ЦIыху дыхьэшхэным и пщIыхь

 



Къэмыхъуа  хъыбар

I

             Сэ сыцIыху дыхьэшхэнщ. Абыхэм иджы делэ къысхужаIэ. Къысщытхъуауэ сыбжынт, япэм ещхьу сафIэдыхьэшхэну сыкъэнауэ щымытамэ. Ауэ иджы сыкъэгубжьыжкъым. Иджы ахэр псори сфIэцIыхуфIщ, къыщысщыдыхьэшххэм и дежи сфIэцIыхуфIхэщ. Сэри садэдыхьэшхынт абыхэм.  Сызыщыдыхьэшхыжыну аратэкъым. Арыххэу, езыхэр фIыуэ зэрыслъагъум папщIэ. СащыхэплъэкIэ апхуэдизу сигу хэмыщIтэм. Сигу щIыхэщIыр пэжыр ящIэкъыми аращ. Сэ-тIэ сощIэ пэжыр. Сыту гугъу, гущэ,  уи закъуэ пэжыр пщIэну! АрщхьэкIэ  ар  къагурыIуэнукъым. Хьэуэ, къагурыIуэнукъым.

          Япэм Iейуэ сыхигъаплъэт дыхьэшхэныфэ зэрыстетым. Стету аратэкъым, сыдыхьэшхэнт. Сэ сыт щыгъуи сыдыхьэшхэнт икIи сызэрыцIыкIурэ сщIэуэ къыщIэкIынщ ар. Илъэсибл сыщыхъум сщIэ хунт  сызэрыдыхьэшхэныр. ИужькIэ  школым сыщеджащ, итIанэ – университетым. Сыт-тIэ? Нэхъыбэрэ седжэху сызэрыдыхьэшхэнри нэхъри нэхъ IупщIыу къызгурыIуэрт.

             Си университет щIэныгъэм зэрыщыту и мыхьэнэр аращ жыпIэнт,  нэхъ куууэ сыхэгъуэзэху сызэрыдыхьэшхэным шэч къытезмыхьэжу  си фIэщ ищIыпэну. ГъащIэми еджэн Iуэхум ещхьут псори зэрыщекIуэкIыр. Илъэс  къэс а сыт и лъэныкъуэкIи сызэрыдыхьэшхэнымрэ абы шэч зэрыхэмылъыжымрэ сызэрегупсыс щIыкIэм зиужьырт.  Сыт щыгъуи  къысщыдыхьэшхырт сэ псори.  Ауэ абыхэм ящыщу зыми игу къэкIыртэкъым псом нэхърэ нэхъыфIу сызэрыдыхьэшхэныр зыщIэр сэр дыдэрауэ зэрыщытыр. Арат псом нэхърэ нэхъ  си жагъуэ хъур  - ар зэрамыщIэр. Ауэ абыкIэ сэрат къуаншэр: сэ сыт щыгъуи сыпагэт икIи зэи зыми зыхуэзумысыжыну си щхьэ теслъхьэнутэкъым.  А пагагъри  гъэ къэс хэхъуэрт. Зэгуэр сызэрыдыхьэшхэнымкIэ зыгуэрым и пащхьэ зыкъыщызумысыжын хуэдэу си щхьэ згъэлъэхъшамэ, тобэ ирехъу, а пщыхьэщхьэ дыдэм кIэрахъуэкIэ си щхьэр зэгуэзымудыжтэм. Сыт хуэдэу сигу хэщI  мыгъуэрэт  сэ си сабиигъуэм, схуэмышэчу ныбжьэгъухэм язым зыхуэзумысыжмэ жысIэу. Ауэ щIалэ сызэрыхъурэ а си хьэл мыгъуэр кIуэ пэтми нэхъ къэсцIыхуми, зэрымыщIэкIэ си гур нэхъ мамыр хъуащ. Зыгуэр дыдэ щхьэкIэ, ауэ а зыгуэрыр сытми нобэр къыздэсым къысхуэубыдкъым. Ар щыщ къысхэмынэу  сэ нэхърэ нэхъ лъагэ  гуэрым си гур зэритхьэкъупарауэ  къыщIэкIынт: шэч къытезмыхьэжу си фIэщ хъуат  мы дунейм,  дэни къыщыщти,  зыри къызэримыкIыр. Ар  куэд щIауэ си гум жиIэрт сэ, ауэ иужьрей илъэсым зэуэ къыспкърыхьэпащ. Зэуэ зыхэсщIащ дунейр щыIэми, зыщIыпIи зыри щымыIэми си дежкIэ зыри къызэримыкIыр. Зэрыщыту силкIи сигукIи зыхэсщIэн щIэздзащ сыпсэуху зыри къызэрымыхъуар. Япэ щIыкIэ иджыпсту зыри къэмыхъуми, пасэм куэд къэхъуауэ  къысфIэщырт, ауэ сегупсысурэ пасэми къызэрымыхъуар, псори къысфIэщI къудейуэ зэрыщытар,  къызгурыIуащ. Хуэм-хуэмурэ дяпэкIи къызэрымыхъунури  си фIэщ хъуащ. Арати,  зэуэ цIыхухэм сахуэгубжьын щызгъэтри, ахэр къысфIэмыIуэхужыххэ хъуащ.

             Уи фIэщ щIы, ар нэхъ Iуэху мыхьэнэншэ дыдэхэми къыхэщырт. СрокIуэ, псалъэм папщIэ, уэрамми цIыхухэм сажьыхоуэ. Сызэрыхэгупсысыхьаракъым: сытыт сызэгупсысынур, а зэманым сыгупсысэжыххэртэкъым, зыри къысфIэIуэхуртэкъыми. Ар хъунт упщIэ псоми жэуап къахуэзгъуэтатэмэ. Хьэуэ мыгъуэ, зы жэуапи къэзгъуэтатэкъым. Ауэ зыри къикIыртэкъыми упщIэхэр кIуэдыжащ. 

             Мис абы иужьщ пэжыр къыщысщIар. Пэжыр нэгъабэ щэкIуэгъуэ мазэм, щэкIуэгъуэм и щым къэсщIауэ,  абы лъандэрэ дакъикъэ къэс сощIэж.

             Ар къыщыхъуар пщыхьэщхьэ фагъуэт, нэхъ фагъуэ дыдэу къыпхузэфIэгъэщIыну пщыхьэщхьэхэм языхэзым. Сыхьэт пщыкIузыр екIуэкIыу унэм сыкIуэжырт,  нэхъ зэман бзаджэ къыпхуэгупсысынкъым жысIэу сегупсысу.  IэпкълъэпкъкIи зыхэсщIэрт ар. Махуэ псом уэшх къешхат. Ар егъэлеяуэ уэшх щIыIэт икIи фагъуэт, уеблэмэ апхуэдизкIэ уэшх бзаджафэт, цIыхухэм фIы игу зэрахуимылъыр IупщIуи, зэуэ, сыхьэт пщыкIузыр екIуэкIыу, увыIэжащ. ИтIанэ дунейр псыIэ бзаджэ хъуащ, уэшхымрэ щIыIэмрэ нэхърэ нэхъ шынагъуэжу. Псоми зы бахъэ гуэр къащхьэщихырт, уэрамым телъ мывэ къэс, къэгъэшыпIэхэм куууэ удэплъэурэ укърикIуэмэ.  Абдежым сигу къэкIащ асыхьэтым уэздыгъэр ункIыфIамэ, гум нэхъ зигъэпсэхунут жысIэри, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ,  нэхум гур егъэгъу а псор къегъэнэхури. А махуэм икIи сымышха пэлъытэт, пшапэ зэрызэхэуэри инженер гуэрым и деж сыщIэсат и ныбжьэгъуитIым я гъусэу. Сэ сыщымт, сыкъаужэгъуауэ къысфIэщIырт. Езыхэр гуащIэу зыгуэрым тепсэлъыхьхэурэ къызэщIэплъахэт. Ауэ зыри къафIэIуэхуртэкъым, ар слъагъурт, ауэ сытми къызэщIэплъауэ арат. Арати,  ар зэуэ ябгъэдызолъхьэ: «Зиусхьэнхэ, фэ зыри къыффIэIуэхукъым, пэжкъэ?» жызоIэ. Абыхэм загъэгусакъым, ауэ псори къысщыдыхьэшхащ. Ар ныкъуакъуэ лъэпкъ хэмыту,  сэри зыри къызэрысфIэмыIуэхур нэрылъагъуу яжесIати аращ. Зыри къызэрысфIэмыIуэхур къалъагъури нэжэгужэ къэхъуахэщ.

             ЩIыбым уэздыгъэ нэхум сыщегупсысым уафэм сыдэплъеят. Уафэр кIыфI дыдэт, ауэ пшэ зэкIэщIэкIахэр плъагъурт, я зэхуакум щIэ зимыIэ IэпапIэ фIыцIэхэр дэту. Зэуэ IэпапIэхэм язым вагъуэ цIыкIу хэслъагъукIри абы си нэр тезубыдащ. ЩIытезубыдар а жэщым зызукIыжыну сигу ислъхьати аращ. Ар мазитI ипэкIи сукъуэдият,  сыт хуэдиз симытхьэмыщкIагъми, кIэрахъуэ бэлыхь къэсщэхури а махуэ дыдэм шэи ислъхьат. Ауэ мазитI дэкIа пэтми, кIэрахъуэр къыдэгъэжым дэлът. АпхуэдизкIэ зыри къысфIэIуэхуртэкъыми, нэхъ къысфIэIуэхуу щыхъун дакъикъэ сещакIуэрт. СщIэртэкъым апхуэдэу щIыщытри.  А мазитIым и кIуэцIкIэ жэщ къэс сызэрынэсыжу зызукIыжыну си мурадт. Сыпэплъэрт  дакъикъэм. Арати,  вагъуэ цIыкIум иджы сигу къигъэкIат ар къыщыхъуныр Iэмал имыIэу а жэщ дыдэрауэ.

             Арати, уафэм сеплъ пэтрэ а хъыджэбз цIыкIум си Iэблэр иубыдащ. Уэрамыр нэщI хъуакIэти тетыжIатэкъым. Жыжьэу гузехуэр гублащхьэм дэсу щхьэукъуэрт. Хъыджэбз цIыкIур илъэсий хуэдиз хъуми арат, IэлъэщI цIыкIу телърэ  пальто цIыкIу закъуэ фIэкIа щымыгъыу, зэрыщыту псыф хъуауэ.

               Сэ сигу къинэжар и вакъэ псыфитI зэфIэтхъахэращ. Иджыри сощIэж. Ахэр ямылейуэ си нэм къыщIидзат. Хъыджэбз цIыкIур гъыртэкъым, зыгуэру къыхэкIиикI хуэдэурэ псалъэхэр къыжьэдэкIырт, щIыIэм ису зэрыкIэзызым щхьэкIэ тэмэму къыхуэмыпсэлъу. Ар зыгуэрым игъэгужьеяуэ «Си мамэ! Си мамэ!» жиIэурэ гур хигъэщIыу кIийрт. Си нэкIур хуэзгъазэри зы псалъи жызмыIэу гъуэгум пысщащ. АрщхьэкIэ езы цIыкIур ныскIэлъыжэурэ си Iэщхьэм екъурт, и макъми сабиийр зэрыгужьеяр къозыгъэцIыху гуэр щIэтт. СоцIыху а макъыр. Псалъэхэр нимыгъэс пэтми, къызгурыIуащ и анэр зыщIыпIэ и псэ хэкIыу зэрыщылъыр е зыгуэр къазэрыщыщIар,  езыр дэIэпыкъуэгъу къилъыхъуэу къыщIэжауэ арат. АрщхьэкIэ сэ сыкIуакъым абы и гъусэу, уеблэмэ Iусхужыну сигу къэкIащ. Япэ щIыкIэ полицэр къигъуэтыну жесIащ. Езы цIыкIур зыщыджэурэ къызбгъурыту нажэрт, бауэкIэщI хъуауэ. Мис абдежым сытепкIэри сытекIиящ. Езым «Зиусхьэн! Зиусхьэн!» фIэкIа къыжьэдэмыкIыу,  сэ сыкъигъанэри гъуэгум зэпрыжащ, абыкIэ нэгъуэщI зы гъуэгурыкIуэ блэкIырт, си пIэкIэ абы елъэIуну ара къыщIэкIынт. 

КъыкIэлъыкIуэнущ