   Япэ   щlыкlэ    актрисэхэм    зэрыхыхьэр къыщызжиlами,  иужькlэ и  лъагъуныгъэм  теухуауэ  къыщысхуитхами, зэман-зэманкlэ  ахъшэ  ирипхъыну  игу  къыщихьэхэми  сэ  еуэ-еуэу къыщlэупщlэху  зэм  сомин,    зэм  тlу  хуезгъэхьын  хуей  хъут. Зигъэлlэжыну зэримурадым,  итlанэ сабийр зэрылlар  къыщысхуитхым,  зэуэ си гур сфlэкуэдти,  письмо  кlыхь,    письмо  зэшыгъуэхэр зэрыхуэстхам  фlэкlа   и  гъащlэр  къызэрысфlэlуэхур    зыкlи къэзгъэлъэгъуакъым.  Ар  сриадэ пэлъытэу,  пхъум хуэдэу  фlыуэ зэрыслъагъум хуэдэу!

 Иджы  Катя    спэмыжыжьэу  мэпсэу.    Абы пэшитху хъу фэтэр къищтэри,  игу зэрыдыхьэм тету, зыхуей хуигъэзащ. Катя  и псэукlэр зыгуэрым сурэту ищlыну иужь ихьамэ,   гу нэхъ зылъыптэу  абы  къыхэщыну  гукъыдэжыр щхьэхт. lэпкълъэпкъ  хуэмыхум     щхьэкlэ    шэнтжьей, шэнтщхьэгуэ щабэхэр. Лъакъуэ щхьэхынэм папщIэ - алэрыбгъухэр,    нэ хуэмыхум щхьэкlэ - фэ текlыжыгъуафlэ, кlыфl е зэlумыбзхэр. Псэ щхьэхынэм щхьэкlэ -  блыным  къекуэдэкl  жьыху  пудхэмрэ    къыщыгъэлъэгъуам  нэхърэ    зыми  зэремыщхьыр нэхъ  къызэрыщ     сурэт цlыкlухэмрэ.  Iэнэ  цlыкlу куэдыlуэ,   зыкlи  узыхуэмеин хьэпшып  пуд гуп   къыщегъэувэкlа  телъхьэпlэ    цlыкlухэр;  lупхъуэхэм я пlэкlэ теплъэ пыухыкIа зимыIэ   бзыхьэхуэ  гуэрхэр... Фэ IупщIхэм,  унэ зэлъыIуха  lэхуитлъэхуитым  зэрыщыщтэр дыщlыбгъужмэ,  а псом къегъэлъагъуэ дахагъэм  и  мардэхэр    абы  зэрыIэщIэкIар. Махуэм и кIыхьагъым   Катя тхылъ йоджэри шэнтжьейм илъщ,  нэхъыбэу  романхэмрэ  повестхэмрэ. Махуэм и кIуэцIкIэ зэ закъуэ,   шэджагъуэ  нэужьым,    сэ  сыкъилъагъуну къыщlэкlыу аращ.

             Сэ солажьэ.  Катя спэмыжыжьэу шэнтжьейм исщ,  щыму,   щlыlэм ис хуэдэ   шылэхъарым  зыкlуэцlешыхь.   Зэрысфlэлъагъугъуафlэрами, зэрыцlыкlурэ си деж къыщlыхьэрейуэ  зэрыщытарами  сщlэкъым,    ар зэрыщlэсыр  сыгупсысэну  зэран   къысхуэхъукъым. Зэзэмызэ семыгупсысыххэу упщlэ гуэр изот, жэуап кlэщl къызетыж. Е тэлайкlэ,  зызгъэпсэхун папщlэ,  абы дежкlэ зызогъазэри дохутыр журнал гуэр  е газет хэгупсысыхьауэ зэрызэпиплъыхьым соплъ.    АпщIондэху  гу лъызотэ абы и нэкlум япэрей  дзыхь  егъэзыкlэр  зэримытыжым.   КуэдыIуэрэ мафIэгум ежьа гъуэгурыкIуэм ещхьу, абы и нэкlур иджы щlыlэщ,  зыри къыфlэlуэхукъым, тегупсысыкlащ.    Япэм хуэдэуи дахэу, къызэрыгуэкlыу хуэпащ,  ауэ емыгугъуу. Махуэ псом  зэрылъ шэнтжьейхэмрэ шэнтиуэхэмрэ я лъэужь  и щхьэцми  бостейми хыболъагъуэ.    Япэм  хуэдэу  сытри  ищlэну хьэзырыжкъым.  Гъащlэм  псори  щигъэунэхуауэ  щlэ  лъэпкъ  зэхихыну щымыгугъыжым хуэдэу, упщlи афlэкlа къызитыжкъым.

            Сыхьэтиплlым  щынэблагъэм    хьэщlэщымкIэ    lэуэлъауэ гуэрхэр къоIукI. Ар, и ныбжьэгъу хъыджэбз цIыкIухэр къыздишэри,   Лизэ  консерваторием  къикlыжауэ  аращ.  Зэхыбох роялым зэреуэр, макъхэр зэрызэралъытыр,  зыкlуэцlылъэлъу зэрыдыхьэшххэр.  Хьэкъущыкъухэмкlэ lэуэлъауэурэ Егор шхапIэм Iэнэр къыщеузэд.

     - Узыншэу,- жеlэ Катя. - Нобэ фыфейхэм деж сыщlыхьэнукъым.  Я жагъуэ ирамыщl. Сыхущlыхьэкъым. Некlуэкl.

            Сенэм щыщlэсшыжкlэ и нэщхъыр зэхэлъу си лъакъуэм  щыщlэдзауэ

си щхьэм нэс сызэпеплъыхьри гукъанэ хэлъу жеlэ:

- Нэхъ гъур уохъу кlуэ пэтми!  Щхьэ зомыгъэхъужрэ?   Сэ  сыкlуэнщ Сергей Федорович дежи къэсшэнщ. Къурыреплъ.

- Хуейкъым, Катя.

- Къызгурыlуэкъым уи унагъуэр здэплъэр! Зыри яхужыпIэфынукъым,

дауи, яхуэдэ щыIэкъым.

            Абы lэрпхъуэру и джэдыгу цlыкlур щетlэгъэж,      абдежым емыгугъуу  зэщlэкъуа  и  щхьэцым  lэмал   имыlэу    щхьэцхэлъхьэ зытIущ  къыхохури лъэгум йохуэх.    Щхьэцыр  зэщlикъуэжыну  мэщхьэх  икlи хущlыхьэкъым. Iэмыкlуэлъэмыкlуэу  щхьэц  налъэ  къехуэхахэр пыlэ цlыкlум щlегъапщкlуэри щIокIыж.

     Шхапlэм сызэрыщIыхьэу  фызыр къызоупщl:

- Катя щIэсакъэ иджыпсту?    Сыт-тlэ  ди  деж  къыщыщlэмыхьар? Къызэрыбгурыlуэнури пщlэкъым ар...

- Мамэ! - йошхыдэ абы  Лизэ.    -  Хуэмеймэ,    езым  и  lуэхужщ. Лъэгуажьэмыщхьэкlэ дыувын-тlэ?

- УзэрегуакIуэщ,  ауэ абы къикIыр дыкъыфIэмыIуэхуу  аращ.   Сыхьэтищкlэ  кабинетым щlэсрэ игу дыкъэмыкlыжу. Дыхуэарэзыщ, апхуэдэу нэхъ къищтэмэ.

            Варярэ Лизэрэ Катя ялъагъу хъукъым.  Щхьэусыгъуэр сщIэкъым -  ар къыбгурыlуэн папщlэ,  цlыхубзу  ущытын  хуей къыщlэкlынщ. Си щхьэр пезгъэупщlынщ махуэ къэс  си  аудиторием щыслъагъу щIалэщIэ  щэрэ щэныкъуэми,  тхьэмахуэ къэс сызыхуэзэ лIыжьищэми, нэгъуэщI  мыхъуми, зы Катя и блэкlар -   дэмыкlуэу  уэндэгъу  зэрыхъуамрэ  нэчыхьыншэу  сабий къызэрилъхуамрэ  -     плъагъу  щIэмыхъун  е   абы гужьгъэжь    ущIыхуиlэн  щхьэусыгъуэр   къызгурыlуэн къахэкlмэ. Ауэ щыхъукIэ,   зы  цlыхубзи  зы  хъыджэбзи  сцlыхукъым   зэрымыщlэкlэ  е  и  фlэщу  а гурыщIэхэр зыхимыщIэу.  Ар къызыхэкlыр цlыхубзыр цlыхухъум нэхърэ нэхъ  къабзэу  е нэхъ нэмысыфlэу зэрыщытыр аракъым: къабзагъэри  нэмысри  емыкIум  мащlэщ къызэрыщхьэщыкlыр  гурыщlэ  бзаджэ  ядэщlыгъумэ.    Сэ  абы хэслъагъуэр бзылъхугъэхэр зыужьыныгъэм зэрыхуэхейрщ.    Насыпыншагъэ щилъагъукlэ иджырей  цlыхухъур зэрыукIытэмрэ абы   зыхищlэ  гущlэгъу  щхьэхынэмрэ  щэнхабзэмрэ зыужьыныгъэмрэ   нэхъ пэгъунэгъуу къысфIощI гужьгъэжьымрэ lумпэмымрэ нэхърэ. Нобэрей бзылъхугъэхэр курыт  лlэщlыгъуэхэм  зэрыщытам хуэдэ дыдэу  накlэпсыжэщ икlи гу lувщ.   Икъукlэ захуэуи  къысфlощl  ахэр  цlыхухъу гъэсэныгъэ зыхалъхэным  тезыгъэгушхуэхэр.   Фызым иджыри  Катя    илъагъу  щlэмыхъухэм  ящыщщ  ар  актрисэу зэрыщытар,  фlыщlэ зэримыщlыр,  зэрыпагэр,    цIыхухэм   зэремыщхьыр, а псом ищIыIужкIэ дэтхэнэ  цlыхубзми  адрейм  къыхигъуэтэфыну  мыхъумыщlагъэ къомыр зэрыхэлъыр.

            Сэрэ си унагъуэмрэ нэмыщl  ди деж  щошхэ  пхъум  и  ныбжьэгъу  хъыджэбзитl-щырэ Лизэ иужь  къит,    зышэну  зи  мурад  Гнеккер Александр

Адольфовичрэ.  Ар илъэс  щэщI нэхърэ   нэхъыбэ  мыхъун  щlалэ сырыхущ,  къызэрыгуэкl  лъагагъ иlэу,  пшэр lейуэ,  плlабгъуэу,  и тхьэкlумэм деж жьакlагъуэ тетрэ и  нэкlу  пшэр  джафэшхуэр джэгуалъэу къыпфIэзыгъэщI  и пащlэ цlыкlухэр лауэ.   Абы щыгъщ кlэстум кlэщl дыдэ,  кlагуэ къуэлэн,  быхъу дыдэу  къыщlидзэрэ бгъузэ  lейуэ иухыжу  гъуэншэдж  зэпрыдз,   лъэдакъэ  зыщlэмыт бэтинкlэ гъуэжь.  Абы и нэхэр къибыргъукlащ,   елыркъышынэщ,    и   пщэдэлъыр елыркъышым и пщэ цlыкlум ещхьщ,  къызэрысфlэщlымкlи,  а щlалэм  зэрыщыту елыркъыш лэпсымэ къыкlэрех.  Ар махуэ къэс ди деж къокlуэ,  ауэ си унагъуэм щыщу  зыми  ищlэкъым  ар  къызыхэкlари, щеджари,  зыхэпсэукlри.  Ар  макъамэ  къызэрыкl  lэмэпсымэ  гуэри еуэфкъым,  уэрэди жиlэкъым,  ауэ музыкэми уэрэд жыlэнми  зыгуэркlэ епхащ. Зыщlыпlэ зыгуэрхэм я роялхэр щещэ,  куэдрэ консерваторием макlуэ, зи цlэ lуа псори ецlыху, концертхэм унафэ щещl,  мэкъамэ гъуазджэм адрейхэр  зыфlигъэлlыкlыу топсэлъыхь,  гу зэрылъыстамкlи,   псори  тыншу акъылэгъу къыдохъу.

            Цlыху  къулейхэр  игъащIэми   якlэщlэпсэукlын    гуэрхэм къамыухъуреихьу хъукъым. Щlэныгъэмрэ гъуазджэмри аращ.  Си фlэщ хъукъым дунейм гъуазджи щlэныгъи тету  мы  зиусхьэн  Гнеккер хуэдэ  щымыщ гуэр  якlэрымыщlауэ.    Сэ  сымузыканткъыми,  Гнеккер теухуауэ сыщыуэ къыщlэкlынщ, ар сэ икlи фlыуэ сцlыхукъым. Ауэ икъукIэ  шэчышхуэ къытызохьэ абы хуаlэ фlэлlыкlми,   зыгуэрым уэрэд щыжиlэкlэ е роялым щеуэкlэ,  и щхьэм пщlэ хуищlыжу  бгъэдэту ар  абы  зэредаIуэ  щlыкlэми.

            Минрэ лlы зэкlэлъыкlуэуи советник нэхъыщхьэуи ущрырет,    пхъу уиlэмэ, дунейм теткъым хъыджэбзаплъэм, лъыхъум, фызышэм уи унэмрэ уи гукъыдэжымрэ  къыхахьэну  зэрызелъафэм   ущызыхъумэн.    Сэ, псалъэм папщlэ,  зикl сесэкъым Гнеккер ди деж щlэсыху си фызым  и нэкlур зэрыхиш  щlыкlэм,    сесэкъым  дыхуей  дгъуэту фlыуэ дызэрыпсэур езым и  нэкlэ  илъагъун  хуэдэу,   абы  и  закъуэ щхьэкlэ  къытрагъэувэ  шагъыр лъапIэхэм. Схуэхькъым иджыри Лизэ консерваторием  зыщригъэсауэ  къыщитхъыурэ дыхьэшхын къызэриублари,  цlыхухъу ди деж  къыщыщlыхьэкlэ  абы  и нэхэр  зэрызэхуишэ  щlыкlэри.       Ауэ    псом    нэхъапэу    сэ къызгурымыlуэххэращи, сыт махуэ къэс си деж къакlуэурэ  къыщlыздэшхэн хуейр си хьэлми,  си щlэныгъэми,   си  псэукlэми  и хамэ,   фlыуэ  слъагъу  цlыхухэм  зыкlи  емыщхь  псэущхьэ.    "Ар псэлъыхъущ" жаlэурэ фызымрэ унэlутхэмрэ  мэlущащэ,    ауэ  итlани къызгурыlуэкъым сэ ар  щlыщысыр. Негр  къызбгъэдагъэтlысхьамэ сыкъызэрыуlэбжьыным хуэдабзэщ сэ ар къызэрысщыхъур.   КъищынэмыщIауэ, сфIэгъэщlэгъуэнщ сабийуэ сыбжу сызэса си пхъум  мо  пщэдэлъыр, мо нэхэр, мо нэкlущхьэ щабэхэр  зэрыфIэфIыр...

            Япэм  шэджагъуашхэр фlыуэ слъагъут  е  къысфlэlуэхутэкъым, иджы- щи зэшрэ бампlэрэ фlэкlа абы зыри сигу къигъэкlкъым. Зи щlыхьыр ин сыхъуу деканхэм сахыхьэу сакъызэрыхэкlыж  лъандэрэ, унэм исхэм  икlэщlыпlэкlэ  тшхымрэ  дызэрышхэ  хабзэмрэ  хъуэжын хуейуэ къалъытащ.   Сыщыстудентамрэ дохутыру сыщыщыта зэманымрэ сызэса шхын къызэрыгуэкlхэм я пlэкlэ  иджы  мылпыж  хужь  гуэрхэр зыхэсыхь суп пlытlарэ  шагъырым  хэлъ  жьэжьейхэмкlэрэ  сагъашхэ. Инэрал къулыкъумрэ цlэрыlуагъэмрэ   къэгъазэ  ямыlэу  сыхагъэкIыжащ боршми,  дэлэн lэфlхэми,  мыlэрысэ гъэжьа зэрылъ  къазми,  кашэ зыщlэлъ бдзафэми.  Ар дыдэхэм  Агашэ,    фызыжь  псалъэрей  дыхьэшхрилэр, страхащ. Абы и пlэкlэ иджы шэджагъуашхэр Егор, щlалэ тумэ пагэжь цlыкlум,  и lэ ижьым lэлъэ хужь lэрыгъыу, къытрегъэувэ.   «Антрактхэр» кlэщlщ,  ауэ  кIэ ямыIэу къыпщохъу къызэрыбгъэсэбэпынур  пщlэкъыми. Япэрей  нэжэгужагъри,    lэнкунагъ    зыхэмылъ    уэршэрри, гушыlэхэри,  дыхьэшх макъри,   шхапlэм  дыщызэхуэскlэ  сабийхэри, фызри, сэри дызыгъэпlейтейуэ щыта гуфlэгъуэри иджы щыlэжкъым. Сэ цlыху  хущlэмыхьэм  си  дежкlэ   шэджагъуашхэр    зыщызгъэпсэхумрэ дыщызэрылъагъумрэ я чэзут,    фызымрэ  сабийхэмрэ  дежкlэ  ар махуэшхуэт. Пэжт, кlэщl дыдэу, ауэ нэхурэ гуфlэгъуэкlэ гъэнщlауэ, а сыхьэтныкъуэм и кlуэцlкlэ сэ щlэныгъэри, студентхэри къэгъэнауэ,  езыхэм я закъуэ фlэкlа зыми сазэрымейр щызэхащIэу.   Щыlэжкъым  афlэкlа зы бжьэм чэф сищlыфу  щыщыта  зэманри,    Агаши,    кашэ  зыщlэлъ бдзафэри,    щыlэжкъым  шэджагъуашхэ   зэхэвэзэхэжьэ    цlыкlухэр къызэрыщlидзэу щыта lэуэлъауэри,  хьэмрэ джэдумрэ Iэнэ   лъабжьэм щызэрызехьэу,  е Катя и жьэгъум ар къызэрепхэкlа IэлъэщIыр  къыщlэхурэ  хьэнтхъупсым хэхуэу щыщытахэр.

            Иджырей  шэджагъуашхэм  утетхыхьыну  lэфlкъым    зэрыпшхыным хуэдабзэу. Фызым и нэкlур хэlэтыкlащ,    бэлыхьыфэ  зытригъэуамрэ «хабзэм къыхуигъэув   къалэнымрэ»   къищу.  Ар    гузавэурэ    ди    тепщэчхэм къоплъэри: "Зэрыслъагъумкlэ, лыбжьэр  фигу ирихькъым... Ирихькъым, аракъэ?" – щIоупщIэ. Сэ жэуап естын хуейщ:"Умыгузавэ лейуэ,  си псэм хуэдэ,  лыбжьэр IэфI дыдэ хъуащ".  Ауэ  езым:"Уэ  сытым  дежи укъысщхьэщожри,  Николай Степаныч,  зэи пэжыр жыпlэкъым.  Сыт-тlэ Александр Адольфович  афIэкIа   щlимышхар?" Зэрышэджагъуашхэу мис апхуэдэ защIэу йокIуэкI.     Лизэ къыщитхъыурэ мэдыхьэшхри и  нэхэр  зэхуешэ.    Сэ  абыхэм  сеплъурэ иджыпсту,  шэджагъуашхэм дежщ хьэкъыу къыщызгурыlуэр тlуми я  гум щекlуэкl гъащlэр  куэд  щlауэ  си  гулъытэм  зэрыlэщlэкlар.    Къысфlощl  зэгуэр  си  унагъуэ  пэж  дыдэр  си  гъусэу  си    унэ  сыщыпсэуауэ,  иджы фыз нэпцlым деж хьэщlапlэ сыщыlэу шэджагъуашхэ сщlыуэ,  слъагъу Лизэри нэпцlыу.   Тlуми  егъэлеяуэ   захъуэжащ. Сэ блэзгъэкlащ  а  зэхъуэкlыныгъэр  зэрекlуэкlа  зэман  кlыхьри,

гъэщlэгъуэнкъым  зыри  къызэрызгурымыlуэр.    Сыт   зыщlахъуэжар? Сщlэкъым.    Фызымрэ  пхъумрэ  сэ  къызита  къарум  хуэдэ   Тхьэм къазэрыримытара къыщlэкlынщ бэлыхьыр къызэрыкlар.   Сызэрыцlыкlурэ сэ зэран хъуфыну псоми сыпэщlэувэфу  зезгъэсати  быдэфl  сыхъуат. Цlэрыlуагъ,    инэралыгъэ,    пшхын  щыбгъуэт  псэукlэм  укъикlыу къэблэжьым ущримыкъужым узэрыхуэкlуэм,  зиусхьэнхэм  якlэлъыкlуэн зэрыщlэбдзэм хуэдэ гъащlэм къыщыхъу хьэлэбэлыкъхэр сэ къызэцырхъа къудейщ,  сызэрыщытам хуэдэ дыдэу сыкъэнэжащ. Ауэ  нэхъ махэхэм,  емыса фызымрэ  пхъумрэ,    ахэр  уэс  lэтэшхуэм  хуэдэу къатехуэри зэхапlытlащ.

            Пщащэхэмрэ    Гнеккеррэ    фугэхэмрэ       контрапунктхэмрэ, уэрэджыlакlуэхэмрэ пианинэ  еуэнкlэ  lэзэхэмрэ,    Бахрэ  Брамсрэ топсэлъыхь,  фызым музыкэм  химыщlыкlыу  гурыщхъуэ  къыхуащlынкlэ мэшынэри,  гумащlэу яхуэгуфlэурэ "Ар гъуэзэджэщ...  Пэжуи?   Дауэ къыпщыхъурэ..."- жиlэурэ мэгурым. Гнеккер фэ тету машхэ,  фэ тету мэгушыlэ,    пщащэхэм  жаlэхэри  игу  трегъахуэ.    Зэзэмызэ  абы франджыбзэ  мыхьэнэншэкlэ псэлъэну къыхохъыжьэри,   зи щIыхьыр ин -кlэ  къызэджэн хуейуэ къыфlощl.

            Сэ-тlэ си  нэщхъыр  зэхэукlащ.    Тхьэм  ещlэ,    сакъытехьэлъэ къыщlэкlынщ,  езыхэри  къыстохьэлъэ.  Зэи  япэм  лъэпкъ зэхэгъэж жыхуаlэр нэгъэсауэ къызгурыlуэу  щытакъым,    ауэ иджы си фэр тезыхыр мис апхуэдэ гуэрщ.   Сэ  Гнеккерым  хьэл  lей фlэкlа хэзмылъэгъуэну сыхэтщ, ауэ ахэр псынщlэу къызогъуэтри собампlэ псэлъыхъум  и  пlэм  схуэмыфащэ  цlыху  зэрыщысым  щхьэкlэ.    Ар зэрыщысым и зэран нэгъуэщl зыгуэркlи къызокl.  Сэ сыщизакъуэм,  е фlыуэ слъагъухэм я гуп сыщыхэсым,   си  ехъулlэныгъэхэм  сегупсыс хабзэкъым, сегупсысми, щlэныгъэлl сыщыхъуар дыгъуасэ хуэдэ, ахэр мыхьэнэншэ дыдэу къысщохъу. Ауэ Гнеккер гуэр  щыщысым деж,  си ехъулlэныгъэхэр зи  къуршхэр  пшэхэм  хэгъуащэ  бгышхуэу солъагъу, и лъапэм нэм къиубыд къудейуэ Гнеккерхэр щызепщыпщэу.

            Шэджагъуэ нэужьым  кабинетым сыщlохьэжри тутын щlызогъанэ,  махуэ псом а зы   закъуэр,    пщэдджыжьым  щыщlэдзауэ пщыхьэщхьэ  хъуху  lугъуэ  зэрыдрезгъэхуейуэ  щыта  хьэлым   щыщу къысхуинауэ.  Тутын  сыщефэкlэ  фызыр  къыщlохьэри  къызэпсэлъэну мэтlыс.    Пщэдджыжьми  ещхьу,    абы  щlимыдзэ   щlыкlэ    сощlэ  дызытепсэлъыхьынур.

-  Ди  фlэщу  дызэмыпсалъэу  хъунукъым  уэрэ  сэрэ,       Николай Степаныч,- щlедзэ абы.  - Сэ Лизэщ зи гугъу  сщlыр...    Сыту  гу лъомытэрэ?

- Сыт ар?

- Уэ зыри умылъагъуу фэ зытыбогъауэ,  апхуэдэу хъунукъым.  Зыгуэр къыпфlэlуэхун хуейкъэ...  Гнеккер Лизэ мурад гуэрхэр къыхуиlэщ... Сыт жыпlэн?

- Ар хьэбыршыбыру   схужыlэнукъым,    сцlыхукъыми,    ауэ  сигу зэрыримыхьыр минрэ бжесlащ.

- Апхуэдэу хъунукъым... хъунукъым...

     Ар къотэджри гузавэурэ къекlухь.

- Мыхьэнэ зиlэ lуэхум апхуэдэу ухущыт  хъунукъым...-  жеlэ  абы.- Пхъум и насыпым псори щелъытам деж уи  щхьэ  lуэхур  lугъэкlуэтын хуейщ. Сощlэ,  ар уэ уигу ирихькъым...  Хъунщ...  Иджыпсту ар дымыдэмэ,    псори  зэтеткъутэмэ,     Лизэ    и    гъащlэ    псом димыгъэкъуэншэжыну  ущыхьэт?    Иджы  апхуэдэу  лъыхъу  куэд  lеи щыlэкъым, нэгъуэщl зыдэкlуэн къыкъуэмыкlыжынри хэлъщ...  Абы Лизэ фlыуэ къелъагъу,  езыми игу ирихь хуэдэщ...  Пэжщ,  lэнатlэ гуэри иlэкъым, ауэ лlо-тlэ пщlэнур?  Тхьэм жиlэмэ,  зэман дэкlмэ зыгуэр къигъуэтынщ. Ар унагъуэ хъарзынэм къыхэкlащ икlи къулейщ.

- Дэнэ уэ ар щыпщlэр?

-  Езым  жиlащ. И  адэм  Харьков  дэту  унэшхуэ,     къалэм    и lэгъуэблагъэхэм лъапсэ щиlэщ.  Сытми,  Николай Степаныч,   lэмал имыlэу Харьков умыкlуэу хъунукъым.

- Сыт щхьэкlэ?

- Къыщыпщlэнщ абы...  Уэ абы профессор цlыхугъэхэр ущиlэщ,   ахэр къыбдэlэпыкъунщ. Сэ  езыр  сыкlуэнт,     ауэ    сэ    сыцlыхубзщ. Сыкlуэфынукъым.

- Сыкlуэнукъым сэ Харьков,- жызоlэ  си нэщхъыр зэхэукlауэ.

     Фызыр мащтэри и нэкlум хьэзабышхуэ къощ.

- Тхьэм щхьэкlэ, Николай Степаныч! - мэлъаlуэ ар къызэфlэнауэ.- Тхьэм  щхьэкlэ мы хьэзабыр сщхьэщых! Схуэхьыжкъым!

     Сэ абы си гур мыузу семыплъыжыфу сохъу.

- Хъунщ,  Варя,-  жызоlэ   щабэу.-  Узэрегуакlуэщ, сыкlуэнщ Харькови узэрыфlэфl дыдэм хуэдэу сщlынщ.

     Абы и  нэм бэлътокур кlэрекъузэри  гъыну и пэшым щlохьэж. Си закъуэ сыкъонэ.

            Тlэкlу докlри  уэздыгъэ къыщIахьэ.    Шэнтиуэхэмрэ  уэздыгъащхьэмрэ куэд щIауэ сужэгъуа я ныбжьхэр блынхэмрэ  лъэгумрэ  кlэредзэри, абыхэм сащеплъкlэ,  жэщ хъуауэ си жей емызэгъ  угъурсызым  щlидзэ къысфlощl. Пlэм  согъуэлъ,       итlанэ    сыкъотэджыжри    пэшым къыщызокlухь,     аргуэру  согъуэлъ...    Шэджагъуэ нэужьым си бампIэр и щытыкlэ нэхъ гуащlэ дыдэм ихьэ хабзэщ. Сэ щхьэусыгъуэ симыlэу гъын щlызодзэри си щхьэр  щхьэнтэ  лъабжьэм щlызоlу. Абдежым зыгуэр къыщlыхьэнкlэ сошынэ,  сошынэ напlэзыпlэм сылlэнкlэ, си нэпсхэм сытоукlытыхь, сытми,  схуэмышэчыж гуэру мэхъу.  Сэ къызгуроlуэ адэкlэ си уэздыгъэри, си тхылъхэри, лъэгум тридзэ ныбжьхэри зэрысхуэмыхьыжынури,    хьэщlэщымкlэ  къыщlэlукl макъхэм сызэремыдэlуэжыфынури.  Зы къару нэрымылъагъу гъэщlэгъуэн гуэр пхъашэу къызэlунщlурэ фэтэрым сыкъыщlеху.   Сыкъыщолъэт, псынщlэу зызохуапэри,  унэм щlэсхэм гу къыслъамытэн хуэдэу щlыбым сыкъыщlокl. Дэнэ сыздэкlуэнур?

     А упщlэм и жэуап куэд щlауэ си гум илъщ:  Катя деж.

 

 

 

къыкIэлъыкIуэнущ

                                       Хадэм

   Лолэ, илъэс тlощl зи ныбжь тхьэlухуд сырыху цlыкlур, хадэ  бжыхьым кlэрытщи, абы  теIулlа  пхъэбгъум  и  жьэпкъыпэр  трилъхьауэ,   жэщым хоплъэ.  Губгъуэ  жыжьэри,  lэрамэурэ   уафэм    телъ    пшэхэри, мафIэгу тедзапIэри,  лъабакъуипщl   нэхърэ  мынэхъ  жыжьэу   хадэм блэж псы цlыкlури lуащхьэм  къыкъуэкl  мазэм и  нур  плъыжь-фIыцIафэм  щlигъэнащ.  Жьым  ищlэн  игъуэткъыми  псыежэхыр    егъэтхытх, удзхэмкlэ мэщхъыщхъ...  Iэгъуэблагъэр щымщ... Лолэ мэгупсысэ... Абы и нэкlу дахэ цlыкlур зыкlэ нэщхъейщ, и нэм апхуэдизкlэ  гукъеуэшхуэ щlэтщи,  кlуэ,  емыкlущ  икlи  гущlэгъуншагъэщ  абы  и гум щыщIэр  къомыгъэIуэтэну. 

             Лолэ дыгъуасэмрэ  нобэмрэ зэрегъапщэ.  Нэгъабэ гугъэ lэфlкlэ  гъэнщlа мыпхуэдэ дыдэ накъыгъэ мазэ  щIэращIэм,    цlыхубз  институтыр къиухт абы.   Аурэ  и нэгу къыщlохьэж  я класс унафэщl  мадмуазель Морсо.  

Сымаджэрилэрэ и гур иудауэ, шынэр зэикI и  нэгум щIэмыкIрэ и пэшхуэр къэпщIэнтIауэ  зи гъащIэр езыхьэкI а псэущхьэ мыкIуэмытэм, а гъэм  къэзыух хъыджэбзхэр  сурэт ятрыригъэхыну ишат.

- Адыдыд,  Тхьэм щхьэкlэ  мыбыхэм  цlыхухъу  сурэт  къевмыгъэлъагъу!-  елъэlурт ар сурэттехым и къуэдзэ цlыхубзым.

           Елъэlурт,  и  нэпсым  къызэпижыхьауэ.    И  гъащlэм  гъунэгъуу хъулъхугъэ  зымыцlыхуа а шындырхъуо тхъэмыщкlэм  дуней  къутэжыгъуэр

къэсам  хуэдэу  и  щхьэфэцым    зиlэтт     цlыхухъу    нэпкъ-пэпкъ къызэрилъагъуу.  Дэтхэнэ зы "псэхэхми" и пащlэ-жьакlэм  къэгъазэ имыlэу жыхьэнэмэ мафlэм ухэзылъафэ гурыфlыгъуэ  lэфl  хилъэгъуэфынут абы. Пщащэхэр  Морсо делэм щыдыхьэшх щхьэкIэ, езыхэм ягухэри     "гугъэхэмкIэ" кудахэти, ар зыгъэпlейтейр зыхамыщlэу къанэртэкъым.  Абыхэм быдэу я фlэщ хъурт институт бжэщхьэIум къызэребакъуэхэу,   адэ жьы хуегъэзэкIхэмрэ  дзэм кIуэну зызыгъэхьэзыр  дэлъхухэмрэ  уакъыфIэкIмэ,  зэрызехьэу  усакlуэ щхьэцэхэр, зи  фэ пыкIа  уэрэджыlакlуэхэр,  ауаныщl  дыджхэр, хэкулl псэемыблэжхэр, зи мылъкур къыпхуэмыбжын мелуанырыбжэхэр къахузэпещэу щыту.  Уи нэпсыр  кърагъакlуэу  бзэ  lэфlхэрэ  къыпщхьэщыжын  хьэзыру, езыхэр  удэзыхьэх  защlэу... Хэплъыхь  а гуп  зэрызехьэми  къыхэх!    Лолэ,    псалъэм  папщlэ,        шэч къытрихьэртэкъым институтыр къызэриухыу,  lэмал имыlэу  Тургенев и тхылъхэм хэт  щIалэхэми  пэжымрэ   зыужьыныгъэмрэ  щIэбэн  абыхэм ещхьхэми -  роману хъуари,   тхыдэ   пасэри,  ику  итри,  нобэрейри   зэрытемыгъакIуэу   зытепсэлъыхьхэм - зэрахуэзэнум.

           Мы  накъыгъэм  Лолэ унагъуэ ихьакIэщ.  Абы и лlыр къекIущ, къулейщ, щlалэщ, еджащ, псоми пщlэ къыхуащl.  Ауэ а псом емылъытауэ ар (дауэ мы накъыгъэ  щIэращIэм  зыхуэбумысыжын)  псэлъэкlэмыщlэщ,  тIыгурывэщ  икlи мышущ  дэлъху  мин плlыщl мышухэм хуэдэу*.

           Ар сыхьэтипщl  зэрыхъуу  къоуш,  хъэлат  щетlагъэри  зиупсыну мэтlыс. lуэхушхуэ зэфlигъэкlым хуэдэу зеупс,    игури  и  псэри  етауэ,  телефон  зэпкърилъхьэ  фlэкlа  умыщlэну.    Зиупса  нэужь,   псы гуэрхэм йофэ,  ари зы бэлыхь  ищlэм  хуэдэу.    Итlанэ  зэщlэлыдэу гъэкъэбзарэ ету зытедза защlэкlэ зехуапэ,  щхьэгъусэм  и  lэм  йобэури  шыгу зэщlэщlамкlэ лэжьакlуэ макlуэ.  Абы  щилэжьыр Лолэ ищlэркъым.  Тхылъымпlэ гуэрхэр къритхыкl  къудейрэ,    мурад lущхэр къылъыкъуэкlрэ е, хэт ищlэрэ,  лэжьэгъухэр и lэмыщlэ илъу зригъакlуэрэ - гурыlуэгъуэкъым.  Сыхьэтиплlыр екlуэкlыу лэжьапlэм къокlыжри,  зэрешамрэ  къызэрыпщIэнтIамрэ   щхьэкlэ  тхьэусыхэурэ  и щыгъыныр зрехъуэкl.  Итlанэ шэджагъуашхэ ищlыну  мэтlыс.   Iэнэм бгъэдэсыху куэд  ешх  икlи  къепсэлъ.    Нэхъыбэу  зытепсэлъыхьыр мыхьэнэшхуэ зиlэ lуэхухэращ.  Цlыхубзхэр  зэрыдакъузэми  къэрал мылъкур  къыздикl-здэкlуэжми  топсэлъыхь. Зыгуэр  щхьэкlэ  Англиер  еуб, Бисмарк щотхъу. Газетхэми,  дохутырхэми,  актерхэми,  еджакIуэхэми  яхуэфащэ ялъос.    "Щlалэгъуалэр егъэлеяуэ мыхьэнэншэ хъуащ"!  Зэ шхэгъуэм lуэхугъуищэ зэхегъэкl.  Ауэ псом  нэхъ  бампlэгъуэращи,    хьэщlэ къыдэшхэхэр а цlыху гугъусыгъум къедаlуэурэ къыдожьу. А делагъэрэ гупсысэ мыфэмыцрэ  фlэкlа къызжьэдэмыкlыр хьэщlэу хъуам  нэхърэ  нэхъ губзыгъэу къыщlокlри псори зыфlегъэлlыкlыф.

     - Диlэжкъым дэ иджы тхакlуэфl!- мэщатэ ар шэджагъуашхэ къэс, икlи а гупсысэр абы тхылъхэракъым  къыздрихар.    Ар  зэикl  зыри еджэркъым  -  тхылъи  газети.        Тургеневрэ    Достоевскэмрэ зэхегъэгъуащэ,  хъуэрыбзи гушыIи къыгурыlуэкъым. Зэгуэр Лолэ и чэнджэщкlэ Щедрин еджати,   "мыгурыlуэгъуэу"  тхэуэ къилъытащ.

- Пушкин нэхъыфlщ,  си псэм хуэдэ...  Пушкин дыхьэшхэн куэд иlэщ!   Сэ сыкъеджащ... сощlэж...

            Шэджагъуэ  нэужьым  ар  пырхъуэм  тохьэ,    шэнтжьей   щабэм йотlысхьэри,  и  нэхэр  щlригъэлъафэу  гупсысэн  щlедзэ.    Кlыхьу, хэплъэу,  зэхэуфауэ,  и  натlэхэр  зригъалъэу  мэгупсысэ.    Лолэ ищlэркъым ар зэгупсысыр. Абы ищlэращи, сыхьэтитlкlэ  акъыл игъэхъея нэужьи ар зыкlи нэхъ губзыгъэ мыхъуауэ жиlэ хабзэ делагъэ дыдэхэм тохьэж.   Пщыхьэщхьэм куэзыр мэджэгу.  Набдзэгубдзаплъэу.  Кlуэгъуэ къэс фIыуэ йогупсыс  икlи  къыдэджэгур  щыуэмэ,    макъ гъэхуакIэ тэмакъкlыхьу  куэзыр  джэгун зэрыхуей щIыкIэр   къыгурегъаlуэ. Куэзыр  нэужьым,    хьэщlэхэр  зэрыкlуэжу,    псы  гуэрым  йофэри зэрыхущlэмыхьэр  и  нэкlум  къищу  мэгъуэлъыж.     Щыжейкlэ   мывэм  хуэдэу сабырщ.  Зэзэмызэ мэlуэщхъу жумыlэмэ. Ауэ къиlуэщхъури мышущ.

- КъэувыIэ! КъэувыIэ!  - шыгухум еджэу  къыхэкIиикIащ  ар хьэгъуэлlыгъуэм  къыкlэлъыкlуэ жэщым.

          Жэщ псом къокъуалъэ.   И пэ кlуэцlри,    и  бгъэри,    и  ныбэри къокъуалъэ...

          Аращ Лолэ хужыlэнур и лIым теухуауэ.  Иджы  ар хадэ ихьэпlэм деж щытщ,  абы йогупсыс,  илъэгъуа  цlыхухъу псоми  ирегъапщэри  псом нэхърэ нэхъыфlу къелъытэ,  ауэ сыт-тlэ абы щхьэкlэ.  Мадмуазель Морсо  и  дунейкъутэж гужьеикlэм ар нэхъыбэжкlэ игъэгугъэрт!

 

 

* "Сэ ар  дэлъху мин  плlыщlым  зэралъагъуфыным нэхърэ нэхъыфIу слъагъут.  (Шекспир У., Гамлет).