Челеби Эвлия

 Сейахатнамэ 

Дунейпсо   тхыдэм    щыц1эры1уэ   зыплъыхьак1уэ,   тхак1уэ   Челеби  Эвлия  1611  гъэм   гъатхэпэм  и  25-м  Истамбыл   къыщалъхуащ.  Абы  и   адэ   Мэхьмэт   Зилли    Деруиш,   Сулеймэн  Телъыджэм   и   лъэхъэнэм   уэсмэнокъуэ   сэрейм      дыщэк1ыу щылэжьауэ   ятхыж.   И   анэр   садзны   абхъаз   лъэпкъым   щыщ     бзылъхугъэт.   Эвлия   Хьэмид-ефэнды   щихъышхуэм   и    ц1эр  зезыхьэ   мыдрисэм   щеджащ,   Къур1эныр  зэрыщыту   гук1э   зыщ1эу  щытахэм  ящыщщ.  Тырку   къэралыгъуэм  а  зэманым    ныбжьыщ1эхэм   бгъэдалъхьэу   щыта    дин   щ1эныгъэми,      1эщэ-фащэ  зехьэк1эми,  шууей   хуэ1уэхуэщ1эхэми   хуэ1эзэу   щытащ.  Тхылъ   гуэрхэм   итщ    Челеби    гюльшаний    суфий   зэгухьэныгъэм     хэтауэ.       Щ1алэр    зыплъыхьак1уэ   щ1эхъуа    щхьэусыгъуэри   гъэщ1эгъуэнщ.  И    ныбжьыр   илъэс   19   ф1эк1а  мыхъуу,  абы  Бегъымбар  лъап1эр  пщ1ыхьэп1эу  илъэгъуат.  И   нэгу   щ1эк1ар    щихъ  гуэрым   щыхуи1уэтэжым,   абы  пщ1ыхьэп1эм   къыхурихащ гъуэгу  теувэн   хуейуэ.

Челеби  и   тхылъипщ1ыр   дунейм  къызэрытехьар   пасэрей  тыркубзэрщ.    Ара   къыщ1эк1ынщ   и   щхьэусыгъуэр  зыплъыхьак1уэм  и  тхыгъэ-зэдзэк1ыгъэхэр  уи  ф1эщ   пщ1ыпэ  мыхъун  лэжьыгъэу    языныкъуэ   щ1эныгъэл1хэм   къыщ1алъытэр.   Щымыуэ    щы1экъым,  ауэ  ц1ыху   пэжу   ябжу   щыта    Челеби  и   нэгум  щ1эмык1а   итха   хуэдэу  гурыщхъуэ   хуэщ1ыпхъэ   къыщ1эк1ынкъым.  Гурыщхъуэ  зыхуэщ1ын   хуейр   нэгъуэщ1  дунейм  къыхэтэджык1а  зэдзэк1ак1уэхэм ахэр  къазэрыгуры1уа   щ1ык1эрщ.  Абыхэм   дахэмыхуэн     папщ1э,   жыт1эну   ди    къалэнщ   нобэ    утыку   къитлъхьэ   пычыгъуэ    т1эк1ур   зыхуей   хуэзэпа  лэжьыгъэу     зэрыщымытыр.  Япэрауэ,  дэ  къэдгъэщхьэпар  совет зэманым  урысыбзэк1э  утыку  кърахьа  зэдзэк1ыгъэхэращ.   Абыхэм  елэжьа  щ1эныгъэл1хэм  яхузэф1эк1  ящ1ами, езыхэр  къэралыгъуэм  и  унафэм  щ1этхэт,  зыгурагъэ1уэн   хуейри   езыхэр   зыхамып1ык1а  щэнхабзэт.  Ит1анэми, Кавказыр  зи   анэш  тхак1уэм  гулъытэ   убгъуа  зэрыхуэфащэр  дигу  идгъэху  хъунукъым. Псом  хуэмыдэу  мыхьэнэшхуэ и1энут  Челеби  къихь   щ1ып1эц1эхэр  адыгэ  ф1эщыгъэхэм  хуэгъэк1уэжыным. Адыгэхэр  къыщежьам,  къыздик1ам,  зэрызаугуэшам,  сытми,  нэхъ  тф1эгъэщ1эгъуэну   ди  блэк1ам  хэтхэм   тепсэлъыхь  тырку   тхак1уэм    и   тхыгъэр  дунейм  къызэрытехьа   бзэм  кърихыу  адыгэбзэм  къизыгъэзэгъэфын  лъэпкъэгъуи ди1э  къыщ1эк1ынщ.   Пэлъэщынрэ  къызыф1э1уэхунрэ   къыкъуэк1мэ,  тхыдэджхэми,  бзэ   щ1эныгъэл1хэми,   лъахэхутэхэми   ящ1эн   щагъуэтын  акъыл  зэхэдзап1э  дэгъуэ    хъунут   нобэ   ди    тхыдэ  псыхуэл1эр   идгъэк1ын   мурадк1э   фи    пащхьэ   итлъхьэ   1уэху   ублар    и   к1эм   нэгъэсыныр.  

Кавказ    Ищхъэрэм,   Индылрэ   Тэнрэ   я   1уфэхэм   деж   щылъ   щ1ыналъэхэр   (1647 гъэ)

Тыркубзэк1э   къыдэк1а    пасэрей    тхылъыжьхэр    зыдж   щ1эныгъэл1  Григорьев  Аркадий  (1931 - 2011)   и    унафэм   щ1эту   ягъэхьэзыра    пычыгъуэхэм   къыхэхауэ

Къэбэрдей   (Kabartay)   лъэпкъыжьым    и1ыгъ   хэгъэгушхуэр

Абы   зэреджэр   «къэбарты»   е   «къэбэртайщ».  А    ц1эр   хэгъэгум щ1игъуэтар    Сэракис[1] (Serakeys)    и    къуэ     нэхъыжьым     Къэбэртай    ц1эр   зэрихьэу  зэрыщытарщ.    Бэгъдад    щ1ыналъэм   а   къэбэрдейхэм    къащ1энауэ   «тай»    лъэпкъыр    исщ.   «Тай    лъэпкъ»    жа1эн    и    п1эк1э  «къэбэрдей»,  «къэбартай»,  «къэбардэ»   жа1э.  Мы    щ1ып1э   тхъэгъуэр   Хулагу-хъаным   япэ    дыдэ   хьэрып    Серакисрэ    тай   хьэрып   лъэпкъымрэ    яритауэ   щытаращ.   Адыгэ    (шэрджэс)   лъэпкъыр    япэу    къыщежьар      хэгъуаикъу[2] (Şağake)    лъэпкъыр    зэрыс     хэгъэгурт,   иужьк1э     мы    щ1ып1э     берычэтым    зыщиубгъуащ.

Зи   гугъу   тщ1ы   щ1ыналъэм    хъаным     и    гъусэу    дихьэри,    сыхьэтипл1к1э    лъэсу   дык1уа   нэужь,    Кюгю    псыежэхым, ит1анэ   Кегне   псыежэхым   деж    дынэсащ.  А  т1ури   зэпэгъунэгъущ,   Псыжь      холъадэ.

          Мыбдеж    щегъэжьауэ    сыхьэтит1   гъуэгук1э   ук1уэмэ,   тхьэелъэ1уп1э     щытщ  -   л1ыгъэрэ    хахуагърэ       къигъэлъагъуэу,    диным    и     хьэтырк1э    зи      псэр     зыта,   зи    пщ1эр    лъагэ,    зи     къарур    лъэщ     1имам    щэджащэм      и     фэеплъ     кхъэлэгъунэ.   Лъэпкъым   и    пашэ,   насыпым    и  къежьап1э,    бегъымбар    щ1эблэм   къыхэлыдык1,   Тхьэр   арэзы     зыхуэхъун    ц1ыху    къабзэхэм  я  нэхъыф1ым   и    ц1эк1э   щыт,   нэр   зыгъэджыл   а     Пендж-Хьэсэн  (Penç Hasan)   ек1уэл1ап1эр      щ1ып1э    гъэлъэп1ащ.    Зэманхэр     щынэхъыф1ым     дагъыстэнхэм,    къумыкъухэм,    кайтакхэм   я    деж      л1ык1уэ    къагъэк1уауэ    щытащ    ахэр      дин    захуэм    хуриджэну.   Шахым   и    1эгуп1э   ижьыр   зытегъэуа   дэфтэр   1эщ1элъу    ягъэк1уат     а    л1ык1уэр    къумыкъухэмрэ    кайтакхэмрэ    я    деж.  Абыхэми  «Дыарэзыуэ  доувал1э»   жа1эри   муслъымэн   диным  ихьэн   насыпыр    къайуэл1ауэ     щытащ.  

         1эгуп1эр   гъущ1   пхъуантэм   иралъхьэщ,  а   пхъуантэр   мывэхум   хагъэжыхьыжри,     абдеж   дыдэм    деж    щ1ым   щыщ1ат1ат.    Иужьк1э  абы   и   щ1ы1ум   унэхэр,    хьэщ1эщхэр  тращ1ыхьащ.  Тимур-хъан[3]  къак1уэу   ухуэныгъэхэр     щилъагъум:   «Сыт  абы  и   мыхьэнэр?» -  жи1эри  псори  щ1ым  хигъэк1уэдэжауэ  щытащ. Ауэ  Дагъыстэн   пащэхэм   ек1уэл1ап1эр    зэрагъэпэщыжри,     унащхьэ    лъагэхэр   тращ1ыхьыжауэ  щытащ.  А   тхьэелъэ1уп1эм   деж   Уарп    псыр   блож.  Ар   Къэбэрдей   хэгъэгум   щыщ   Бещто    Бешдаг)    бгым     къыщ1ож,  ищхъэрэк1э    мажэри,     Псыжь  деж   и    гъуэгур   щеух.

Зи  гугъу  тщ1а   Пендж-Хьэсэн   щ1ып1эм  пэжыжьэкъым   Бэщылбей къэувы1эп1эр.  А   Пендж-Хьэсэныр    Бэгъдад  щы1э  Пендж-Алий  фэеплъым   нэхърэ   нэхъ   инщ,   Къэбэрдейм   хеубыдэ. 

Мы  щ1ыналъэхэм  пщыи,   тепщи,  хеящ1и,  щихънагъи,  члиси  щы1экъым, сыту  жып1эмэ, мыбы  щыпсэу  ц1ыхубэр  чыристанхэм ящыщкъым. Ауэ  абыхэм  егъэлеяуэ  Пендж-Хьэсэн  тхьэелъэ1уп1эр    ягъэлъап1э, ар   я  хеящ1э,  я   тепщэ    ящ1ауэ. Зыгуэр  зыф1адыгъуа   ц1ыхум      гурыщхъуэ  зыхуищ1ыр   занщ1эу  Пендж-Хьэсэн  тхьэелъэ1уп1эм    бгъэдешэри,      кхъэлэгъунэм   хэлъ    бжэм   1эк1э   ирегъауэ.  А  ц1ыхур  къуаншэмэ,  бжэм   еуэну   мэшынэ, хьэпшыпыр къызэрищтамк1э зыкъеумысыжри,   зейм  езыр-езыру  иретыж.  Мыкъуаншэмэ,  къимык1уэту  бжэм   йоуэри,   хуит  ящ1ыж.  Езыр   къуаншэу,   ауэ   ц1ыхухэм   ящыук1ытэрэ  бжэм  теу1уэмэ,   Алыхьым   и унафэк1э   маф1э   къыщ1онэри,    ф1ыц1э   хъуху    иса    нэужь,    мал1э.  Апхуэдэ   щ1ык1эу  а   унэм  и  бжэ1упэм  джауррэ  муслъымэну  мин бжыгъэхэр   щыщ1алъхьащ.    Зэрыжа1эмк1э,  1эк1э   зытеу1уэ   а   бжэм  щыщ     пхъэбгъур    Нухь   лъап1эм   и   кхъухьым   щыщщ.

Пендж-Хьэсэн     тхьэелъэ1уп1эм   и    теплъэр

Тюльпан   гъагъэхэр   1уву   зэрыт   удзыпц1э   джафэшхуэм  ит, ц1ыхухэр   зэк1уал1эрей    мы     тхьэелъэ1уп1эр     уафэгум    къат-къату     ит   ф1эк1а   пщ1энкъым.  Жыгышхуэхэм   яхэту,  дыгъэ   бзийхэр  зытридзэ унащхьэ   хъурейм   и    лъабжьэм    щыщ1эт1а   мывэхум  хэгъэжыхьауэ   гъущ1   пхъуантэм    1имам   Хьэсэн    и      лъап1эхэр   зэтедзауэ   дэлъу  ягъэхъыбар.   А    мывэху   зэпэпл1имэм    и   къуапипл1ри    мэз   бжэныфэк1э   щ1эгъэнащ.  Ауэ   абдежыр    зи    хэщ1ап1э   щихъ    гуэри    къыт1эщ1элъэгъуакъым.  

Пендж-Хьэсэн   тхьэелъэ1уп1эм   деж    щек1уэк1   зэхуэсышхуэхэр

          Гуф1эгъуэр    щыбагъуэ   мы   щ1ып1э  телъыджэм   бадзэуэгъуэ   мазэм  и  7-м   гъэ   къэс   тафэм   къыщык1,  езы   Тхьэшхуэм  къигъэк1а   жыг   абрагъуэхэм   я   жьауэм  щ1эту  сондэджэр   щэрэ   минхэмрэ     Индым,  Синдым, Балхым, Бухъара,  Хатайм, Хотаным, Чыным,  Мэчыным, Московием, Швецием, Булгарым, Тыркумэным, Казакин,  Краков, Чехым,  Польшэм, Австрием, Инджылызым, Нидерландхэм,  Гданьск, Данием, къинэмыщ1ауэ Хьэрыпымрэ Иранымрэ  къик1ахэу тхьэелъэ1уп1эм къек1уал1эхэр   къыщызэхуос.  Абыхэм    шэтырхэр   ягъэув,  гуэщхэр   яухуэ.    Тюльпанхэр   изу   зэрыт   губгъуэм   ц1ыху   ц1ык1ум  къыхэщ1ык1а  псыежэхышхуэ   къыщыкъуалъэм   хуэдэщ  абдежым  а  зэманым.  Жэщ-махуэ  пл1ыщ1к1э   йок1уэк1  Пендж-Хьэсэн  бэзэрыр: хьэпшып   псори    зэныбжьэгъугъэм   и    утым   къралъхьэри,    ящэ   ик1и  ящэху.   Зы    нэрыбгэ    адрейм   и   хьэпшыпхэм   нейуэ   еплъыркъым, дыгъуэн   жыхуа1эр   ягу   къэк1ыххэркъым.  Ауэ   щыхъук1э,  адрей  зэманым  «сыт   зэтхьэл1эн»   жа1эу    нэк1э    щак1уэ   зэпытщ    шэрджэс   лъэпкъыр.  

       А   Пендж-Хьэсэн  тхьэелъэ1уп1эм  деж  Дагъыстэным  щыщ  щихъхэри къок1уал1э.  Мыр   гум   имыхуж   телъыджэхэр   уи   нэгу  щыщ1эк1  зэманщ.

Къэбэрдеймрэ Талъостэнеймрэ  япщхэр   ф1ыуэ  зэщ1эузэда зауэл1хэр  я   гъусэу    бэзэрыр   зэхэтыху   абдежым   щытхэщ, псори зэбгрык1ыжа     нэужь,   Къэбэрдей     къалэхэм    мэк1уэж.

Мыр   хэгъэгушхуэщ.   Мыбы   щызек1уэ  бзэр – пасэрей   бзэжьщ.

Пендж-Хьэсэным  деж  дик1ри, сыхьэтипл1к1э псыхъуэ гуэрк1э къуэк1ып1эмк1э    дык1уащ.

Дударыкъуэ  (Dodorkay)   къэувы1эп1эр

            Мыри   зыхуей    хуэзэпа    къэбэрдей    къуажэщ.  Мы  щ1ып1эхэм къыщыпк1ухьыну  икъук1э  шынагъуэщ.  Ц1ыхухэр  зы   бэлътоку  е  зы бжьыныщхьэ  щхьэк1э  щаук1  къохъу,  сыту   жып1эмэ,  хьэпшып щы1эххэкъым   мыбык1э.  Илъэсым   зэ  1эгъуэблагъэм  бэзэр   щызэхэтщ. Ауэ    ахъшэ   зек1уэркъым.   Зэгуэр   Уэсмэн-пащэ   Оздемир-оглу  мыбы  мазиблк1э  щ1ымахуэ   щрихат,     персхэм  Шемахэ  щезауэурэ.  Арати,  дыжьын  зэрыщымы1эм  къыхэк1ыу,  фэм  къыхигъэжри  ахъшэ ищ1ауэ  щытащ. Иужьк1э,   уэсмэн  зауэл1хэр  я  хэкум   к1уэжа  нэужь, фэ ахъшэхэр   хъарзыналъэм  иратыжри,   абыхэм  я   п1эк1э  ахъшэщ1э    къратауэ   щытащ.

Иджырхэми   къэбэрдеипщхэм   я  хъарзыналъэхэм  фэ   ахъшэ  куэд илъщ.   Сэ  тхьэмыщк1эм   нэгъунэ   зыбгъупщ1  си1эщ.  Абыхэм   ятетхащ:  «Селим-хъан  и   къуэ  Мурад,  Шемахэ   къэзызэуар,   986 (иджырей бжэк1эмк1э  1578-79) гъэ».   Егъэлеяуэ   теплъэ   гъэщ1эгъуэн    я1эщ  а   фэм   къыхэщ1ык1а   ахъшэхэм.

           Черкесстаным  (Çerkezistan)  и    щ1ыналъэхэр   Дербент    дэс    тепщэм   и  унафэ  щ1этщ.  Ар    щымыгъуазэу   мы    щ1ып1эм   зыри   щызек1уэфынукъым.  Ауэ мыбы   щыщ  зиусхьэнхэм  тыгъэрэ  саугъэтрэ  яхуэпщ1мэ,  ц1ыху къыпхуагъак1уэри,  уи   гъусэу  кърагъэк1ухь:   жэщк1э  узэк1уал1эм нек1уал1эу,  къыпщамыгъэщ11ауэ  зиусхьэным   деж,  мэлыхъуэ  пщы1эм е пщычом  урашал1э.  Уи  гъащ1эми  уи  мылъкуми ущ1ытешыныхьын щы1экъым. Уи  бысымым  тутын,   мастэ   е  1уданэ  ептмэ, дунейр къутэхук1э  къыпхуэарэзыуэ  пщ1э  къыпхуищ1ынущ.  Гъуэгуанэ  утетыхук1э  уи   щхьэм,  уи  мылъкум, уи   бынхэм,  уи  1ыхьлыхэм    папщ1э  и  псэ  еблэжынукъым.   Шэч   хэмылъу,   мыбыхэм     хьэщ1э   гъэлъэп1эн    хьэлыр   минк1э   нэхъ    яхэлъщ,    дыгъуэным    нэхърэ.   Пэжыр  жып1эми,    апхуэдэ       дагъуэ    зи1эр      мы     лъэпкъым    и    закъуэкъым.

              Мыбдеж   щегъэжьауэ     къуэк1ып1эмк1э  сыхьэтитхук1э  дык1уэурэ  Инжыдж  (Cincik)  псыежэхым  деж  дынэсащ. Ар   Бещто  деж къыщожьэри  Псыжь   холъадэ. А   псыежэхым   и   1уфэм   куэдрэ  умылъагъу   кхъуафэ   къэгъэша   телъыджэхэр  щащ1,  зэреджэр – «кёкю».  Ахэр   Къаныжь,   Азов,  Тэн   1уфэ   щащ1хэм    нэхърэ    нэхъыф1щ,  къуэ  зэвхэми   псытепхъэхэми   блок1ыф.  Мыбы   бдзэжьеи  нэгъуэщ1  псэущхьэхэри     къыщаубыд.   Псэ     къыпхэзылъхьэж    псыщ   мыр.   

Мыбдеж   щегъэжьауэ    къухьэп1эмк1э сыхьэтит1к1э дык1уэри,   Инжыджышхуэ,  Инжыдж  Ц1ык1у  псыежэххэм   дабгъэдыхьащ. Ахэри   Бещто   къожэхри,   Псыжь  холъадэ.  Инжыдж  1уфэм  ды1уту  щ1ып1э   гугъусыгъухэм   сыхьэтитхук1э    дапхык1ащ.

Аслъэнбэч (Arslan Bey)  и   къалэр

        … гъэм    Аслъэнбэч   зи   ц1э   нэгъуей   щ1алэм   нэгъуей   зауэл1   хахуэ  15000   и   гъусэу   Московием    и   жьауэ   щ1этхэр   ихъунщ1эну  зек1уэ   ежьат.  Хешдекхэм    я    щ1ыналъэхэм   пхык1а    нэужь,  брамхэм,  кхъуафэхэм,  фэндхэм    ятесу   Индылрэ   Яик    псыежэххэмрэ  ик1ри,  Хейхат   губгъуэм   щыпсэу  къалмыкъыдзэм   теуат.    Ит1анэ  мурад  ищ1ащ:  сеуэнщи,   Къэзан  хэгъэгум  сык1уэнщ, иужьк1э  Алатыр  щ1ыналъэм   сит1ысхьэнщи  сыщыпсэунщ.  Ар  и  гугъами,    къалмыкъ  зауэл1хэм    кърахужьэжщ,   Хейхат   губгъуэм   нэс   яхури    псыежэх   абрагъуэу    Псыжь    зэпрахуащ.   Аслъэнбэчыр   апхуэдизк1э   хагъэзыхьати,   къэбэрдеипщхэм   я   деж  лъэ1уак1уэ   к1уэным    ирахул1ат,   сыкъевгъэл  жи1эу.   

   Мухьэмэд-Джэрий   пщ1э   зи1э  хъанти,  а   зэман  дыдэм   ирихьэл1эу  мы   быдап1эр   Аслъэнбэчым   иритри,     мыбдежыр    хэщ1ап1э  хуищ1ащ.   Иджы    ар    бгъэдыхьэп1э   зимы1э,   Инжыдж   псыежэхым  и  1уфэм 1ут  пхъэ  быдап1э  зэпэпл1имэ  ек1ущ.  Ауэ   и   ищхъэрэ  лъэныкъуэмк1э  пхъэ    куэбжэ   хэлъщ.   И    хъуреягъыр   лъэбакъуэ   400-м  нэсынщ.   Быдап1э  пщ1ант1эм  унэ   дэтыххэкъым, ягъэ1эпхъуэ пщы1э ф1эк1а.  Мэжджыт   мыин   дэтщ,  тэтэр   1имам   щылажьэу.  Топищ   я1эщ.   Быдап1эм  и  щ1ыбк1э  мывэм   къыхэщ1ык1а   унэхэр,   Аслъэнбэчрэ  адрей  мурзэхэмрэ  я  мэлхэр  зыщ1агъэхьэ  чэтхэр  къыщытщ. А  псори бгъэныщхьэщ.   Мыхэр    махуэ   къэс   къалмыкъ-тэтэрхэм   йозауэ.

Зи  гугъу тщ1ы  Аслъэнбэч  и  унэ  хуитым  шылк1э,  махъсымэк1э, хьэкъуртк1э   зыщыдгъэнщ1ащ. Ит1анэ  дэ1эпыкъуэгъуу  зауэл1  2000 къыдатри,  шыхэм  датесу  дежьэжащ.  Къалмыкъхэм  защихъумэу   Аслъэнбэчи   ди   гъусэу    нэшэсащ.   Сыхьэтитхук1э  гъуэгу  дытетащ.

 Щадкирман  (Şadkirman)     быдап1эр

Мы  быдап1эр  Мухьэмэд-Джэрий … гъэм   и   унафэ  щ1игъэуват. Ар къэбэрдеипщ Мысост-бей  иухуауэ  щытащ,  къалмыкъхэр  Къэбэрдейм къыщытеуэк1э   ц1ыхухэмрэ   мылъкумрэ   щахъумэн   папщ1э.

Иджы  ар  къуапипл1  зи1э  пхъэ   быдап1э  лъэщщ,  Инжыджыпсыр Псыжь  щыхэлъадэм  деж   щыту. И   гупэм  деж  лъэбакъуэ  500  зи  хъуреягъ пхъэ  пщы1э  щытщ.  Быдап1эр  къэзыухъуреихь  бжыхьыр  чырбышым къыхэщ1ык1а  ухуэныгъэшхуэщ.  Ихъуреягък1э   къуэ   дэт1ык1а   къок1уэк1,  абы  и   щ1ы1у   пхъэбгъум   къыхэщ1ык1а    лъэмыж   телъщ. Быдап1эм  и  тетыр  мэжэр  Ахьмэд-агащ,  ар  Мухьэмэд-Джэрий и  унафэм   щ1этщ.

Зауэл1  плъырып1э  гуэри   щы1эщ   мыбы.  Хъаным  абыхэм  я  къадыуэ  къумыкъухэм  ящыщ  Тухътар  Хьэжы-Али  игъэуващ. Мы   быдап1эр  абы  и  гъуса  зауэл1  щ1али   100-м  псэуп1э  яхуэхъуащ. Ахэр  псори  Шафихьи  и  мэсхьэбым  щыщ   муслъымэнхэщ.  Тухътар-къадым  абыхэм   илъэс   къэс    нэщ1    мазэр    къахуегъуэт,   ауэ    езыхэр    нэщ1    зы1ыгъхэм  ящыщкъым.  Ит1ани   ахэр  егъэлеяуэ    зыхуэсакъыж   муслъымэнхэщ.  Нт1э,  мис  ахэр   зэрымуслъымэным  къыхэк1ыу, абы ищ1ы1ужк1э  ди   зиусхьэн   Мухьэмэд-Джэрий   хъаным    узэщ1ыныгъэ къарууэ  хэлъым  и  ф1ыгъэк1э,   Къэбэрдейм  щыщ  пщы  псоми муслъымэныгъэр  къащтэн,  Тхьэр  зыгъэзакъуэ  дин  захуэм  техьэн щ1адзэри  кхъуэ  зэрахуэхэр  яук1ыжащ, ислъамым  ихьэн  насыпри я1эрыхьащ. Мыбы  щаухуащ:  хьэмэм,  мэжджытышхуэ,  хьэщ1эщ  пщ1ант1э,  хьэблэ   мэжджыт.   Алыф-бейхэр  зэрыт    тхылъхэм   еджэк1э  зрагъащ1э.  

Мухьэмэд-Джэрий  хъаныр  трагъэк1ауэ  Щадкирман  быдап1эм къыщык1уам,    и   хъумак1уэ   къомыр    бгъэдыхьэри:  «Ди  зиусхьэн,  хэт  дэ    иджы    лэжьапщ1эр     къыдэзытынур?» -  жа1эри    еупщ1ат.

Зэгуэр,  жэщу,  абыхэм  быдап1э к1уэц1ым  щ1ым  топитху зыщ1ып1э деж  щыщ1ат1эри,  шахым  деж  к1уахэт, зэрытрагъэк1ам  щхьэк1э хуэгу1эхэу: «Еууей! Еууей!». Сыту  жып1эмэ,  Мухьэмэд-Джэрий  хъаным и къэралым  щыщ  Къэбэрдей  лъэпкъым зэрыщыту ислъамым  ихьэн  пщ1эр къалъысат, абы къадыхэмрэ  1имамхэмрэ  яхутригъэуват, хьэмэмхэмрэ быдап1эхэмрэ иригъэухуат.  Апхуэдэ  щ1ык1эу  мы   щ1ып1эр  щытхъу  зыхуэфащэ  щ1ыналъэхэм,  ислъамыр  щызек1уэ  хэгъэгухэм хиубыдащ. Дяпэк1э   зэрыхъунур хэт  ищ1эн,  ауэ  зи  гугъу тщ1а  щхьэусыгъуэхэм  къахэк1ыу   къэбэрдейхэр        муслъымэн    лъэпкъ    хъуащ...

           Мыбдежым  щегъэжьауэ  сыхьэтит1к1э   ук1уэмэ,  къурш  зэхуакум   дэт   ят1экъуэм  Къудаи   жыхуа1э  къэбэрдей  хэщ1ап1э  зэгъэпэща  дэтщ,  уни 100  хъууэ.  Абдеж   щегъэжьауэ  сыхьэтипл1к1э  къуэк1ып1эмк1э   дык1уэц1рык1ащ  мэзылъэрэ  бгылъэ  гъуэгук1э.  

                                Псыжь    псыежэхышхуэм   и   къежьап1эр

Куржым   щы1э  Дадиан   бгым   къыщежьэу,   1уащхьэмахуэ  ипщэрабгъук1э  къыщежэхк1э,  ар  апхуэдэ  дыдэу  инкъым, мы   щ1ып1эм   къыщысым  деж.    Ауэ  хы  Ф1ыц1эм  хэлъэдэжын   ипэ, абы,   инми  ц1ык1уми,   иджыри  псыежэх  860-рэ  къыхэлъэдэнущ. Ахэр  псори ди гъуэгуанэм дытетыху  дызрихьэл1а псыежэххэращ. А псори  Абхъаз  бгыхэм къожэх. Тхьэм и  ф1ыщ1эк1э, а псоми даблэк1ащ,  я псым щыщи т1ухуащ.  Псыежэх  нэхъ  инхэм  я  гугъу тщ1ак1эщ.

Псыжь  и  ищхъэрабгъук1э   щылъ  щ1ы псори  Хейхат губгъуэм хеубыдэ.  А  лъэныкъуэмк1э   псыежэхи  жыги  щы1экъым. Ауэ  Псыжь и 1уфэ дыдэм мэз  1увхэр ирок1уэ,  псыежэх  плъагъуркъым.   Псыжь  хэлъэдэж  псыежэххэр  псори  къыздижыр Черкесстаным и  лъэныкъуэк1эщ.

          А  Къэбэрдейм  дыщыщы1эм Псыжь  и чэнжып1эм деж дыщызэпрык1ат.  Ауэ псори дыхэк1уадэ пэтащ. Шы зыбжанэм я 1эпслъэпсхэр зэрынэри, шыхэри абыхэм теса ц1ыхухэри итхьэлахэщ.    Бэлыхьищэ  ттелъми,    Алыхьым   и   ф1ыщ1эк1э,  ик1эм-ик1эжым,    Псыжь и адрей  1уфэм   дынэсри,   иджыри   сыхьэтищк1э  гъуэгу  дытетащ.

Къэбэрдей   пщычор

Абы   зэреджэр…  Бгъэныщхьэ  зытелъ  унэ  300   хъу   а  пщычоушхуэр    къуэ   задэ   зэвым  дэтщ.   А   къуэ  дыдэм  и  адрей  лъэныкъуэм  ищхьэк1э  зи  гугъу   тщ1а   пщычор   къыщытщ.

Дызытепсэлъыхь  щ1ып1эр   Гум   псыежэхым  пэгъунэгъущ. Гумыпсыр   бгыщхьэм  къожэх,  зы  махуэ  гъуэгук1э   ищхъэрэк1э  мак1уэри,   Бэбырдыкъуадж   (Bebirdikaç)       губгъуэм    нос.  А    псыр    псэхэлъхьэжщ.    

Мы  пщычом   щыпсэу лъэпкъхэр  1эк1уэлъак1уэ защ1эщ, дэтхэнэ зыми  и  унэм  1эщ1агъэ  гуэр  щызэрехьэ. Мы лъэпкъыр муслъымэн диным зэрихьэ лъандэрэ,  япщ   Мысост-бей   пщычом  хьэмэм, зы мэжджытышхуэрэ   нэхъ  ц1ык1уу   т1урэ   щищ1ащ.

Хъут1бэ  къыщеджэк1э, Уэсмэным,  Кърым  хъанымрэ  Дагъыстэн  пащэмрэ   я   гугъу  ящ1ри,   иужьк1э   Мысост   и   ц1э  къра1уэ.   Зэман-зэманк1эрэ  мыбы  къэбэрдеипщхэр щопсэу. Пщы   нэхъыжьыр  хъану къалъытэ.  Нэхъыщ1эр  а  Мысост-бейращ.  Ауэ  я  унафи я 1уэхуи  зы1эщ1элъыр  аращ.  

Мы къэбэрдей лъэпкъым муслъымэныгъэ къыщищта зэманым  щыщ1эдзауэ нобэр  къыздэсым щэк1 1увым къыхэщ1ык1а пы1э хужьрэ щыгъын  хужьк1эрэ  захуапэ,  я  щхьэцхэр   паупщ1 е  яупс. Унэм  щыщ1эсым деж нэмэз  щыгъэ  ягъажэ. Апхуэдэу муслъымэныщ1э  гъэщ1эгъуэнхэр  къахэк1ащ. 

Мыхэр,  псори  зэхэту   къапщтэмэ,  зыхуей   хуэзарэ   гъащ1эр  тыншу щызэтеухуауэ   къуажэ   20   мэхъу.   Япщхэм    л1ыгъэ    зыхэлъ  зауэл1   хахуэ  защ1эу  10000  я1эщ.  Псори   къурейшхэм  къатехъук1ащ.   Нэгъуэщ1 лъэпкъхэм  щыщ   хъыджэбзи,  пщыл1  щ1эбли   къашэркъым – к1уэ,  хур пщащэм  хуэдэу  мытхьэ1ухудмэ. Езыхэм  я  пщащэхэри   нэгъуэщ1хэм иратыркъым. Пэжщ,   тэтэр  хъанхэмрэ  я  сулът1анхэмрэ  ират. 

Мы  пщычоуищым  илъэс  25-рэ лъандэрэ, къалмыкъхэр къатеуэн шынагъуэ  зэрыщы1эм   къыхэк1ыу,   нэгъуэщ1  бгыхэм 1эпхъуэу пщычоущ1э  щаухуэркъым. Иджыпсту  я  п1эм быдэу  изэгъауэ исхэщ.  Зыхуей  хуэза   пщычощ  мыр,  къуажэшхуэхэм  ещхьу.

Иджыри … гъэм   мы  щ1ыналъэм   Московие  хэгъэгум  къик1ри Аслъэнбэч   зи    ц1э   тэтэр   гуэр    къэк1уауэ   щытащ.  Абы    и   ужьым   иту  къалмыкъ-тэтэрхэр   Къэбэрдейм  къэк1уащ,  ар  къыдэфтыж   жа1эри.

         Къэбэрдейм   щыщ  зауэл1хэм  я  теплъэ  уардэмрэ  я  л1ыгъэмрэ

               Къэбэрдейхэр  зэрылъэпкъыу щ1ып1э  гуэр  деж щызэхуэсри,  жэуап гуащ1э иратащ: «Тэтэр  Аслъэнбэчыр  бзути,  ди    уэрэд   макъыр  зэхихри къэлъэтащ. Дэ абы  псэуп1э  еттри,   къуэш  зыхуэтщ1ащ.  Мы  нэгъуей  лъэпкъри   фэттыжынукъым».  

А  илъэсым  Тайшэ-хъан,  къалмыкъхэм   я  пщым,  зауэл1ищэ  хъу  дзэ зэригъэпэщри,    къэбэрдей  къуажэхэр  зэтрикъутэну   мурад  ищ1ат. Аслъэнбэч  и  нэгъуейхэмрэ   къэбэрдей   щауэхэмрэ   ар  зэхахати,  къуэрэ лъагап1эу  щы1эм  фоч   зы1эщ1элъ   нэщэнауэхэр  щагъэт1ысри, псори зэхэту   зауэ     губгъуэм   зауэл1  10000  зэщ1эзэуда   кърагъэуват.

Къалмыкъ  зауэл1хэм,   адыгэхэмрэ   нэгъуейхэмрэ  къызэралъагъуу,  «Уо!»  жа1эу  зэрыгъэк1ийхэурэ  занщ1эу  къатеуати, мыдрейхэми   щ1эпхъуэж хуэдэу защ1ащ. Ар  зылъэгъуа  къалмыкъхэр абыхэм як1элъыщ1эпхъуэу,   бгы    зэхуакум   щыдэлъадэм, асыхьэтым   къуак1эбгык1эм  зыщызыгъэпщк1уа  нэгъуей  фочауэхэр, щхьибл  зыф1эт  благъуэм  ещхьу,   къыкъуэжхэри   къалмыкъхэм  бдзапц1эшэ уафэхъуэпск1ыр  трагъэлъэлъащ.  Арати, мин зыбжанэм нэблагъэ къалмыкъхэм   зэуэ   думпыр   къахуэк1уащ.

Къалмыкъхэр  я  гупэк1и  я  щ1ыбк1и  къаувыхьу,   теуэк1э  гуащ1эк1э я  нэгъуеисэхэмк1э  щахэлъэщыхьым, зы  дакъикъэм 20000-м нэс къалмыкъ джаур гупыр  гъэру  яубыдащ. Тек1уахэм  я  1эмыщ1эм  къалмыкъыш  67000-рэ  ихуащ.

Къалмыкъхэм зэратек1уам нэмыщ1ыжк1э, езы Тайшэ-шахыр  хьэлэбэлыкъым щыхэк1уэдат, дзэм къыщ1эна т1эк1ур щ1эпхъуэжат. Адыгэхэмрэ нэгъуейхэмрэ  шы  еша-ел1ахэм  тесу  щ1эпхъуэж  къалмыкъхэр ирахужьэщ,   къэнахэм   яхэлъэщыхьурэ  1эщтырхъан нэс  яхури,   къэнар абдеж  щаук1ыжащ.

Иужьк1э,  а   напэтехыу  къалмыкъхэр  щыщ1эпхъуэжа махуэм хэк1уэда   Тайшэ-шахым   и  п1э  къиува  Мончак-шахым зауэл1 2000-м нэс дзэ   зэригъэпэщри,     и   адэм    илъ    ищ1эжыну  къежьат. Ауэ къэбэрдейхэмрэ нэгъуейхэмрэ нэгъуэщ1 1эмал бзаджэ къагупсысри,  я хэгъэгум  ит   къуэхэм зыдагъэпщк1ухьщ, «къэбэрдей»   жыхуа1э я фочхэмк1э  бийхэм  егъэлеяуэ  гуащ1эу  ебгъэрык1уэри,  къалмыкъ  2000-р  и  гъусэу  Мончак ерагъыу  щ1эпхъуэжыфа къудейщ. 

Ик1эм-ик1эжым,  Мончак  и   адэм  и  хьэдэр   адыгэхэм  иратыжын  папщ1э  къэбэрдей   адыгэхэм  1эщышхуэ  50000  яритын  хуей  хъуащ:  шыуэ, жэму,  махъшэшхуэрэ   ц1ык1уу.  Нэгъуэщ1у  жып1эмэ,  и   адэм  и  хьэдэр  иратыжын  щхьэк1э,   апхуэдэ  уасэ   паубыду  арат.  «Еттыжынукъым!»  - жа1эт   нэгъуейхэм.  Сытми, 1уэхур зыхуэк1уам тепщ1ыхьмэ,  Мончак-хъан   Аслъэнбэч-нэгъуейм  1эщ  100000 иритщ,  и  адэ Тайшэ-шахым  и  хьэдэр   я1ихыжри    игъащ1эк1и  Къэбэрдейм  зыпэщ1имысэжыну  тхьэ  ирагъэ1уащ.  Ар хъарзынэт,  къалмыкъхэм  «псалъэр  гъэпэжын»  жыхуа1эм  къик1ыр  ящ1эу щытамэ. А зэманым лъандэрэ  къалмыкъхэмрэ къэбэрдейхэмрэ  зэбий  к1эуф1ыц1хэщ, я зэхуакум  лъы  дэлъу. Абы  къыхэк1ыу  а  къэбэрдей    пщычоищыр   илъэс 25-рэ  хъуауэ   нэгъуэщ1ып1э  мы1эпхъуэу  къуршым исщ,  къалмыкъхэр къатеуэнк1э  мэшынэхэри. 

Хъаныр ди  гъусэу а щ1ып1эхэм дыщыщы1ам, Мухьэмэд-Джэрий хъаным  иухуа    Щадкирман   быдап1эм  зауэл1хэр    дэк1ат. Ар зэрызэхахыу, къалмыкъ-джаурхэм  быдап1эр къат1ысыхьри,  зауэзэрыл1 гуащ1эр  зэхаублащ.

Щадкирман  быдап1эр  хуит  зэрыхъужа  щ1ык1эр

             Хъан тхьэмыщк1эр трагъэк1а нэужь, и 1уэхур Алыхьым бгъэдилъхьат.  Иджы  мис, Мухьэмэд-Джэрий хъаным  къэбэрдейхэри нэгъуейхэри  къанэ щымы1эу  шым  егъэшэсри,   сыхьэт псок1э псынщ1эу жа нэужь, быдап1эр  къэзыт1ысыхьа   къалмыкъхэм   бэлэрыгъауэ  ятоуэ.

Мухьэмэд  и сэшхуэр  апхуэдизк1э гуащ1эу къалмыкъхэм ятехуати, Мончак-шахым къару зи  ц1э къыхуэнэжатэкъым. Мылъкурэ хьэпшыпу, шырэ 1эщу  егъэлеяуэ  куэд къашэри тек1уахэр пщычом къек1уэл1эжат.  Тхьэлъэ1ушхуэ яублэри,  хъаным тыгъэ лъап1эхэр  хуащ1ащ: дыгъэр къызыщхьэщих  щ1али 10-рэ   пщащэ   къабзэу   15-рэ.  Иджыри   махуитхук1э  хъаныр  яхъумэу Къэбэрдейм щагъэхьэщ1ащ. 

                Пэжыр    аращи,  мы   лъэпкъыр  -   псэр   зыхьэху,  л1ыгъэ   зыхэлъ,   жыжьэу   зызыубгъуа     лъэпкъышхуэщ.   Черкесстан  псом ар  лъабжьэжь  зи1э,  пщ1э  зыбгъэдэлъ  лъэпкъ  хэплъыхьауэ къыщалъытэ. Я бзэр  зэгъэщ1эгъуаф1эу   ябж.  Гуэныхьым  зэщ1ибла  сэ  тхьэмыщк1эми  абы и  щапхъэ   гуэрхэр  стхынщ, гъуэгуанэм  къыщытхуэщхьэпэн  хуэдэу.

Мамылыкъуэ  (Mamaluka)  адыгэхэм  я  бзэм  щыщ

            Zı – 1;  tuku- 2;  sı – 3;   pılıh – 4;  tuffe – 5;  şı – 6;  bılı  - 7;  yı – 8;  buğu – 9; pışı – 10;

            Алыхьым и ц1эр -…;  çaku – щ1акхъуэ;  pısı – псы; ıll – лы; koye – кхъуей; ko – кхъуэ;  mell – мэл;  pıçen – бжэн;  sine – щынэ; şıy – шы;  sıdı – шыд; kadırğe – къыдыр;  lev – кхъуэ шыр;   gomil – гъуэмылэ;  (адэк1э  псалъэуха  зыбжанэ   къэбэрдей  адыгэбзэк1э   къехь).

             Иужьк1э мы Къэбэрдейм  хъаным дэ1эпыкъуэгъуу  шэрджэсрэ  нэгъуейуэ  зауэл1 5000 къыдитри, ищхъэрэк1э дунэт1ащ. Сыхьэтиблк1э  къурш задэхэм дапхык1щ, псы  псэхэлъхьэжым дыхэфщ, зыдгъэпсэхури  дежьэжащ.

Чэракис  (Çerakeys)   и    къуэ    Бэбырдыкъуадж  и  хэгъэгур   зэрыс   щ1ыналъэр

Мыхэри    хьэрып   Чэракис  и   щ1эблэм   щыщщ,  Инжыджрэ  Псыжьрэ я  зэхуакум  дэсхэщ.  Абыхэм   ищхъэрабгъук1э къалмыкъ джаурхэр  щопсэу.  Мы  Чэракис  и   къуэ   Бэбыркъуадж  и хэгъэгум  и щ1ыналъэр   Тэрч  псыежэхым  нос, я   щ1ып1эм  узэпрык1ыным  махуипщ1  ехь.   Ахэр зиусхьэн зэкъуэшипл1 мэхъу,  щхьэж адрейм  хуэдэ дыдэу   къуажи 100  и1эщ.  Ауэ  абыхэм  ящыщ  т1ур  Къэбэрдейм  и  зиусхьэнхэм я унафэ щ1этщ, адрей т1ур Дагъыстэным и сулът1аным и унафэ щ1этщ. Зэзэмызэ абыхэм  ящыщ гуэрым,   къалмыкъхэм гъунэгъу захуищ1ын папщ1э,    Тайша-шахым е Мончакым и блыгущ1эт хуэдэу зегъэ1ури, илъэсым щыщ1идзэк1э  къалмыкъхэм саугъэту  шыщ1эхэр, хывхэр яхурегъашэ, апхуэдэ щ1ык1эу  къалмыкъ зэрыпхъуак1уэхэм, абыхэм я  хъунщ1э-теуэхэм зыщахъумэ, я  унафэ  зэрыщ1эувам къыхэк1ыу. А зэкъуэшипл1ым щыщ дэтхэнэ зыми  зауэл  мин  т1урыт1 и1эщ. 

Ауэ, зэрымымуслъымэным  къыхэк1ыу, абыхэм  зэзэмызэ Дагъыстан пащэр къатоуэ, гъэрхэр еубыд, къуентхъхэр зэщ1екъуэ, сыту жып1эмэ, мыбыхэм я  хэгъэгум  бгышхуэ  бгъэдыхьэгъуейхэр, къурш  задэхэр иткъым, зэрыщыту  мэзылъэ  тафэщ. Мы  лъэпкъым  иджыри  тэтэр хъаным тыгъэрэ зауэл1 щ1эгъэкъуэнрэ  ирет. Ичек  псыежэхым и 1уфэм у1уту къэбэрдей адыгэхэм я щ1ыналъэк1э сыхьэтийк1э  ук1уэмэ,  уни 100 хъу къуажэ щ1эращ1э щытщ, Сехак  и ц1эу. Иджыри  сыхьэтитхук1э  къуэк1ып1эмк1э ук1уэмэ,  Боргъусан  быдап1эм  унэсынущ.

Боргъусан  (Borgosan) быдап1э  шынагъуэм  и  теплъэр

                 Ар  Къэбэрдейм и  унафэм  щ1этщ, сыт щхьэк1э жып1эмэ, мы щ1ып1эр  Бэбырдыкъуадж  хэгъэгум  хохьэ.  Мы  быдап1эм езы  ухуэныгъэм ф1эк1а  зыри щ1эткъым. Зыхуэдэ   щымы1э  мы   къуршыр,  быдап1э  ф1ищу, Алыхь талэм  мык1уэдыжыну   и   1эм   хэлъ    къарум  и  щапхъэу  имыухуауэ п1эрэ  жып1энщ.  Мы быдап1э лъэщыр, уеблэмэ Уэсмэн къэралыгъуэм  и  быдап1э   бгъэдыхьэгъуейхэм  яхуэбгъэдэфынкъым.  Къарум и щапхъэ   къалэ ц1эры1уэхэу Мардини,  Дихлэ, Имадийэ, Эмрийэ, Санджар, Береджыкъ, Маку быдап1эхэми, Кърымым щы1э Мангупми  хуэдэкъым  мыр.  Сыту  жып1эмэ, мы къалэ телъыджэр лъэныкъуипл1ымк1и  бгыхэмрэ  псыкъуийм   хуэдэу   куу   къуэхэмк1э  къэхухьащ.

             А къуэхэм  псэ  къыпхэзылъхьэж псыхэр  щ1ож, къэк1ыгъэк1э  бей          удзыпц1эхэр щолъагъу. Къуэхэм я к1ыхьагъыр жып1эмэ – нэр щыджыл щ1ып1э  защ1эк1э   сыхьэтийк1э  ук1уэц1рок1.

              Къуэхэм я  лъэныкъуит1ымк1э уафэм  щ1эуэ  къуршхэр, бгъэхэм, къашыргъэхэм,  къаргъейхэм  абгъуэ  щащ1  щыгу  шынагъуэхэр къыщытщ. А къуршхэм  я  к1уэц1ым  Демавенд бгым  ещхьу бгъуэнщ1агъ минхэр хэтщ. Языныкъуэ щ1ып1эхэм деж  уэс зытелъ а  къуршхэр апхуэдизк1э къэгъэшауэ къыщхьэщытщи, ц1ыхур я лъабжьэм щ1ыхьэн  мэшынэ. Зык1э захуэщ ик1и джафэщ а къуршхэри, бзухэм я лъэбжьанэхэр зыф1агъэнэн теувап1э  ягъуэтыркъым.

         Бгъуэнщ1агъхэм  Аслъэнбэч и  нэгъуейхэр   унагъуэхэурэ  щ1от1ысхьэ я 1эщхэри я гъусэу – унагъуэ къэс  бгъуэнщ1агъ щхьэхуэм  щ1эсщ. Абыхэм ахэр зэву къащыхъуркъым, апхуэдизк1э 1эхуитлъэхуитщ  и к1уэц1ри.  Алыхьым  и  къарук1э, сыхьэтий  гъуэгук1э  узрик1уэ а  къуэр  куэбжэм ещхьу  и  лъэныкъуит1ымк1э  зэщхьыркъэпсу  къурш задит1ым  зэхуащ1ыж. А къурш  джафэхэм,  щыхуп1эхэм, бгъуэнщ1агъхэм ц1ыхур зэры1уплъэу, л1ыгъэр  ф1эк1уэду  апхуэдэщ. Пхык1ып1эншэу   къыпф1ощ1  а  къуак1эбгык1э  зэпрык1ып1эхэр. Абыхэм  ф1эк1аи  бзур зыдэхуэн  зэхуаку  имы1эу. 

А  къуэхэм  я  дыхьэп1эхэм  деж  Искандер  Зулкъарнэйн   куэбжащхьэ   сатырищ, мыин  дыдэу,   игъэувауэ  щытащ, ц1ыхуит1 ф1эк1а зэбгъурыту дэмыхуэну. Япэщ1ык1э  а  куэбжэхэр  гъущ1у щытащ, иджы  езы  куэбжэхэр   хэлъыжкъым,  я щхьэхэр  къэнащ.  

              А куэбжэхэр  здэщыта  щ1ып1эм нэмыщ1, Боргъусан къуэм узэрыдыхьэн  е  узэрыдэк1ын – ар бзу е хъумп1эц1эдж ирехъу – 1эмал и1экъым.  Дэ  абы  дыщыщы1а зэманым  къалмыкъ джаурхэр т1эунейрэ къэк1уат зауэл1 10000–м нэс дзэ я гъусэу, Аслъэнбэч и нэгъуейхэр я унафэм щ1агъэувэн  я мураду.  Нэгъуейхэм  я  унагъуи я 1эщи  я гъусэу а къуэм дыхьэщ,  ягухэр куэбжэм деж къы1уагъэувэри, мышынэу  къалмыкъхэм  къелащ,  Боргъусан  быдап1эм  дыхьэн хуей хъуххакъым.

Ипэжып1эк1э, мыр  къуэ абрагъуэ, къуэ телъыджэ, зыхуэдэ  щымы1э къуэщ. Пэжщ, Трансильванием  мэжэрхэр къыщыттек1уауэ щыта  Сенджевар къуэри къуэшхуэт, ит1ани абы и бгъуит1ымк1э къыщыт къуршхэм  лъэс  нэгъунэ  дэк1уеифынут.

           Ауэ  щыхъук1э,  Боргъусан къуэм  бзу ф1эк1а  зыри дыхьэфынукъым. Мы быдап1эм и къурш псыхъуэр берычэтщ, псэ къыпхэзылъхьэж псы къыщыщ1ож, ипсри 1эщ  100000-м тхуэ-пщ1э  ефэгъуэ  яхурокъу.  Тимур-шах Боргъусанымрэ  мы  къуэмрэ  къилъэгъуа   нэужь: «Мыпхуэдэ быдап1эрэ  къуэрэ дэ ди щ1ыналъэхэм  щыди1амэ, дуней псор си унафэ щэзгъэувэфынт», - жи1ауэ  я1уэтэж.  

         А псори  къэтплъыхьщ,  къуэк1ып1эмк1э дежьэри, сыхьэтитху дэк1а нэужь,  Бещто   бгым  дынэсащ. 

                                                  Бещто   и   лъапэм   деж

             Мыр   Къэбэрдейм  и  гъунапкъэм  хуэзэ  щ1ып1эщ,  и  къухьэп1э лъэныкъуэр – Псыжь псыежэхращ. Абы пэмыжыжьэу бгы лъагитху зэбгъурытщ, зэт1олъхуэныкъуэхэм  ещхьу. Ику ит  бгыр нэхъ лъагэщ ик1и нэхъ  папц1эщ.

 Ар  къэзухъуреихь  бгипл1ыр  нэхъ  лъахъшэщ,  апхуэдэуи бгъэдыхьэгъуейкъым. Бгым  и  щхьэ  дыдэм,  икум  хуэзэм, жьы хъуа  кхъуафэ пхъэбгъу  телъщ  лъэбакъуэ  300 и к1ыхьагърэ лъэбакъуит1 и бгъуагъыу. И щ1ы1ум   гъущ11унап1эхэр,  брууп1эхэр  щыболъагъу. Щ1ып1эм щыпсэу  зиусхьэнхэм зэрыжа1эмк1э, а пхъэбгъу к1ыхьыр Нухь и кхъухьым  щыщщ, ауэ Алыхьым и унафэк1э  нобэми  нахичеван  жырым  ещхьу   быдэщ.

         Къалмыкъ  джаурхэм,  илъэс  щит1ым  нэса  къалмыкъ л1ыжьхэм къыжра1эжауэ,  абыхэми  илъэс щищым нэблэгъа  я  адэшхуэхэм къыбгъэдахауэ,    жа1эж  Пендж-Хьэсэн    кхъэлэгъунэбжэр   Нухь  и  кхъухьым  щыщ  пхъэбгъум  къызэрыхащ1ык1ар.   

Алыдж  джаурхэм я тхыдэ  тхылъхэм  ярытщ  Айя-Софие мэжджытым и бжэ  101-ри  Нухь и кхъухьым, Мосул къалэм пэгъунэгъу Джуди  бгыщхьэм  деж  тетам  щыщу. Абы  кърахщ,  Истамбыл  къахьри  Айя-Софием  и  бжэхэр   къыхащ1ык1ащ  жа1э.

Нухь  и  кхъухьыр  мухьэрэм  мазэм и  10-м Джуди бгыщхьэм къызэрыщыувы1ар  ик1и   абы  зэрытетар  Къур1эным  и  «Хьуд»  сурэм  итщ.  Къур1эным  итыр зэпкърызых  хьэлимхэм зэрыжа1эмк1э,  тэфсирми зэритымк1э, кхъухьыр  япэщ1ык1э  Джуди  бгыщхьэм къыщыувы1эри,  абдеж  хы  толъкунхэм  щакъутат.  

Къэбэрдейм щыщ  Бещто бгым телъ кхъухь пхъэбгъур абыхэм яз къыщ1эк1ынщ. Сытми, сэ тхьэмыщк1эм а пхъэбгъум  сытету нэмэз  рэкатит1 сщ1ыщ, бгитху щ1ыналъэр къэсплъыхьри сежьэжащ. Къуэк1ып1эмк1э сыхьэтитхук1э  сык1уа  нэужь, гу зылъытапхъэ  гуэрхэм са1ущ1ащ. 

Гумышхуэ   псыежэхыр   1уащхьэмахуэ    бгым   и  щхьэм  къыщожьэри  Къэбэрдей  гъунапкъэм   и   ищхъэрэк1э  жэуэрэ  Гум  ц1ык1ум   холъадэ. Сыхьэт  гъуэгук1э мыбы  пэжыжьэу  Дзэлыкъуэпсыр  йожэх,  ари  1уащхьэмахуэ и  ипщэ лъэныкъуэм  деж   къыщыщ1ожри   Къэбэрдейм  к1уэц1рож.

              Гумышхуэр,  Гум   ц1ык1ур,  Дзэлыкъуэ – а  псыежэхищыр ищхъэрэк1э  мажэ   к1ыхьагъищк1э,  Бэбырдыкъуадж   щ1ыналъэм гъунэгъу хуохъури,   пшахъуэ  тафэм,  мэзкуу  быдап1эхэу  Ащтырхъанрэ  Тэрчрэ я зэхуакум щыхок1уэдэж, Каспий хым унэсыным сыхьэтит1 гъуэгу къыщыдэнэм    деж.

             Къэбэрдей   хэгъэгур  зыхуэзэр  жып1эмэ,    хьэгъуаикъухэм  я  щ1ыналъэ хы  Ф1ыц1эм  1улъым  деж   къыщебгъажьэмэ, Къэбэрдейм  гъуэгуанэ  пл1ыщ1к1э  унэсынущ.  Къуэк1ып1эм   хуэгъэзауэ  удэк1уейуэрэ псыежэх псоми  шуууэ   узэпрык1ыфынущ. Ахэр   псори   Псыжь   холъадэри,    псыежэхышхуэ   мэхъуж.    

              Къэбэрдейм  щы1э  Бещто щегъэжьауэ 1эщтырхъаным, Дагъыстэным, Тэрч областым узэрынэсу,  псыежэххэм къежэхын щ1адзэ, ахэр псори 1уащхьэмахуэ   къыщыщ1ож,  ищхъэрэк1э мажэри  Каспий хым холъадэ – иныкъуэхэр  Московитхэм  я  Тэрч  быдап1эм  деж, адрейхэр  абы пэгъунэгъуу.  Абдеж   щегъэжьауэ   сэ   мыхьэнэншэр   аргуэру къуэк1ып1эмк1э   сыхьэтитхук1э   сык1уэц1рык1ри,    Къэбэрдей    бгыхэм   сащхьэпрык1ащ.