Дунейр егъэбжьыфIэ

                                                  

         Гу  лъумытэнкIэ   Iэмал   имыIэу   иужьрей     илъэсхэм   Адыгэш     лъэпкъым    и    пщIэм    Урысейми    хамэ    къэралхэми      щыхэхъуащ.   Ар    и    фIыгъэщ   а    шы    лъэпкъым    езым   и    хэкум     гулъытэ    куу   зэрыщыхуащIми,  къэрал   унафэщIхэм  шы зезыхуэхэм я лэжьыгъэм   зэрызэщIагъакъуэми,  шы   лъэпкъыр   егъэфIэкIуэным   елэжьу   къэралымрэ   республикэмрэ   ит   щIэныгъэрылажьэ  институтхэм   Iуэхум     псэемыблэжу   щыпэрыт    IэщагъэлIхэм     ялъэкI    къызэрамыгъанэми.           Урысеймрэ     хамэ    къэралхэмрэ    щаIэ   щIэупщIэмрэ  я   бжыгъэмкIэ   къэралым   щызэрахуэ   шыхэр  зэплъытмэ,   иужьрей  илъэсхэм   адыгэшыр   адрей   урысей   шы   лъэпкъхэм  фIыуэ   ящхьэдэхащ. 

Шы  зехуэнымкIэ  Урысейпсо  щIэныгъэрылажьэ  институтым  и  Налшык    къудамэм    къызэрибжамкIэ,  20I5 гъэм  и  щIышылэм  и  I-м ирихьэлIэу  Урысеймрэ   хамэ   къэралхэмрэ  адыгэшу I4044-рэ щызэрахуэрт.   Абыхэм    ящыщу  Къэбэрдей-Балъкъэрым – 9240-рэ, Краснодар крайм – I485-рэ,  Адыгейм – 20I9-рэ, хамэ  къэралхэм – 790-рэ. 

Урысеймрэ  хамэ  къэралхэмрэ   адыгэшу  итыр  илъэс  къэс къызэрыхатхыкIым,  ахэр  къызыхэкIа,   зыщыщ   лIакъуэхэр    зэраубзыхум,  иужьрей  илъэсиплIым  Iэпэдэгъэлэл  ямыщIу   Адыгэшхэм  я   къэрал  тхылъхэр   къызэрыдагъэкIым   шы   лъэпкъым   и   пщIэр   иIэтыжащ.  Ар зэрырагъэфIакIуэ  Iэмалу   нобэ   зэтеувахэм   я  фIыгъэкIэ,  щIыпIэ  щхьэхуэм    щызэрахуэ   шы   лъэпкъ   къудейуэ  къэмынэу,   федеральнэ,  дунейпсо   мыхьэнэ   зиIэ,   нэхъ   шы   лъэпкъыфI   дыдэхэм  хабжэ  хъуащ адыгэшыр.  А  псор  щхьэусыгъуэ  хуэхъуащ  абы  хуащI гулъытэм  зэрыхэхъуами,   Урысейми  хамэ  къэралхэми  ар  щызэрахуэ  щIыпIэхэм  я  бжыгъэр  зэрыбэгъуами.   Зи  бжыгъэр  хамэ  къэралхэм  800-м  щынэса   адыгэшым   и  пщIэм  нобэкIэ  Урысейм  щызэрахуэ  адрей  шы  лъэпкъхэм  ящыщу  зыри   лъэщIыхьэфакъым. 

Дишхэр    хамэ  къэралхэм    зэрынэсар   куэдкIэ  и   фIыгъэщ адыгэшхэр зыхэта  зекIуэхэмрэ  шыгъажэ кIыхьхэмрэ къыщагъэлъэгъуа  ехъулIэныгъэхэм.  НаIуэ   хъуащ   мы   лъэпкъым   щыщ   шы  бэшэчхэр,  сыт  хуэдэ  гугъуехь пэщIэувэми, псынщIэу  я  къарур зэрызэтеувэжымкIэ  ахэр,  яхуэбгъэдэн   щымыIэу,  уанэш  псоми  япэ   зэритыр.  Абы  щыхьэт  тохъуэ  иужьрей  зэманым  екIуэкIа  шузекIуэхэм   адыгэшхэм  къыщагъэлъэгъуа  бэшэчагъыр.  Апхуэдэ зы  щапхъэщ  20I4  гъэм  Франджым   Урепелрэ  (Баск щIыналъэ)   Мон-Сен-Мишелрэ  (Нормандие) зэпищIэу   щекIуэкIа   зекIуэр.  Адыгэш   хакIуэхэм   тесу   абы  хэта    ди   шууейхэм  Пиренеи  бгылъэхэм махуиплIкIэ  ирикIуэн   зэрыхуейм   хуэдэу,  километр  I270-рэ   зи    кIыхьагъ  гъуэгуанэ   гугъур   махуэ  I7  якIуащ.  А  зекIуэр  Каен  къалэм  щекIуэкI  Дунейпсо   Шыгъэджэгу  Зэпеуэм и  зэIухыгъуэм  ирихьэлIати,  Франджым и  хъыбарегъащIэ  Iэмалхэм  хуабжьу ягъэIуат. ЦIыхубэр  иджыри   зэ  щыхьэт  техъуэжащ   адыгэшыр   зекIуэ  гугъурэ   гъуэгуанэ   жыжьэкIэ   зэрылъэрызехьэм.  

Дунейпсо     Шыгъэджэгу   Зэпеуэм    и   Iыхьэ    щхьэхуэу,   зекIуэм  хэта  шыхэмрэ   шууейхэмрэ   утыкум   зыбжанэрэ  кърашэурэ цIыхубэ  къекIуэлIам  ирагъэлъэгъуащ.  ЗекIуэм  хэта  хакIуищри  Франджым   адыгэш    фIыуэ  зылъагъухэм   я зэгухьэныгъэм     къыщагъэнащ  шыгъажэ  кIых  зэхьэзехуэхэм  хэтыну.   Илъэс    блэкIам    адыгэш  хакIуэ   Беркут   II   шыгъажэ  кIыхь   зэпеуэ     лIэужьыгъуэу    бгъум  (километр 20-м щыщIэдзауэ  90-м  нэс)    ехъулIэныгъэшхуэ   иIэу   хэтащ,   къинэмыщIауэ  ар   фIыкIэ   къыщыхэщащ   Франджым   щрагъэкIуэкIа   шыщIэхэм  я   зэхьэзэхуэ  нэхъ  ин  дыдэм (километр 90-м),   уеблэмэ    и   къарур   зэрызэтеувэжа  зэманкIэ  псом  япэ  ищащ.   Нобэ   Франджым   шызэпеуэхэм   Беркут    увыпIэ  805-м   щыщу  2I-нэр  иIыгъщ. 20I6  гъэм  Франджым   шыхэр  бэшэчагъкIэ  щызэпрагъэуэну   зэхьэзэхуэм    адыгэшу   5   хэтынущ. 

            Адыгэшым   и   пщIэм   зэрыхэхъуэжам  и  фIыгъэкIэ   абы  и бжыгъэр  пэтми  и  бжыгъэр  зэрыхагъэхъуэнум яужь итщ  шы  зезыхуэхэм. 20I2-20I5 гъэхэм  шы   щхьэ   бжыгъэу  къыхэхъуамрэ  абыхэм  я  фIагъымрэ  КъБР-м, Адыгейм, КъШР-м и Хьэбэз районым, Польшэм, Германием, Франджым къэрал  тхылъхэм  къыщыхэттхыкIын  папщIэ  лэжьыгъэшхуэ  едгъэкIуэкIащ.  Ахэр  ихуащ   Адыгэшым   и   ебланэ   къэрал  тхылъым  хуэтщIа   гуэдзэным. 

              Къапщтэмэ,   адыгэшхэм  я  нэхъыбэр   пцIэгъуэплърэ  пцIэгъуэплъ-фIыцIафэрэщ  (процент 57-рэ),  къарэрэ   къарэ  пэхурэщ  (процент 40,8-рэ).  Гу лъытапхъэщ  къарэхэм я бжыгъэм процентипщIкIэ зэрыхэхъуам;  шы  зыфIэфIхэм   адыгэш   нэсыр  нобэ  къарэу  щытын  хуейуэ  къазэрыщыхъум   ипкъ  иткIэ,  а шы  плъыфэр   нэхъ   щIэупщIэ  зиIэхэм  ящыщщ.  Апхуэдэу щыщыткIи,  адыгэш  лъэпкъым пцIэгъуэплъымрэ пцIэгъуэплъ-фIыцIафэмрэ  я   бжыгъэр  процент 65-м  нэсу  щытмэ  нэхъыфIщ. 

КъБР-ми  Урысейм и нэгъуэщI  щIыпIэхэми адыгэшыр зэрыщагъэхъур   гуартэу  зэхэтущ.   А  Iэмалыр  адыгэшым  нэхъ  йозэгъ  икIи  шыщIэхэм  заужьынми  хуэщхьэпэщ,   бэшэчу  щытын  хьэлри къызэтригъанэу. 

Иджырей  адыгэшхэр  хакIуэцIэр  зезыхьэ   лIакъуипщIым  къатопщIыкI:  Атлас,  Фиолет,   Лахран,  Зураб,  Дар,  Аргамак, Али    Кадым,   Асланбек,  Учинари,  Зайчик.  Гулъытэ  нэхъ   ягъуэт  Фиолет,  Лахран,   Атлас,  Дар,  Зураб,  Дар,   Аргамак   сымэ   я   лIакъуэхэм.  Шы зезыхуэхэр  щыхьэт  тохъуэ  псом  хуэмыдэу иужь зэманым  Асланбек,  Учинари, Зайчик  сымэ   я   лIакъуэхэм   хэпщIыкIыу   зыкъызэраужьыжым.  

Дызэрыт зэманым адыгэшыр ефIакIуэу  щызэрахуэ  шыхъуэ IуэхущIапIэ   зыбжанэм.  КъБР-м,  Адыгейм, Краснодар крайм  псори зэхэту шыхъуэ  IуэхущIапIибгъу  щолажьэ,  къэралым Iэщ лъэпкъыфI  зезыхуэ IуэхущIапIэу  илъытэу. Шы  заводищ щыIэщ:  Малкэ  дэт шы заводыр (КъБР), «Таик» шы заводыр (КъБР) «Аникеевым  и  цIэр зезыхьэ  Къэбэрдей  шы заводыр» (Краснодар крайм).  КъинэмыщIауэ,  «племенной репродуктор» цIэр  яIэу  шы  лъэпкъыфI  щагъэхъуу IуэхущIапIих  мэлажьэ: КъБР-м  - «ЗекIурей», «Исуф, «Рассвет-Н» «Залым», «Эльбрус-Агро-Инвест;  Адыгейм  -  «Джанет», мы гуп къедбжэкIам  хэхуэ  хъуну,  шыфIхэр  яIэу иджыри     нэгъуэщI IуэхущIапIэ  зыбжани  республикэм итщ.

Шэч хэлъкъым шы зезыхуэхэм, щIэныгъэлIхэм, IэщIагъэлIхэм, хьэрычэтыщIэхэм, шыр фIыуэ зылъагъухэм я гупыжхэр  зы  ящIрэ абыхэм къэрал  лэжьакIуэхэми   хуэфэщэн  гулъытэ къыхуащIмэ,  адыгэшым и дахагъым, бэшэчагъым,  пэжыгъэм  итхьэкъухэм   я  бжыгъэм хигъахъуэу, адыгэшыр  Урысейми   хамэ  къэралхэми   нэхъри  зэрыщефIэкIуэнум.  

Калашников Валерий, 

ЩIэныгъэмкIэ Урысей Академием  и академик;

Ковешников Валентин, 

мэкъумэш  щIэныгъэхэм я доктор,   Шы  гъэхъунымкIэ урысейпсо  щIэныгъэрылажьэ   институтым (ВНИИК)  и  профессор; 

Амщокъуэ Хьэжысмел, 

ВНИИК-м  и   Налшык  къудамэм, 

  КБНИИСХ-м   генетикэмрэ  селекцэмкIэ  и лабораторэм  я  унафэщI.   

 «Шы   гъэхъунымрэ  шы  спортымрэ» журнал (гъэкIэщIауэ),  20I6, №