Толстой Лев

           Хьэжы-Мурат                                

   ЗэзыдзэкIар Мэзыхьэ Борисщ

 

 Губгъуэ зэпыупщIурэ унэм сыкъэкIуэжырт. Гъэмахуэ курыкупсэт мэкъу еуэн яухарэ хьэпцIийр Iухыжыным нобэ-пщэдей щIадзэн хуейуэ.

     Зэрыт и лъэхъэнэм зэрыхуэфэщэнкIэ гъэгъа удз телъыджэхэр гъэм  плъыфабэу зэхуихьэсат: плъыжьу, хужьу, гъуатIэу зэхэлъ Iэпищ щабэхэр, шэм хуэдэу хужьрэ зи курыкупсыр гъуэжьыч, гур къезыгъакIуэ мэ гурымыхькIэ бауэ дадийщэхухэр, хужьрэ гъуатIэу зи лъэдий псыгъуэхэмкIэ адрейхэм закъыхэзышиикI шэщIыдэхэр, шэмэджырыпхъуэ  лъэхъийхэр, гъуатIэрэ плъыжьыфэ зыщIэлъадэ бжэнлъэгуажьэ зэщIэкъуахэр, цы щабэ тхьэмбылыфэ щабэм щIигъэна, мэ IэфI къызыпих фIарийр, щхъуантIэпсу дыгъэм пэлыд, зи гъэгъа гъащIэр пщэдджыжьым къащхъуэ, пшапэм плъыжь хъу, пщыхьэщхьэм вынду уфIыцIу  пылъэлъыж бжэнтхьэпэр.

       Удз дахэ  IэплIакIуэшхуэ къэсщыпауэ унэм  сыкIуэжырт къуэбэкъум дэту плъыжь-фIыцIафэ телъыджэу гъагъэ удзыжь, мэкъу щеуэкIэ зи хъуреягъыр сакъыу къаупщIыхь, ауэ, зыгуэркIэ яIэщIэкIамэ, къахэмыуэн щхьэкIэ мэкъуауэхэм аргъынэм  къыхадз, дэ хывбанэкIэ дызэджэ ежьужьыр, къыщыслъэгъуам. Си щхьэм къихьащ банэм и гъэгъар къыпысчу  къэсщыпа IэплIакIуэм и     кум  хэзгъэувэну. Къуэм зыдэзгъэщатэщ икIи гъэгъам   и фор изыфыну тетIысхьэу IэфIу тежея  щIыбжьэр тесхури  гъэгъахэр къыпысчыным иужь сихьащ. Ауэ ар икъусыкъужкIэ Iуэху гугъуу къыщIэкIащ: жэпкъыр  дэнэкIэ сыкъыщемыIусами, си Iэм къесшэкIа пэлъэщIым къыпхыкIыу  къысхэуэм и закъуэтэкъым, атIэ пхужымыIэным хуэдизу егъэлеяуэ быдэт, абы къыхэкIыуи  лъэдий джанэхэр зырызыххэу зэпысфыщIыкIын хуей хъуащ. ИкIэм гъэгъар си IэмыщIэ  щыхъуам жэпкъыр бацэу зэхэсчэтхъакIэт, сызэригугъам    хуэдэуи    дахэтэкъым. А псом нэмыщIыжу си удз гъэгъа IэплIакIуэр абы фаджэ дэхъун къысфIэщIащ. Сэ сыхущIегъуэжащ къыщыкIа щIыпIэм къекIуу, дахэу итар къэсфыщIу  Iисыраф зэрысщIам икIи гъэгъар хыфIэзутIыпщхьэжащ. «Сыт  хуэдиз ерыщагъ, къару къыкъуэкIа - сигу къэкIащ сэ удзыжьыр чэтхъэным  гугъу сызэрыдехьам сегупсысурэ,- Сытым хуэдизу ерыщу и гъащIэр  ихъумэжа, сытуи лъапIэу и  псэр ита».

        Си гъуэгур дыгъэрысу къызэрагъэдзэкIа губгъуэм пхырыкIырт. Сэри вагъэм къыпэскIухьурэ си гъуэгу хэзгъэщIырт. Хьэсэр лIакъуэлIэшым яит, ин дыдэт, гъуэгубгъуитIым дэнэкIэ зумыгъэзами, вагъэбдзумэ дахэу къызэрагъэдзэкIа, ауэ жылэ хамылъхьами вагъэдэнэ зимыIэ губгъуэм нэр ягъэгуфIэрт. Вагъэ телъыджэт,      зы щIыпIэ деж   къэкIыгъэ гуэр е удз тхьэмпэ щумылъагъуу.    Ихъуреягъыр фIыцIагъэ зэфэзэщт. «Ей, сыту гущIэгъуншэ, сыту инат мы  цIыхур,  сыт хуэдиз псэ игъэна, сытым хуэдиз къэкIыгъэм Iисырафыр къыхуигъэкIуа зыхуей игъуэту езыр псэун щхьэкIэ»,- слъэмыкIыу сегупсысащ сэ гъащIэ зимыIэж губгъуэм  псэ зыIут гуэр къыщыслъыхъуэурэ. Си япэкIэ, гъуэгум и ижьырабгъу лъэныкъуэмкIэ  гъурц цIыкIу ит  хуэдэу къыщыслъагъум абыкIэ сунэтIащ. Гъунэгъуу сыбгъэдохьэри - зи гъэгъар къэсфыщIу хыфIэздзэжа хывбанэр къызоцIыхуж.

       Хывбанэм  и лъэдийм  къыдэжищ иIэт. Зыр пыщIыкIати  Iэблэ  пыупщIам ещхьу къудамэ къыпынар къелэлэхырт. Адрей жэпкъитIым  гъэгъа зырыз япытт. Ахэр зэгуэрым  плъыжьу щытами,  иджы фIыцIабзэт. Зым и   къыдэж  щхьэкIэр пыщIыкIати гъэгъар  къелэлэхырт; ещанэр щIыгулъ фIыцIэм хэкухьа пэтми,   гъурцым  шэрхъ ирикIуэу ирищIыкIагъэнти, бгъукIэ ещIат. Ауэ ар   зэфIэтт. И щIыфэм  щыщ Iыхьэ къырачу и кIуэцIыр къырадзам, и Iэхэр къыпащIыкIыу и нэхэр иращIам ещхьу. Ауэ дауэ мыхъуами, ар щытт и хъуреягъым щиIа къуэшхэр зэтезыукIа цIыхум ерышу  пэщIэту.

       «Мис аращ ерыщагъ, мис аращ къару жыхуаIэр! -   сегупсысащ сэ. - Псоми ятекIуащ, удз мелуанхэр игъэкIуэдащ цIыхум, ауэ мыбы зигъэшакъым, зитакъым сыт кърамыщIами».

       Абдежым сигу къэкIыжащ си щхьэм къина кавказ хъыбар гуэр –   языныкъуэхэр  сэ слъэгъуауэ, зыгуэрхэр зи нэгу щIэкIахэм къысхуаIуэтэжауэ, зыкъоми  сэ си нэгу къыщIэзгъэхьауэ. Мис а хъыбарыр. 

                                    I

       Мыр къыщыхъуар I85I гъэм  кIэхэрщ. 

       Бжьыхьэ  пщыхьэщхьэ щIыIэу  Хьэжы-Мурат дыхьат зауэ-банэм     къыхэмыкIа    Махкет шэшэн къуажэ  гуарцэ  Iугъуэ Iувыр  зэзышэкIам.

       МуIэзиным и  азэн   шэщIар иухати гуарцэ Iугъуэ гуащIэр Iуву зыхэпща     хьэуам IупщIу къыхэIукIырт  IупщIу   жэмхэм я бу, мэлхэм я Iуей макъыр, безынэм хуэдэу зэкIэщIэс унэхэмкIэ, псыкъелъэм и лъабжьэмкIэ щыIэхэмкIэ, удаIуэмэ зэхэпхырт  цIыхухъухэр   зэрызэныкъуэкъури  бзылъхугъэхэм я псалъи.

       Щамил и нэIиб цIэрыIуэ, батэ гъэшынкIэ дэнэ псыхъуи къыщацIыху    Хьэжы-Мурат  зишхэр и хъуреягъым къыщызыгъэджэгу мурид зыбгъупщI имыгъусэу зэи гъуэгу техьэ и хабзэтэкъым. Ауэ иджы и фочым фIэкIа къыщIэмыщу щIакIуэмрэ бащлыкъымрэ зэщIэкудауэ ар къежьат Iэмал зэриIэкIэ  куэдым   гу къызэрылъамытэным ирисакъыу, гъуэгум къыщыхуэзэ бгырысхэм я нэгу и нэ фIыцIэ жанхэмкIэ сакъыу  иплъэу.

       Къуажэкум щынэсым  Хьэжы-Мурат жылэм я зэхуэсыпIэ утыкумкIэ игъэзакъым, атIэ сэмэгурабгъумкIэ игъэшыри уэрамдэкI зэвым  дыхьащ. ЕтIууанэ уэрамдэкIыр зэпиупщIыри, и хъуреягъыр дзыхьмыщIу щIипщытыкIыурэ, джабэм хэщIыхьа унэм деж къыщыувыIащ. БжэIупэм къыпэщыт щIэщIым щIэсIатэкъым, унащхьэм къытепIиикI уэнжакъ яягъащIэм деж джэдыгу  тепхъуауэ зыгуэр телът. Унащхьэм телъым  щIопщыкъумкIэ щабэу теIэбэри Хьэжы-Мурат и бзэгур игъэджащ. Джэдыгу щIагъым къыщIэпщащ жэщ пыIэ шопс зыщхьэщырыIуба, зи къэпталыр чэтхъа лIыжь. Нэбжь укъуеям къыщIэплъ лIыжьынэхэр плъыжьт, псыIэт. Хьэжы-Мурат хабзэм тету «Сэлам алейкум» жиIэу фIэхъус итащ икIи бащлыкъ кIапэр Iуихыри и нэкIур къыщIигъэщащ.

       - Уалекум сэлам!- дзэ къызыIумыщыж Iупэ пхъашэхэмкIэ пыгуфIыкIащ  лIыжьыр Хьэжы-Мурат къицIыхуауэ. КъызэфIэувэри и лъакъуэ гъурхэмкIэ  уэнжакъым къуэт пхъэ вакъэм иуващ,  мыпIащIэурэ и Iэр дыжь джэдыгу зэлымпIам  и Iэщхьэм ириуащ, итIанэ щIыбкIэрэ пкIэлъейм къехащ. Зыщихуапэми пкIэлъейм къыщепщыхми и пщэ гъур кIыхь дыгъэм ижьар увыIэгъуэ имыIэу адэ-мыдэкIэ игъэкIэрэхъуэни дзэ зыIумытыж IупэхэмкIэ пыгуфIыкIынри игъэувыIакъым. ЩIым къытеувэри хьэщIагъэ къырихыу шым и IумпIэмрэ лъэрыгъыпс ижьымрэ иубыдащ къыригъэпсыхыну. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат и мурид нэхъ щIалэ  икIи нэхъ IэкIуэлъакIуэм шым зыкъыригъэлъэтэхри лIыжьыр иригъэкIуэтэкIащ  

       Хьэжы-Мурат  епсыхри ещIэкъуауэурэ щIэщI лъабжьэм щIыхьащ. Асыхьэтым бжэр Iужыри бжэщхьэIум къебэкъуащ илъэс пщыкIутхум итын щIалэ цIыкIу икIи санэ хъуам ещхьу  лыд  и нэ фIыцIэхэмкIэ  игъэщIагъуэу хьэщIэм къеплъу къэуващ.

- Жэ мэжджытми уи адэм къеджэж,-унафэ хуищIащ абы лIыжьым, езыр япэ ищыри мыпIащIэурэ  унэбжэр Iуихащ. Хьэжы-Мурат пэшым щыщIэбакъуэ дыдэм кIуцIыбжэмкIэ къыщIыхьащ плIэ плъыжь зытелъ бэстей гъуэжьрэ гъуэншэдж лъапэ кIыхь щIыхурэ зыщыгъ цIыхубз тIорысэ къуэгъу щхьэпэлъагэ щхьэнтэхэр къыщIихьэри.

- Уи къакIуэм насып къытхуздиухь,-жиIащ абы икIи тIууэ зиуплIэнщIауэ зыкъигъэщхъыри щхьэнтэхэр блыным екIуэкIыу иригъэтIылъэкIащ хьэщIэхэм тIысыпIэ яхуищIу.

-Уи щIалэхэм тхьэм  гъащIэ къарит,- абы жэуап иритыжурэ Хьэжы-Мурат щIакIуэр зыщихщ, фочымрэ сэшхуэмрэ зыпщIэхихри  лIыжьым иритащ.

Сэху зэта блын къабзабзэм,гъуаплъэ таситI зэхуакум хуэзэу хэукIа гъущIIунэм бысымым и Iэщэхэм ябгъукIэ,   фочымрэ сэшхуэмрэ фIидзащ.

КIэрахъуэр и щIыбагъкIэ щызэригъэзахуэщ,адыгэ цейр зыкIэщIиупщIэри ар цIыхубзым къыщIихьэу къыригъэтIылъэкIа щхьэнтэхэм ящыщ зым тетIысхьащ. ЛIыжьыр  и лъэдакъэ пцIанэхэм фIэсу абы и пащхьэм хьэмбыIуу къитIысхьащ, и нэхэр зэрипIэри и Iэгур ущIауэ къиIэтащ. Хьэжы-Мурати  апхудэу ищIри тIури тхьэ елъэIуащ, я напэ Iэ далъэжри жьакIэпэр иралъэщIэхыжащ.

- Сыт хъыбар? - щIоупщIэ тэтэрыбзэкIэ Хьэжы-Мурат.

- Хъыбар щIагъуэ  щыIэкъым, - къет лIыжьым жэуап, хьэщIэм   и нэгу имыплъэу гъащIэ къызыщIэмыщыж нэ плыжьитIыр абы  и бгъэм тыриубыдауэ. - Сэ бжьаIуэм сыщыIэщ,си къуэм деж лъагъунлъагъу сыкъэкIуэжауэ аращ. Аращ псоми щыгъуазэр.

 Хьэжы-Мурат зыщIэупщIэм лIыжьыр зэрыщыгъуазэр, ауэ ар къыжыриIэну зэрыхумейр, къыгурыIуэри    и щхьэр хуищIа мыхъумэ, нэгъуэщIкIэ еупщIыжакъым. 

- Хъер зыпылъ хъыбарыфI диIэкъым,- къыпищащ лIыжьым. - ЩIэуэ щыIэр къуршыбгъэхэр зэтыраукIэну тхьэкIумэкIыхьхэр зэрыхасэрщ. Ауэ бгъэхэм зэм зыр зэм адрейр яфыщI.Тхьэмахуэ кIуам урысыхьэхэм  мычыцэдэсхэм я мэкъур ягъэсащ,-губжь щIэлъу гъумэтIымащ лIыжьыр.

Хьэжы-Мурат и муридыр и лъакъуэ лъэщхэмкIэ ятIэ лъэгур къипщу къыщIыхьэри, Хьэжы-Мурат ещхьу  и щIакIуэр зыщихащ,къамэмрэ кIэрахъуэмрэ и бгым къыринэри, фочымрэ сэшхуэмрэ Хьэжы-Мурат и Iэщэр зыфIэлъ гъущIIунэм деж щыфIидзащ.

-Мор хэт?- щIоупщIэ лIыжьыр къыщIыхьам дежкIэ и щхьэр ещIри.

-Си муридщ. И цIэр Елдарщ.

-Хъарзынэщ, -жеIэ лIыжьым, Хьэжы-Мурат  ибгъукIэ упщIэ кIапэм къытетIысхьэну IэкIэ абы иригъэлъагъуурэ.

Елдари и лъакъуэхэр щIэупщIауэ тIысри и мэлынэ дахэхэр лIыжьым тыриубыдащ. Бысымыр тепсэлъыхьырт тхьэмахуэ кIуам я щIалэ ахъырзэманхэм урыс сэлэтитI къызэраубыдам, зыр яукIыу адрейр Щамил деж Веденэ зэрырагъэшам. Хьэжы-Мурат абы жиIэхэм зэредаIуэ щымыIэу бжэмкIэ плъэрт пщIантIэм щыIэ Iэуэлъауэхэм  едаIуэу.  БжэIупэмкIэ лъэмакъ къиIукIащ, асыхьэтууи бжэр кIыргъри бысымыр къыщIыхьэжащ.

Унагъуэр зей, СадокIэ зэджэр, илъэс плIыщIым итынт, жэуэ къэзышэжа, щIыгъуу къыщIыхьэжу жэхэфэгум деж щетIысэха, и щIалэ цIыкIум ещхьу нэ фIыцIэт, и къуэм ейм хуэдэу мыцIуми, жьакIэ кIагуэ тетт, пэшхуэт. КъыщIыхьэпIэм деж и пхъэ вакъэхэр щызэлъигъэпкIщ, имыупсурэ зэщIэкIэжа и щхьэц фIыцIэхэр къыщIэпIиикIыу щхьэрыгъ хъурыфэ пыIэ укъуеяижьыр  дыригъэкIуэтейри бысымыр хьэмбыIуу Хьжы-Мурат и пащхьэм къитIысхьащ. ЛIыжьым ещхьуи и IэгуитIыр дэгъэзеяуэ тхьэ елъэIуа нэужьщ псэлъэн щыщIидзар. ЖиIащ   псэуми лIами Хьэжы-Мурат яубыдын хуейуэ Щамил и унафэ зэрыщыIэр, Щамил и лIыкIуэхэр дыгъуасэ зэрыдэкIыжа къудейр,  цIыхухэр Щамил и жыIэ ямыгъэзэщIэным зэрыщышынэр, абы къыхэкIыуи сакъын зэрыхуейр.

- Си деж щыIэу,  си псэр пыту си хьэщIэм и цы налъэ хэхункъым. Гъуэгу утехьэжа нэужь-щэ! Мис абы егупсысын хуейщ.

Хьэжы-Мурат гупсэхуу едаIуэрт, абы жиIэр къищтэу и щхьэр ищIу. Садо и псалъэр нигъэса нэужь абы жыриIащ:

- Дэгъуэщ.  Урысхэм я деж си дэфтэр иIыгъыу цIыху гъэкIуэн хуейщ. Си муридыр гъусэ хуэсщIынущ, ауэ гъуэгугъэлъагъуэ  дыхуейщ.

- Си къуэш Батэ гъусэ хуэсщIынщ,-жиIащ Садо.-Батэ къеджэ,- зыхуигъэзащ абы и къуэм. ЩIалэ цIыкIур и лъэ псынщIэ цIыкIухэмкIэ къыыщылъэтри и Iэхэр ину щIидзу щIэкIащ. ДакъикъипщI хуэдиз нэхъ къэмытауи къэкIуэжащ зыIэщIэлърэ лъакъуэ кIэщI, фIыцIэрэ-фIыцIэу зи нэгур дыгъэм ижьа, зи адыгэ цейр зэтемыхьэ шэшэнылI   зи лъей лъагуэхэр къещэтэхар къишэри. Сэлам ирихыри Хьэжы-Мурат къыщIыхьам занщIэу еупщIащ:

- Си муридыр урысхэм я деж пхуэшэн?

- Схуэшэнщ,- псынщIэу, нэгуу жэуап къитащ Батэ. - Хэти сшэнщ. Ауэ сэ схуэдэу ар тэмэму ззэфIзыгъэкIын  шэшэнылI къэбгъуэтынкъым. НэгъуэщIхэм IэджэкIэ укъагъэгугъэнкIи хъунщ, ауэ мащIэщ яхузэфIэкIынур

-Хъунщ,- жиIащ Хьэжы-Мурат. -ГугъуехьыпщIэу щы уэстынщ,- икIи и Iэпхъуамбищыр  хуигъэлъэгъуащ.

Батэ арзыуэ и щхьэр ищIащ, ауэ щIигъужащ Iуэхур ахъшэм зэрытримыщIыхьыр, атIэ Хьэжы-Мурат Iуэхутхьэбзэ хуищIэну Iэмал зэригъуэтар абы дежкIэ пщIэшхуэу зэрилъытэр. Бгырысхэм ящIэ Хьэжы-Мурат урысыкхъуэхэр зэрызэтыриукIэр.

- Дэгъуэщ,- пигъэщхъащ Хьэжы-Мурат. - КIапсэр кIыхьрэ псалъэр кIэщIмэ нэхъыфIщ.

- Абы щыгъуэм   щыму сынодаIуэ.

- Аргун кIэщIу зыщигъэш щыхупIэ задэм и щыгу мэзым фэху иIэщ стIогуитI иту.

- СощIэ.

- Абдежым си шууейщ  итщ къызожьэри.

- КъызгурыIуащ.

- Хъан-Магомэ щIэупщIэ. Хъан-Магомэ ещIэ  жиIэнури  ищIэнури. Мис ар урыс тетым, Воронцов  джыназым, хуэгъэзэн хуейщ. ПхузэфIэкIын?

- Хуэзгъэзэнщ.

- Хуэгъэзауэ къэшэжыни хуейщ.  Ари  пхузэфIэкIын?

- Сшэнщи къэсшэжынщ.

- Хуэбгъэза нэужь мэзым нэкIуэжи абы сыкъыщыбгъуэтынщ.

-ЗэрыжыпIа дыдэм хуэдэу псори зэфIэсхынщ.-жиIэщ Бати къэтэджыжащ, и Iэр и бгъэм телъу курбыш ищIри щIэкIыжащ.

- Иджыри зы цIыху Гехэ дгъэкIуэн хуейщ,-жыриIащ Хьэжы-Мурат бысымым Батэ бжэр здыхуищIыжа нэужь. - Гехэ щищIэнур мыращ…- ар и хьэзырым дэIэбеят, арщхьэкIэ, пэшым цIыхубзитI къыщыщIыхьэм, и  псалъэр  кIэщIу пичащ.

ТIум языр щхьэнтэхэр къыщIэзыхьэу къахуэзыгъэтIылъа цIыхубз хэкIуэта къуэгъур арат. ЕтIуанэр, лъапщэм теуэ гъуэншэдж плъыжь лъапэ кIыхь зыщыгъ, дыжьын ахъшэ жьгъей защIэу зэщIэбла бгъэрыщIэ зыIулъ хъыджэбз щIалэ дыдэт, сабийщ хужыпIи хъуну. Абы и щIыбыку гъур цIыкIум щедзыха щхьэц ухуэнам дыжьын сом пыщIат. ПщIащэжьйем и нитIри и адэмрэ и дэлъхумрэ ящхьу фIыцIабзэт, балиигъыфэ зытезыгъэуну хэт сабий нэгум ахэр  нэщхъыфIэу къытелыдыкIырт. Ар хьэщIэхэм яплъыртэкъым, ауэ хьэщIэ зэраIэр зэрызыщимыгъэгъупщэри  нэрылъагъут.

Садо и щхьэгъусэм Iэнэ лъакъуищ къыщIихьащ шейм  чыржын, кхъуей, дэлэн, тхъуцIынэ, фо щIыгъуу телъу. Хъыджэбз цIыкIум тас, къубгъан иIыгът, и Iэблэм напэIэлъэщI еупцIэкIат.

Лъэхъстэн  плъыжь вакъэ щабэхэмкIэ  щабэу бакъуэурэ цIыхубзхэм къыщIахьахэр хьэщIэхэм я пащхьэ кърагъэувэху Садорэ Хьэж-Муратрэ щыму щысахэщ. Елдар и нитIыр и лъэгуажьэм къытримыхыу и пкъыр жам ещхьу мыхъейуэ щысащ цIыхубзхэр щIэкIыжыху. ЦIыхубзхэм бжэр къыхуащIыжу я Iэуэлъауэр къэмыIуж щыхъум Елдар хуиту бэуэжащ, Хьэжы-Мурат  адыгэ цейм и хьэзырым ящыщ зы кърихщ, хьэзырым IуукIа фочышэр къыIуичри хъурейуэ шыхьа тхылъымпIэ кърихащ.

-Си къуэм иратын хуейщ,- жиIащ тхылъымпэр хуишийурэ.

- Жэуапыр дэнэ…

- Уэ къурет,   къысIэрыбгъэхьэжынщ.

- ЗэфIэзгъэкIынщ,- жиIащ Садо, тхыгъэр  езым и хьэзырым ирилъхьэурэ. ИтIанэ къубгъаныр къищтэри тасыр Хьэжы-Мурат хуигъэкIуэтащ. Лыджанэ лъэщхэр зэхэIуэнтIауэ къызытещ Iэблэ хужьхэр къаплъэу къэптал Iэщхьэр дригъэджэрэзейри Садо къубгъанкIэ къытырикIэ псы щIыIэмыл щIиубыдащ. Елдари апхуэдэ дыдэу ищIащ, напэIэлъэщI къабзэкIэ зилъэщIыжри Хьэжы-мурат Iэнэм пэрыкIуэтащ. Елдари ерыскъым хэIэбащ. ХьэщIэхэр шхэху Садо мыхъейуэ абыхэм я пащхьэ исащ икIи тIэурэ-щэрэ фIыщIэ яхуищIащ и бысымыгъэр къызэращтам папщIэ. Жэхэфэгум тес щIлаэ цIыкIум и нэ фIыцIитIыр къилыдыкIыу Хьэжы-Мурат пыгуфIыу еплъ зэпытт, и адэм и псалъэм щыхьэт техъуэм хуэдэу.

Жэщ-махуэ псокIэ ерыскъы Iумыхуа пэтми щIакхъуэ тIэкIурэ кхъуей бзыгъэрэ фIэкIа Хьэжы-Мурат ишхакъым. КъамэщIэлъысэр кърихыу фор щIакхъуэм зэрытрицIэлъар щилъагъум лIыжьым:

- Ди фор къабзэщ,- жиIащ. – Мы гъэр фом и гъэщ – икIи ди куэдщ икIи фIыщ,- лIыжьым и гуапэ хъуагъэнт и фо Хьэжы-Мурат зэрызыIуигъэхуар.

- Фи ерыскъыр убагъуэ,- Хьэжы-Мурат  Iэнэм къыпэрыкIуэтыкIыжащ.

Елдар и ныбэ из мыхъуагъэнкIи хъунт, ари муришидым ещхьу Iэнэм къыпэрыкIуэтыкIыжащ икIи тасыр хуигъэкIуатэри  къубгъаныр къищтащ.

Садо ищIэрт Хьэжы-Мурат бысым зэрызыхуищIам и гъащIэр псэзэпылъхьэпIэ зэрыригъэувар, Щамилрэ Хьэжы-Муратрэ зэщыхьэжа нэужь хэIущIыIу хъуат Хьэжы-Мурат езыгъэблагъэ дэтхэнэми и Iуэхур укIкIэ зэриухынур. ИщIэрт и унэм Хьэжы-Мурат зэрыщIэсыр къуажэдэсхэм псынщIэ дыдэу къызэращIэнури, ар къыдэт жаIэу къэувынкIэ зэрыхъунури. Садо абы ирипIейтейтэкъым, иригуфIэ мыхъумэ. Садо и лъым хэпщат и гъащIэр текIуэдауэ щытми и хьэщIэр лей къытемыхьэу ихъумэн зэрыхуейр, иригуфIэрт, и щхьэр лъагэу ирилъагъужырт а хабзэм текI имыIэу зэригъэзащIэм.

- Си унэм ущIэсу си псэр пыту уэ зыгуэрым зыри къуищIэнкъым, - къытригъэзэжурэ Хьэжы-Мурат жыриIэрт абы.

Хьэжы-Мурат абы и нитI къилыдыкIым гупсэхуу щIэплъэри а псалъэхэр зэрыпэжыр хьэкъыу и фIэщ хъуащ, икIи моуэ уардагъ хэлъу жыриIащ:

- ГъащIэрэ  гуфIэгъуэрэ улъагъу!

Садо псалъэ гуапэм папщIэ фIыщIэ ищIу и Iэр и бгъэгум ирикъузылIащ.

Унэ-щхьэгъубжэ IупIэхэр хуищIщ, жьэгу мафIэм пхъэ гъэсын трилъхьэри нэжэгужэу, гукъыдэж иIэу хьэщIэщым къыщIэкIыжри, абы и бынунэр зыщIэс лъэныкъуэмкIэ игъэзащ. ЦIыхубзхэр гъуэлъыжатэкъым, я хьэщIэщым щIэс хьэщIэ шынагъуэм и гугъу ящIу зэхэст. 

II 

А жэщ дыдэм мы Хьэжы-Мурат щыхьэщIэ жылэм верст пщыкIутху хуэдизкIэ пэжыжьэ Воздвиженскэ быдапIэм сэлэтищрэ зы унтер-офицеррэ къыдэкIащ. Сэлэтхэм джэдыгу кIэщI ящыгът, я пыIэ къуацэхэр къегъэкIуэтэхат, я плIэм шынел шыхьа илът, а зэман жыжьэм щыIа сэлэтхэм зэрахьэу щыта зи лъащхьэр лъэгуажьэм нэс шырыкъушхуэ ялъыгът. Я фочхэр я дамэм телъу сэлэтхэр япэ щIыкIэ гъуэгум тетурэ кIуахэщ, лъэбакъуэ щэ ныкъуэ хуэдиз яча нэужь абы къытекIхэри я шырыкъу лъабжьэхэм тхьэмпэ гъуахэр зэхагъэщащэу аргуэру лъэбакъуэ тIощI хуэдиз хъун якIури зи пкъыр кIыфIым къыхэщ бжей къещIыкIэхам деж къыщыувыIахэщ. Мыбдежыр, сэлэтхэм я пшапэтIысыпIэ щэхут. 

Сэлэтхэм я ужь итрэ жыгыщхьэхэм къыщажыхьым ещхьу къакIэлъыкIуэта вагъуэхэри, къэувыIащ, пщIащэ зыпымытыж жыг пцIанэхэм я зэхуаку нуру къыдэлыдыкIыу.

- Гъущэщи ари фIыщ, - жиIащ унтер-офицер Панов мыжурэ зыпылъ фоч кIыхьыр зыпщIэхихарэ жыгым ириупсейурэ. Сэлэтищми ардыдэр ящIэ.

- Хъунти ар, згъэкIуэдащ, мыарэзыныгъэшхуэ хэлъу гъумэтIымащ Панов. -  Е къысщыгъупщащ е гъуэгум щысIэщIэхуащ.

- Къэплъыхъуэр сыт? – жьы зыщIэт макъ нэжэгужэкIэ щIэупщIащ сэлэтхэм ящыщ зыр.

- Лулэр, тхьэм ещIэ ар щыскIэрыхуар.

- Чыбыкъыр псэу?

- Иджыпсту зыгуэр къэдгупсысынщ.

ПшапэтIыс ущыIэу тутын уефэу ядэртэкъым, ауэ мыбдежыр пшапэтIысыпIэ дыдэуи щыттэкъым, мыбдеж къэрэгъул къыщIагъакIуэр япэм зэращIу щытам ещхьу топ къырашалIэу бгырысхэр быдапIэм дэмыуэн щхьэкIэ сакъыпIэу яIэу арат, абы къыхэкIыу Панови къилъытакъым тутын хуэлIэу мыбдежым щIыщысын щыIэу. Аращ сэлэт нэжэгужэм и жэрдэмыр тыншу къыщIищтар. Арати, сэлэтым и жыпым сэ кърихри щIыр къитIу щIидзащ. Кумб цIыкIу къритхъущ, и блынхэр игъэджафэщ, абжыми чыбыкъуыр иригъэпщащ, тутын ирилъхьэщ, IэгукIэ трипIэжри и лулэр хьэзырт. Сенычыр псынщIэу къызэщIэнащ ныбэгукIэ щылъ сэлэтым и нэкIу тэбакъыр къигъэнэхуу. ЧыбыкъумкIэ Iугъуэ къакIуэу хуежьэри Панов джэрышкIийм и мэ гуакIуэр къыщIихьащ.

- Зэбгъэпэща? – щIэупщIащ ар къызэфIэщIывэжурэ.

- СлIот-тIэ уи гугъар!

- Афэрым, Авдеев! ЛIыгъэ уиIэщ. ТIэкIу екIуэтэкIыт.

Iугъуэ къыжьэдригъэхужу Авдеевым бгъукIэ зигъэджэрэзри Панов щIыпIэр хуит хуищIащ.

Я тутын ефэн икIа нэужь зэштегъэу псалъэмакъ зэхаублащ.

-ЗэрагъэхъыбарымкIэ, ротнэр аргуэру пхъуантэм дэIэбащ. Куэзырым фIы къихьын? – щхьэхынэ-щхьэхынэу жиIащ сэлэтхэм ящыщ зым.

- Къыхихам, хилъхьэжынщ, - жеIэ Панови.

- ДощIэ, офицер хъарзынэщ, - щыхьэт тохъуэ Авдеевыри.

- ХъарзынэкIэ хъарзынэщ, - нэщхъыцэу и псалъэм пещэ псалъэмакъыр къезыгъэжьам. – Сэ сызэреплъыращ – ротэр абы епсэлъэн хуейщ: ухэIэбакъэ къыхэпхар зыхуэдизымрэ щыхэплъхьэжынумрэ жыIэ.

- Ротэм унафэ зэрищIу хъунщ, - жеIэ Панов.

- Тэмэмщ, - деIыгъ Авдеевым.

- Плъагъурэ овес къэщэхун, гъатхэм дытехьэмэ шырыкъу диIэн хуейщ, ахъшэ дыхуейщ, дауэ ар къищтэнкIэ хъуа? - жиIам яхутекIыркъым ротнэр ахъшэ гъэтIылъыгъэм зэрыхэIэбамкIэ мыарэзыр.

- Дапщэрэ жысIэну, ротэм унафэ зэрищIщ, - къытрегъэзэж жиIам Панов. – И щыпэ хэIэбэкъым. Къыхихамэ хилъхьэжынщ.

А зэманым Кавказым щыIэ дэтхэнэ ротэми мылъкуу иIэр езыхэм сэлэтхэм хаха цIыху щхьэхуэ гуэрым зэригъакIуэрт. КIэзонэм цIыху къэс хуэзэу сомихрэ сом ныкъуэрэ къаритырти, езыхэм я шхынкIэ зыкъызэрагъэпэщыжырт, кIэртIоф хасэрт, мэкъу еуэхэрт, шыгу зэщIащIахэр яIэт, яежу пшэр яш дэгъуэхэмкIэ зэпеуэхэрт. Ахъшэр пхъунтэм дэлъу яхъумэрт, IункIыбзэIухыр ротэхэм и командирхэм яIыгъти, ахэм абы ахъшэ щIыхуэ къыщыхах къэхъурт.

Апхуэдэут Iуэхур зэрыщытыр. Арат сэлэтхэм зи гугъу ящIыри. Никитин жыхуаIэ сэлэт нэщхъыцэм ротнэм епсэлъэн хуейуэ къигъэувырт. Пановымрэ Авдеевымрэ апхуэдэу щIын хуейуэ ябжыртэкъым.

Панов иужькIэ Никитиныр тутын ефэу тIысащ шынелыр щIэдзарэ жыгым кIэрыгъэщIауэ. Сэлэтхэр щым хъуати жыгыщхьэ пэнцIывхэр жьым зэрыщIигъэхъаем фIэкIа зэхэпхыртэкъым. Жыг щхьэкIэхэм я щхъыщхъ кIэ зимыIэр щIахъумэу языныкъуэкIэ хьэIуцыдзхэм я пщIэу, гъы, дыхьэшх макъыр къэIурт.

- Лъаркъэ, щIапIэкIуэдыр къызыхуэкIуэнхэм зэрызащI, - гъумэтIымащ Никитиныр.

- Ахэр мы нэкIуейм къыщыдыхьэшхыу аращ, - хохол макъ псыгъуэкIэ псалъэмакъым къыхыхьащ еплIанэр.

Аргуэрыжьуи зэщIэщымахэщ, зэ зы лъэныкъуэмкIэ зэ адреймкIэ жыг щхьэкIэхэр иришэкIыу вагъуэхэр къызэIузых жьыбгъэм и закъуэт зи Iущащэ зыгъэIур.

- Уа, Антоныч, - нэжэгужагъэр сытым дежи зи Iэпэгъу зэпыт Авдеевыр йоупщI Пановым, - Ущызэш къэхъурэ?

- Сыт зэш?

- Сэ языныкъуэкIэ апхуэдизу зэшыр къыстоуэри зэсщIэнур сымыщIэу сыкъонэ.

- Еплъыт абы жиIэм! – игъэщIэгъуащ Панов.

- Си ахъшэр щIисфыжауэ щIыщытари аращ. АпхуэдизкIэ зэшыр къыстеуати, зызмыщIэжыху сефэмэ хъунукъэ жысIэу сегупсысат.

- Фадэм нэхъ Iеижу зэш къыщыптригъауэр мащIэрэкъым.

- Апхуэдэуи къохъу. Дэнэ-тIэ уи щхьэр здэпхьынур?

- Сыт узыхуэчэмыр апхуэдизу?

- Сэри? Унагъуэм сыхуозэш.

- СлIо, къулейуэ фыпсэуа?

- Егъэлеяуи дыкъулеякъым – тщIэн-тшхын дгъуэтырт. Хъарзынэу дыпсэурт.

Авдеевым къригъэжьащ Панов дыдэм Iэджэрэ жриIа и хъыбарыр.

- ПщIэрэ, сэ сфIэфIу си къуэшым и пIэкIэ дзэм сыкъэкIуащ, - жиIэрт Авдеевым. – Абы сабиитху иIэт. Сэ къызагъэша къудейт. Си анэр къызэлъэIуу хуежьащ. Сэ сыт! ФIыкIэ ягу сыкъагъэкIыжынщ, жысIэри, ди пщы дотэм деж сыкIуащ. ЦIыху хъарзынэт ар. «Афэрым, кIуэ», - хуит сищIащ. Апхуэдэу си къуэшым и пIэкIэ дзэм сыкъыхыхьащ.

- Ар фIыкъэ-тIэ, - жеIэ Панов.

- Иджы, плъагъурэ, Антоныч, сыщIегъуэжащ. СызыхущIегъуэжри си къуэшым и пIэкIэ сыкъызэрыкIуарщ. Абы иджы зегъэджыназ, сэ бэлыхьищэр согъэв. Нэхъыбэрэ сегупсысыху нэхъ иныжу сыхущIогъуэж. Гуэныхь къэсхь хъунщ.

Авдеевыр аргуэру тосабырэ.

- Дефэн тутын? – щIоупщIэ Авдеевыр.

- Къызэгъэпэщ мыдэ!

АрщхьэкIэ сэлэтхэр тутын ефапIэ ихуакъым. Авдеевым зыкъиIэта къудейуэ жьым и щхъыщхъым къыхэIукIыу гъуэгумкIэ лъэмакъ къиIукIащ. Панов фочыр къищтэри лъапэкIэ Никитиным теIэбащ. Никитинми зыкъиIэтри и шинелыр къищтэжащ. Ещанэри - Бондаренкэ – къызэфIэуващ:

- Си къуэшхэ, сэ зы пщIыхьэпIэ слъэгъуащи…сэ зы пщIыхьэпIэ слъэгъуащи!

Авдеевым Бондаренкэ и псалъэр пригъэчри  сэлэтхэр зэпхыдэIукIыу я пIэм ижыхьащ. Шырыкъу хьэлъэ мыхъуу, лъытIэгъэн щабэ зылъыгъ гуэр хуэмурэ гъунэгъу къахуэхъурт. КIуэ пэтми нэхъ IупщIу зэхэпхырт тхьэмпэ гъуахэр зэхэзыгъэщащэ лъэ макъыр. ИтIанэ къэIуащ зыхэбгъэгъуэщэн щымыIэ шэшэн псэлъэкIэр - Iум къиIукI макъ щабэхэр. Сэлэтхэм иджы псалъэмакъыр зэхах къудейтэкъым, - атIэ жыг зэхуакухэм яIэ нэхугъэм деж цIыхуитI я ныбжь къыдэщу къалъэгъуащ.

Зыр нэхъ лъагэт, адрейр нэхъ лъахъшэт. Ныбжьхэр благъэ къыщыхъум и сэлэтитIыр гъуэгум къытехьащ фочхэр шияуэ яIыгъыу.

- Хэт къакIуэр? – джащ Панов.

- Шэшэн мирнэщ, - къэпсэлъащ нэхъ лъахъшэр. Ар Батэт. -Фоч сIыгъкъым, сэшхуэ сIыгъкъым, - и фащэр къарегъэлъагъу. Джыназым икъукIэ дыхуейщ.

ЕтIуанэр, нэхъ щхьэпэлъагэр, и ныбжьэгъум щыму къыбгъурытт. Ари Iэщэншэт.

- Жасусхэщ. Полковникым хуейуэ аращ, - ягуригъэIуащ Панов и гъусэхэм.

- Джыназ Воронцоф хуабжьу дыхуейщ, Iуэхушхуэ худиIэщ, - жиIэрт Батэ.

- Хъунщ, хъунщ, ухуэдгъэзэнщ, - жиIащ Панов. – Еуэ, Бондаренкэ и гъусэу фшэ, - зыхуигъэзащ абы Авдеевым, - къэрэгъулым ети къэвгъэзэж. Сакъ, фи япэ игъэувэхэ, мы щхьэ фэкъухэм Iэщэншэми сытри ялъокI.

- Мыр зэрызыбгъэщIынур сыт? – пыджэм ещхьу мыжурэ зыфIэлъ фочыр игъэбзащ. – Зэ сепыджым аращ зэрыхъунур.

- Мыжурэ хэпIуа нэужь ар зэрыпщIыжынур сыт? ФынакIуэ! – иришэжьащ тIасхъэщIэххэр Бондаренкэ.

Сэлэтхэмрэ тIасхъэщIэххэмрэ я лъэмакъ зэхамыхыж щыхъум Пановрэ Никитинымрэ здэщыса щIыпIэм ягъэзэжащ.

- Емынэм кърехуэкIхэр жэщкIэрэ, - гъумэтIымащ Никитиныри.

- Iуэху яIэщи кърехуэкI.- ЩIыIэбжь къэхъуати Панов, шынелыр зэкIуэцIихщ, щитIагъэри, щIыбкIэ жыгым егъэщIауэ етIысэхащ.

СыхьэтитI хуэдиз дэкIауэ Авдеевымрэ Бондаренкэрэ къагъэзэжащ.

- Япта?

- Ястащ. Полковой гъуэлъыжатэкъым. Я унэ сшащ. Щхьэ фэкъухэр щIалэ телъыджэщ, - пищэрт Авдеевым и псалъэм. – Тхьэ соIуэ пэжу жызоIэкIэ. Псалъэгъу сщIахэти…

- ПсэлъэнкIэ уэ уахъырзэманщ, - гъумэтIымащ Никитиныр.

- Пэжу жызоIэ. Ди урыс щIалэжьхэм ещхьыркъэпсщ. Зыр унагъуэщ. Марушкэ, жызоIэ, бар? Бар, жеIэ. Мэл уиIэ? СоупщI. Куэд уиIэ? ТIу къудей, жи. Апхуэдэурэ дыуэршэращ ЩIалэ хъарзынэхэщ.

- Хъарзынэ уагъэлъагъунщ уи закъуэу яхуэзи, уи кIуэцIыр кърагъэхунщ.

- Нэху щы хуэдэщ, - хущхьащ Панов.

- Мес вагъуэ цIыкIухэм ункIыфIын щIадзакIэщ, - жеIэ Авдеевым етIысэхыурэ.

Сэлэтхэр аргуэру тосабырэ.

 

III

 

       Казармэхэми сэлэт унэ цIыкIухэми уэздыгъэхэр зэрыщагъэуфIынкIырэ Iэджэ щIат, ауэ быдапIэм дэт унэ нэхъ зэпэщ дыдэм и щхьэгъубжэхэм иджыри нурыр берычэту къыдихырт. А унэр ейт Куринскэ полкым и полковой командир, командующэ нэхъыщхьэм и къуэ флигель-адъютант джыназ Воронцов Семен Михайлович. Воронцовымрэ абы и щхьэгъусэ, Бытырбыху дэс цIыхубз зыкъизыххэм я нэхъ дахэ дыдэхэм хабжэ Марье Васильевнэрэ Кавказ быдапIэ цIыкIум игъащIэм зыри зэрымыщыпсэуауэ ехьэжьауэ я Iуэху зэтету щыпсэурт. Воронцов, псом хуэмыдэжу абы и фызым къащыхъурт икъукIэ дэкъузауэ, куэдым хуэныкъуэу, ауэ быдапIэм дэсхэм ягъэщIагъуэрт ахэм дуней фIыгъуэр къазрелъэлъэхыр.

       Иджы мис, жэщыр сыхьэт пщыкIутI хъуа пэтми, зи лъэгур алэрыбгъукIэ къигъэтIылъыкIа, щхьэгъубжэ Iупхъуэ хьэлъэхэр къызэдзыха хьэщIэщ абрагъуэр шэху уэздыгъиплIым ягъэнэху. Ломбер стIолым бгъэдэсу унагъуэм и бысымхэмрэ хьэщIэхэмрэ куэзыр мэджэгу. Джэгухэм яхэсщ езы бысым дыдэр, флигель-адъютант фащэр зыщыгъ лIы нэкIу кIыхь сырыху полковник Воронцов хъужыр, абы и джэгуэгъу-дарэгъущ джыназ гуащэ Воронцовэ и япэ лIым хуилъхуа щIалэ цIыкIур иригъэджэн щхьэкIэ Бытырбыху къраша, Бытырбыху университетым щеджэну къыхахам ящыщ щIалэ щхьэкъуацэ нэщхъыцэр. Ахэм ныкъуакъуэгъущ офицеритI: языр гвардием къыхэкIыжа Полторацкэрщ, лIы нэкIубгъуэ нэкIущхьэплъырщ, адрей зи нэгу дахэм хуабагъэ лъэпкъ къимыщ, шэжыпкъым хуэдэу шэщIауэ щыс полк адъютантырщ. Езы джыназ гуащэ Марье Васильевнэр, цIыхубз Iэпкълъэпкъ пIащэрэ набдзэ фIыцIэ къурашэр, нэшхуэр Полторацкэм пэгъунэгъупсу щысщ абы и лъакъуэхэм кринолинымкIэ жьэхэуэу, щIэчэ имыIэу и куэзырхэм еплъу. Абы и псалъэхэм, плъэкIэм, пыгуфIыкIыкIэм, и Iэпкълъэпкъым и зыгъэзэкIэ псом, къыкIэрих дыхумэм, а псом нэмыщIыжу я щIыфэ зэIусэу зэрызэбгъэдэсым цIыхухъум и гури и псэри ягъэшкуэрышкуащи, щIэчэ имыIэу щыуауэ макIуэ, дарэгъур къигъэгубжьу.

- Хьэуэ, мыр джэгукIэ хъунукъым! Аргуэру туз гуэрыр хэпкъуащ, - плъыжьу къызэщIэнауэ хокIиикI адъютант Полторацкэм тузыр къыщыдидзкIэ.

Жеярэ къэушыжам ещхьу и нэ фIыцIэ гуапагъэ къызыщIихымкIэ Полторацкэр адъютантым йоплъ.

- Къыхуэгъэгъу, - ину пыгуфIыкIыу жеIэ Марье Васильевнэ. – БжесIатэкъэ абыкIэ удэмыкI жысIэри, - зыхуегъазэ Полторацкэм.

- Уэ къызжепIар нэгъуэщIт, - погуфIыкI Полторацкэри.

- Дауэ хъун? – аргуэру погуфIыкI Марье Васильевнэ. КъызэрыщыгуфIыкIыжам хуабжьу егъэпIейтей икIи егъэгуфIэ Полторацкэр, дыхьэрэну къызэщIэнауэ мапхъуэри куэзырхэр къещтэ иугуэшыну зэхигъэзэрыхьу щIедзэ.

- Уэракъым зи гуэшыгъуэр, - ткIийуэ жиIэщ адъютантми Iэлъыныр лыду къызытещ и Iэ хужьыпсхэмкIэ куэзыр угуэшын щIидзащ сыт хуэдизкIи нэхъ псынщIэу ахэр зэбгыридзын мурад ищIам ещхьу.

ХьэщIэщым къыщIыхьащ джыназым и IуэхутхьэбзащIэр икIи къэрэгъулыр къызэрилъыхъуэр къыжыриIащ.

- Къысхуэвгъэгъу, зиусхьэнхэ, - захуигъэзащ Воронцов и хьэщIэхэм урысыбзэ  псалъэкIэм инджылызыбзэм ижь къызэрыщIихуар бэяну. – Уэ, Марие, тIыси си пIэ джэгу.

- Фыарэзы абыкIэ? – щIоупщIэ джыназ гуащэри и лъэгагъым хуумыгъэфэщэну псынщIэу къызэфIоувэ зэрызэщыхуэпыкIа шылэ фащэр щхъыщхърэ дэтхэнэ цIыхубз насыпыфIэми и пыгуфIыкIыкIэкIэ пыгуфIыкIыу.

- Сэ сытым дежи псомкIи сыарэзыщ, - къет жэуап адъютантым джэгукIэ лъэпкъ зымыщIэ джыназ гуащэр джэгуэгъу зэрыхуэхъуам щыгуфIыкIыу.

Робберыр и кIэм нэблэгъат джыназыр хьэщIэщым къыщыщIыхьэжам. Ар икъукIэ нэщхъыфIэт икIи къызэщIэнат.

- ФщIэрэ сэ нывжесIэнур?

- ЖыIэт!

- Шампанскэ дефэнущ!

- Сэ абы сытым дежи сыхуэхьэзырыпсщ! – жиIащ Полторацкэм.

- Ар дэгъуэкъэ-тIэ, - жиIащ адъютантым.

- Василий! Къэхь! – жиIащ джыназым.

- Сыт къыщIоджар? – щIоупщIэ Марье Васильевнэ.

- Къэрэгъулымрэ нэгъуэщI зырэ къэкIуат.

- Хэт? Сыт? – зэкIэлъигъэпIащIэу щIоупщIэ Марье Васильевнэ.

- НыбжесIэфынукъым, - и дамэхэр дрегъэуей Воронцов.

     Шампанскэ къахьащ. Бжьэ зырыз ирафщ, джэгун яухати щхьэж къихьэхуар зэIэпахри фIэхъус зэрахыжын щIадзащ.

- Уи ротэра пщэдей мэзауэ кIуэр? – йоупщI джыназыр Полторацкэм.

- Аращ. Сыт?

- Абы щыгъуэм пщэдджыжь дызэрылъагъунщ, - мащIэу погуфIыкI джыназыр.

- ИкъукIэ си гуапэщ, - ет жэуап Полторацкэм, джыназым жиIар къыгурымыIуэу, ауэ Марье Васильевнэ и Iэ хужьышхуэр зэриубыдыжынум игъэпIейтейуэ.

       Марье Васильевнэ Полторацкэм и Iэр икъузыжа къудейкъым, атIэ инуи иутхыпщIащ. ЛэкъумымкIэ дэкIын зэрыхуэмеяр аргуэру зэ игу къигъэкIыжри аргуэру зэ ину хуэгуфIащ. Полторацкэм а гуфIэкIэр телъыджэ, гуапэ, куэдым ущызыгъэгугъ пыгуфIыкIыкIэ къыфIэщIащ.

       Полторацкэр и унэ кIуэжырт, гукъыдэж дахэ иIэу, апхуэдэ гукъыдэж зиIэнкIэ хъунур цIыху гъэсахэм яхэту къэхъуа, ауэ зауэ хуэIухуэщIэхэм хэту мазэкIэрэ пхыдзауэ псэуар зэса гупым ящыщ цIыхубз IущIа нэужь къыпкърыхьэ гурыщIэм хуэдэ къызэуэлIа цIыхурт. Апхуэдэ цIыхубзт езы Воронцовэ джыназ гуащэр.

       И ныбжьэгъур щыпсэу унэ цIыкIум нэсыжу бжэм еIа щхьэкIэ хуIухакъым – къэгъэбыдат. ТеуIуащ. Бжэр IукIыртэкъым. Къэгубжьауэ бжэм лъакъуэкIэ кIуэцIопкIэ. Бжэ адрыщIкIэ Iэуэлъауэр къиIукIри, Вавилэ, Полторацкэм и пщылIым, хьэлъкъыр IуигъэпкIащ.

       - Сыт бжэр щIэбгъэбыдэр, ахьмакъ?

       - Арыншэу дауэ хъун, Алексей Владимир…

       - Аргуэру учэфщ. Сэ уэзгъэлъагъунщ хъунымрэ мыхъунымрэ…

          Полторацкэм игугъат Вавилэ хухэуэн и , арщхьэкIэ щIегъуэжащ.

       - Зэпытыр къыпхукIуэ. Шэху уэздыгъэ пыгъанэ.

- ИджыпступцIэ.

 Вавилэ пэж дыдэу ефат, щIефари каптернармусыр  къыщалъхуа махуэти аращ. КъэкIуэжа нэужь ар и щхьэм къихьэри Iэджэ зэригъапщэу щIидзащ: каптернармус Иван Макеевич хэхъуэ иIэщ, фыз къишауэ щытащ, иджы зы илъэс хуэдэкIэ дзэм хагъэкIыжыну мэгугъэ. Вавилэ щIалэ цIыкIуу пщым и унэм яшащ IуэхутхьэбзащIэу. Иджы и ныбжьыр илъэс плIыщIым щхьэдэхащ, фызи къишакъым, и зиусхьэн щхьэемыгугъум щIыгъуу Iэпхъуэшапхъуэу мэпсэу. Зиусхьэныр цIыхуфIщ, куэдрэ къиубэрэжькъым, ауэ ар гъащIэ сытми! «Кавказым дикIыжмэ, пщылIыгъэр сщхьэщихыу щхьэхуит сищIыну сыкъигъэгугъащ. А щхьэхуитыныгъэр сиIэпэу сощIри дэнэ си щхьэр зэсхьэлIэнур? Хьэ псэукIэщ», - егупсысащ Вавилэ. И жеин къэкIуати, къыщIыхьэIарэ зыгуэр щIихмэ жиIэу шынэри бжэ хьэлъкъыр иритащ, езыри жейм Iурихащ.

Полторацкэр и ныбжьэгъу Тихонов щIыгъуу щыжей пэшым щIыхьэжащ.

- СлIо, ебгъэхьэхуа? – къоупщI къэуша  Тихоновыр.

- Хьэуэ, сом пщыкIубл къэсхьэхуащ, клико бащырыби дефащ.

- Марье Васильевнэ нэкIэ пшхащ.

- Марье Васильевни нэкIэ сшхащ, - жиIащ Полторацкэм. – Сыхьэтихым гъуэгу дытохьэ.

- Куэд мыщIэу зыдужьын хуейщ.

- Вавилэ, - джащ Полторацкэр. – Пщэдджыжь сыхьэтхум сыкъэгъэуш.

- Дауэ укъызэрызгъэушынур – сыноджэмэ укъызозауэ.

- Сыкъэгъэуш бжесIакъэ? Зэхэпха?

- СынодаIуэ.

Вавилэ шырыкъухэмрэ щыгъынхэмрэ къищтэри щIэкIыжащ.

Полторацкэр пыгуфIыкIыурэ гъуэлъыжащ, тутын пигъанэри шэху уэздыгъэр игъэункIыфIащ. КIыфIыгъэм пхыплъмэ, Марье Васильевнэ и нэгу нэщхъыфIагъэ къызэрыщыр елъагъу.

Воронцовхэ занщIэу гъуэлъыжакъым. ХьэщIэхэр зэрызэбгырыкIыжу Марье Васильевнэ и лIым и пащхьэ иувэри ткIийуэ еупщIащ:

- КъызжепIэн иджы къэхъуар?

- Ауэ си псэм хуэдэ…

- Сыт си псэм хуэдэ жыхуэпIэр? Дауи, тIасхъэщIэхщ а къэкIуар?

- Дауэ мыхъуами бжесIэну сыхуиткъым.

- Ухуейкъым къызжепIэну ара? НытIэ сэ ныбжесIэнщ.

- Уэри?

- Хьэжы-Мураткъэ узыхуэзар? – жиIащ джыназ гуащэм. Махуэ зыбжани хъуауэ Хьэжы-Мурат зэпсэлъэныгъэхэр зэрыдрагъэкIуэкIым щыгъуазэти и гугъэт и лIым къыхуепсыхар езы Хьэжы-Мурат дыдэу.

Воронцов пцIы хухуэупсынутэкъым фызыми, абы и гугъэхэр зэрымытэмэмыр жримыIэн лъэкIакъым: къэкIуар Хьэжы-Мураткъым, атIэ пщэдей сэлэтхэр мэзауэ здэкIуэну щIыпIэм деж Хьэжы-Мурат абы къызэрыщыхуэзэнумкIэ хъыбар къэзыхьа жасусхэрщ.

БыдапIэм ущыпсэуныр зэшыгъуэт, абы къыхэкIыу Воронцовхэ – лIыри фызри – щыгуфIыкIащ тезыгъэун гуэр къызэрыкъуэкIам. Хъыбарым джыназым и адэр икъукIэ зэрыщыгуфIыкIынум и гугъу ящIри, сыхьэтищыр екIуэкIыу зэлI-зэфызыр гъуэлъыжащ.

 

IV

 

       Щэмил пхъэр къыхуищIа муридхэм яIэщIэкIыу щтапIэ ихьэжа Хьэжы-Мурат пIэщхьагъ и щхьэ тримылъхьэу жеиншэу игъэкIуа жэщищым иужькIэ, нэхулъэфI къекIыну къехъуэхъуу Садо зэрыщIэкIыжыххарауэ жейм Iурихащ. Ар жейт зэрыхуэпауэ, бысымым къыхуигъэтIылъа къауц щхьэнтэ плъыжьым IэфракIэкIэ тегъэщIауэ. Абы пэмыIэщIэу, блыным деж щыжеирт Елдари. Ар гууэщIу щылът и Iэ-и лъэ зэбгырыдзауэ, и щхьэ упсагъащIэр щхьэнтэм къещэтэхати, хьэзыр фIыцIэхэр зытеда адыгэ цейр къызэшэкIа и бгъэр Iэпкълъэпкъ псоми елъэгэкIырт. Сабий Iупэм ещхь Iупэхэр псы еIуб фIэкIа умыщIэну пIэжьажьэрт. Хьэжы-Мурат ещхьу арии зэрыхуэпауэ жейрт, и бгым къамэмрэ кIэрахъуэмрэ иримыхауэ. Пхъэ гъэсыныр иухати жьэгу мафIэр ужьыхыжырт, хьэрэфинэми пэш кIыфIыр къызэригъэнэху щыIэтэкъым.

       Жэщыбгым хьэщIэщыбжэр кIыргъащ. Хьэжы-Мурат кIэрахъуэм епхъуэри къызэфIэуващ. ЯтIэ лъэгум щабэу кърикIуэу Садо абы къыбгъэдыхьащ.

       - Сыт къэхъуар? – Хьэжы-Мурат жея умыщIэну апхуэдэт.

- Унащхьэм тета фыз гуэрым уэ укъызэрыкIуар къилъагъури и лIым жриIащ, иджы зэрыкъуажэу ящIэ уи егъэзыпIэр. Гъунэгъу фызыр къежэкIри унэм щIэсым къыжыриIащ лIыжьхэр мэжджытым щызэхуэсауэ. Уаубыдын я мурадщ.

       - Зитчыжын хуейщ, - жиIащ Хьэжы-Мурат.

       - Шым уанэ ятеслъхьащ, - жиIэри Садо унэм щIэкIыжащ.

       - Елдар, -Iущэщащ Хьэжы-Мурат. Елдар муршидым и макъ зэрызэхихыу и лъакъуэ лъэщхэмкIэ псынщIэу къызэфIэуващ. Хьэжы-Мурат Iэщэр зыпщIэхилъхьэри щIакIуэр зэтриубгъуэжат. Ардыдэр ищIащ Елдари. ТIури щыму къыщIэкIри щIэщI лъабжьэм щIэуващ. ЩIалэ нэ фIыцIэм шыхэр къабгъэдишащ. Мывэ гъуэгум къытехьа шым я лъэмакъ зэрыIуу гъунэгъу унэм зыгуэр къыщIэплъащ, асыхьэту пхъэ вакъэхэмкIэ теуэу джабэм кIэрыт мэжджытымкIэ щIэпхъуащ.

       Мазэр еIэжами уэгу фIыцIэм изу вагъуэр щипхъат, кIыфIым упхыплъмэ уэгу нэхум къыхэщу унащхьэхэр уолъагъу, псом хуэмыдэу нэхъ IупщIщ мэжджытым и азэн джапIэ папцIэр. Мэжджыт лъэныкъуэмкIэ псалъэмакъ дэгу къоIукI.

       Хьэжы-Мурат фочыр зыIэщIиубыдэщ, лъэрыгъ Iузэм и лъапэр ириури Iэуэлъэуэншэу уанэгум зридзащ, апхуэдэу Iэуэлъэуэншэуи уанэ щхьэнтэ лъагэм итIысхьащ.

- КъысхуэпщIар тхьэм фIыкIэ къыпхуищIэж, - зыхуигъэзащ абы бысымым, зэресауэ, лъакъуэ ижьымкIэ етIуанэ лъэрыгъыр къилъыхъуэурэ, итIанэ щIопщымкIэ щабэу щIалэ цIыкIум и дамэм теIэбащ гъуэгум тригъэкIуэту. ЩIалэ цIыкIур лъэныкъуэкIэ щеувэкIым ищIэныр зыщIэ шыр лъэбакъуэ шэщIакIэ еуэкIыпIэм къыдэкIри гъуэгу нэхъыщхьэм техьащ. Елдари иужь итт. Садо и Iэхэр ину щIидзу абыхэм якIэлъыжэрт уэрам зэвым зэпрыж-къызэпрыжыжу. Гъуэгу зэпрыкIыпIэм нэсауэ зэ зы ныбжь, итIанэ етIуанэр къалъэгъуащ.

- ЗэтеувыIэт! Ухэт уэ? – къэIуащ макъ икIи цIыхуитI щыи гъуэгум къытеуващ.

КъэувыIэным и пIэкIэ Хьэжы-Мурат кIэрахъуэр кърипхъуэтщ, елъэдэкъауэри шыр гъуэгум къытеувахэм я дежкIэ иунэтIащ. Гъуэгум тетхэр щызэкIэщIэкIым, Хьэжы-Мурат ущ псынщIэкIэ япхырыкIащ. Елдари абы зыкъыкIэригъэхуакъым. Я щIыбагъкIэ фоч уэ макъ къиIукIри шитI ящхьэпырылъэтыкIащ Хьэжы-Мурати Елдари къалъэмыIэсу. Хьэжы-Мурат нэхъ хуэм зищIыртэкъым. Апхуэдэу лъэбакъуэ щищ хуэдиз хъун якIуауэ бауэ кIэщI мащIэ къэхъуа шыр къигъэувыIэри дэIуащ. И гупэмкIэ къуршыпс уэрыр щыIэуэлъауэрт. И щIыбагъкIэ къуажэм адакъэхэр щыIуэрт. А Iэуэлъауэхэм къахэIукIырт гъунэгъу къыхуэхъу шы лъэ макъыр, и щIыбагъкIи псалъэмакъ щыIэт. Хьэжы-Мурат и шыр хуэму иригъэжьащ.

Иужь итхэр куэд мыщIэу Хьэжы-Мурат къылъэщIыхьахэщ. Ахэр шууей тIощI хуэдиз хъунт. Ахэр Хьэжы-Мурат зыубыдыну, нэгъуэщI мыхъуми яубыдын хуэдэу защIу Щамил и пащхьэ зыщагъэзэхуэн папщIэ къежьахэт. Плъэмэ зыгуэр кIыфIым пхилъагъукIыу щыхъум Хьэжы-Мурат и шыр къыжьэдикъуащ, Iэрыхуэ зэрыхуэхъуауэ фочым дохъутэр трипхъуэтри Iэ ижьымкIэ иубыдащ.  Елдари ардыдэр ищIэжащ.

       - Узыхуейр сыт? – гуэуащ Хьэжы-Мурат. – Сывубыдыну ара? Мэ-тIэ сывубыд! – ИкIи фочыр къиIэтащ. Къуажэдэсхэр зэтеувыIащ.

       Хьэжы-Мурат фочыр зэриIыгъыу  къуэм дыхьэну ежьащ, шууейхэри кIэлъыкIуэрт гъунэгъу зыхуамыщIу. Хьэжы-Мурат къуэр зэпиупщIу адрей джабэ нэкIум кIэрыхьа нэужь, кIэлъыкIуэхэр кIэлъыджащ къэувыIэу жраIэну зыхуейм едэIуэну. Абы и жэуапу Хьэжы_мурат фочыр дригъэуейри и шым елъэдэкъэуащ. Зыкъомрэ жауэ къыщыувыIам пхъэрым я Iэуэлъауэ щыIэжтэкъым, адакъэ джэ макъи зэхэпхыжыртэкъым, зэхэпхыр псы ежэхым и ушэмрэ кукурнаум и гъымрэт. Блын фIыцIэр мэзым гъунэгъупст. И муридхэр абы къыпэплъэурэ щезэша щIыпIэр жыжьэжтэкъым. Мэзым нэсри Хьэжы-Мурат къэувыIащ, жьы фIыуэ зыжьэдишэри фиящ, зыпхыдэIукIащ. Дакъикъэ дэкIри ещхъыркъабзэу зыгуэр къыпэфиижащ. Гъуэгум дидзыхри ар мэзым хыхьащ. Лъэбакъуищэ хуэдиз икIуауэ Хьэжы-Мурат жыг зэхуакухэм дэплъри мафIэшхуэ нуру блэри, абы бгъэдэсхэм я ныбжьри, уанэкъуапэ къуаншэ щIа шыхэри къилъэгъуащ.

       МафIэм пэрысхэм ящыщ зы къэтэджри Хьэжы-Мурат къыбгъэдыхьащ икIи IумпIэмрэ лъэрыгъыпсымрэ иубыдащ. Ар Хьэжы-Мурат къуэш ищIа авар щIалэ Хьэнэфийт.

       -МафIэр вгъэуфIынкI, - жиIащ Хьэжы-Мурат епсыхыурэ. ЦIыхухэм дэпхэр зэбгратхъуу, пхъэ дзакIэхэм теувэурэ гъэуфIынкIын щIадзащ.

       - Батэ къэкIуа? – щIэупщIащ Хьэжы-Мурат щIакIуэ убгъуамкIэ кIуэурэ.

       - КъэкIуащ. Хъан-Магомэ и гъусэу зэрежьэжрэ куэд щIакъым.

       - Дэтхэнэ гъуэгумкIэ?

       - МобыкIэ, - и Iэр ищIащ Хьэнэфий, Хьэжы-Мурат къызэрыкIуа гъуэгур мыхъуу адрей лъэныкъуэмкIэ.

- Хъунщ, - жиIащ Хьэжы-Мурат, зэпщIыхиха фочыр иузэдыжурэ. – -  --Сакъын хуейщ. Дяужь пхъэр итащ, - жиIащ мафIэр зыгъэуфIынкI лIым  зыхуигъазэурэ.

Ар зэпсалъэр Хьэмзалэт, шэшэн щIалэрт. Хьэмзалэ щIакIуэм къыбгъэдыхьэщ и фочыр къищтэжри Хьэжы-Мурат къыздикIа мэз лъапэ лъэныкъуэмкIэ кIуащ, щыму. Елдар епсыхщ, Хьэжы-Мурат и шыр, IумпIэкIэ Iуишри шитIми я щхьэр зэгъэкъуауэ жыгым ирипхащ, итIанэ, Хьэмзалэ ещхьу, фочыр къищтэри фэхум а адрей лъэныкъуэм деж щиувыкIащ. МафIэр ягъэункIыфIати япэм хуэдэу апхуэдизу кIыфI  дунейр къыпщыхъужыртэкъым, фагъуэ хъуами  уэгум вагъуэхэр щыблэрт.

Вагъуэхэм дэплъейщ, Стожархэр здэщыIэр зригъэлъагъури, Хьэжы-Мурат къищIащ жэщ ныкъуэфI зэрыхъуар, пщэдджыжь нэмэз щIыгъуэм зэрынэблэгъар. Хьэнэфий сыт щыгъуи къыздришэкI къубгъаныр къыIихщ, щIакIуэр зытриубгъуэри ар псымкIэ ежьащ.

ЗиулъэмпцIщ, андез ищтэри ар лъапцIэу щIакIуэм теуващ, къэблэмкIэ зигъазэри, и напIэхэр зэтедзауэ нэмэз щIын щIидзащ. Щиухым здэщысам, игъэзэжри хъуржын зэпедзэкIыр здэщылъым игъэзэжри  щIакIуэм тетIысхьэжащ и IитIымкIэ лъэгуажьэм тегъэщIарэ и щхьэр лъахъшэу ехьэхауэ хэгупсысыхьауэ.

Хьэжы-Мурат сыт щыгъуи и гурэ и щхьэрэ зэтелът. Зыгуэрхэр зэхигъэзэрыхьыну и ужь щихьэкIэ хьэкъыу и фIэщ хъурт и насып зэрытекIуэнур, зи ужь ихьар къызэрехъулIэнур - икIи къехъулIэрт. Зауэ-банэкIэ гъэнщIа и гъащIэм и мурад щытемыIэбэр зэзэмызэххэт. Иджыпсту игу ирилъхьар къехъулIэным щыгугъырт. Абы и нэгу къыщIигъэхьэрт Воронцов и IэмыщIэ кърилъхьэну дзэм и пашэу ар Щамил зэрытеуэнур, гъэр къищIу илъ зэрищIэжынур, абы папщIэ урыс пащтыхьым къызэригъэпажынур. ИтIанэ, Авариер унафэ щIэтын дэнэ къэна, Шэшэныр зэрыщыту къызэригъэIущIэнур.

Абыхэм здегупсысым езыми имыщIэххэу жейм хилъэфащ.

Здэжейм ар йопщIыхь и щауэгъухэр и гъусэу, уэрэдыжьыр къырашу, «Хьэжы-Мурат» нокIуэ» жаIэу кIийхэуэ Щамил теуэхэу, абы и фызхэр зэщIэгъуагэу гъэр къищIу. Арыххэу къоуш. «ЛаIилахьэ Iилалыхьэу», «Хьэжы-Мурат нокIуэ» жаIэуэ, Щамил и фызхэм я гъы макъыу зэхихар хьэIуцыдзхэм я пщIэу, ягъ, ядыхьэшхыу къыщIэкIащ. Хьэжы-Мурат и щхьэр къеIэтри жыг щхьэкIэхэм щIоплъ къуэкIыпIэ уэгумкIэ плъэуэ, итIанэ Хъан-Магомэ щIоупщIэ, Хъан-Магомэ къызэрымыкIуэжар къызэрищIэххэу и щхьэр щIегуэжри аргуэру мэщхьэукъуэ.

Батэ щIыгъуу IуэхукIэ ежьа Хъан-Магомэ и макъ нэжэгужэм ар къигъэушащ. Хъан-Магомэ абы къыбгъэдэтIысхьащи къыжреIэж сэлэтхэр къазэрыIущIари, езы джыназ дыдэм деж зэрашари, ар джыназым зэрепсэлъа щIыкIэри, джыназыр зэрыгуфIари. Мичик адрыщIкIэ Шали фэхум, урысхэр мэзауэ здэкIуэнум деж къазэрыщыIущIэнури. Батэ и ныбжьэгъум псалъэр зэпиудурэ мобы щыгъупща гуэрхэр дещIыгъуж.

Хьэжы-Мурат урысхэм зэрызаритынур зэрыжыраIэм Воронцов жэуап къазэрыритыжа щIыкIэр, жиIа псалъэхэр зэхэхауэ къаригъэIуэтэжащ. Хъан-Магоми Бати зы жьэу жаIащ Хьэжы-Мурат хьэщIэм хуэдэу иригъэблэгъэну, игу къыщIыхэщтыкIын лъэпкъ щымыIэу Iуэхур зэригъэпэщыну Воронцов псалъэ быдэ къазэрыритар. Хьэжы-Мурат зэрыкIуэну гъуэгум щыщIэупщIэм, Хъан-Магомэ жиIащ здэкIуэнум езышалIэну лъагъуэр абы фIы дыдэу зэрицIыхур. Хьэжы-Мурат и жыпым къырихри Батэ къызэригъэгугъа сомищыр иритащ, щIыгъухэм унафэ яхуищIащ хъуржын зэпедзэкIым дыщэ зытебза Iэщэмрэ сарыкъ къызэшэкIа къамэ зытелъ пыIэ хъуреймрэ къыхурахыну, езы муридхэми загъэкъэбзэну, загъэщIэрэщIэну, урысхэм я пащхьэ фэ ятету ихьэн папщIэ. Я Iэщэр, уанэр, Iэпслъэпсхэр, яшхэр ягъэкъэбзэху вагъэухэр ужьыхыжри нэхутхьэху къэхъуащ, нэхущ жьыбгъэри къыкъуэуащ.

 

V

 

Пщэдджыжьым жьыуэ, нэху мыщыпауэ, Полторацкэм и унафэм щIэту ротитI, джыдэхэр я дамэм телъу, Чахгрин куэбжэмкIэ къыдэкIри, верстипщI хуэдизкIэ быдапIэм пэIэщIэу мэзауэн щIадзащ, фочауэ гупыр я хъуреягъкIэ хъумакIуэу къетIысэкIауэ. Сыхьэтийхэм деж, пыф-сыфу щIисыкI пхъэ псыфхэм я Iугъуэм зыкъызэхипщэ пшагъуэм зиIэту щIидзащ, лъэбакъуитхукIи я пIэIэщIэр зымылъагъуу щыт а мэзауэхэм я нэгу къыщIэувэу хуежьащ адэкIэ-мыдэкIэрэ мафIэхэр щызэщIагъэна мэзым пхыкI гъуэгум трагъэукIурия жыгхэр. IэпапIэ нэхуу пшагъуэм зэм къыпхыщу, зэми кIуэдыжу щIедзэ дыгъэми. Фэхушхуэм, гъуэгум пэжыжьэу, барабаным тесу щысхэт и субалтерн- офицерыр щIыгъуу Полторацкэр, Пажскэ корпусым къыщыдеджа и ныбжьэгъу, щIакIуэ кIапэ зэрыщызэуам папщIэ зи званиер зыIаха барон Фрезе, 3-нэ ротэм щыщ нэгъуэщI офицеритI. Барабанхэм я хъуреягъкIэ щикъухьат шхыным къешэкIауэ щыта тхылъымпIэхэр, пытулъкIэ нэщIхэр, кIэпафэхэр. Барабанауэм ещанэ пытулъкIэр Iуихырт. ЖейкIэ иримыкъуа пэтми, псэзэпылъхьпIэ и сэлэтхэм ящIыгъуу щихуэм деж зэрихабзэу, Полторацкэр нэжэгужэт.

Офицерхэр зытепсэлъыхьыр иджыблагъэ къэхъуа Iуэхурт – генерал Слепцов и лIэкIэ хъуарт. ЛIэныгъэм гъащIэм мыхьэнэ нэхъ ин дыдэ щызиIэ Iуэхугъуэ абыхэм халъагъуэртэкъым – цIыхур къызэралъхум, апхуэдэу мыщхьэмыпэу зэрыкIуэдыжым - ар къызыхэкIамрэмрэ зыхуэкIуамрэ –  офицер щIалэм и лIыгъэ къигъэлъэгъуэн щхьэкIэ сэшхуэ пцIанэкIэ бгырысхэм яхэлъадэу ахэр къызэрыриупщIэхам фIэкIа нэгъуэщI халъагъуэртэкъым.

Псоми япэуи  зауэм Iутахэм, ахэр Кавказым е нэгъуэщI щIыпIэ щызэуауэ щыретми, ящIэн хуейт зэрыжаIэм, зэратхым хуэдэу сэшхуэкIэ къыщызэреупщIэх зэхэуэ зэрыщымыIэр, мыжурэкIэ, сэшхуэкIэ зэпыджыр и щIыб къигъазэу щIэпхъуэжаращ: абыкIэ гушыIэу, дыхьэшхыу, тутын, фадэ ефэу барабанхэм тес мы офицерхэр зэдарэгъут, лIэныгъэм егупсысхэртэкъым, Слепцов ещхьу абыхэм ящыщ дэтхэнэми иджыпсту и ажалыр къэсынкIэ хъуну щыт пэтми.

Пэж дыдэуи абы щыхьэт техъуэм хуэдэу, псалъэмакъыр щызэщIэплъэ дыдэм ирихьэлIэу, Iэпкълъэпкъыр щIэзыгъэкI фоч уэ макъ дахэ къэIури вууэ шэр япырыщхьэлъэтыкIащ икIи ауэ къыщыт жыгым зыкъыхиупцIащ. Бийм я къауэм сэлэт фочхэм макъ хьэлъэ инкIэрэ жэуап иратыжащ.

-Ей- ей! – жиIащ нэжэгужэу Полторацкэм. – Ар ди щIалэхэм я жэуапщ. Ы-хьы, къуэш Костя, - зыхуегъазэ абы Фрезе. – Уи насып къикIащ. КIуэ, ротэм. Сыт хуэдэ зэхэуэ гъуэзэджэ зэхэдублэн иджыпсту!

Зи звание зытраха бароныр къыщылъэтри IугъуэмкIэ ежьащ и ротэм  кIуэжу. Полторацкэм къыбгъэдашащ и адыгэш пцIэгъуэплъыр, шэсщ, и ротэр зыщIиугъуейри фочауэ макъ къыздиIукIамкIэ иришэжьащ. Къэрэгъулу иувыкIа сэлэтхэр мэз лъапэм, къуэбэкъу пцIанэм деж щиувыкIат. Жьыр мэз лъэныкъуэмкIэ йопщэ, къуэбэкъури адрыщI щIыпIэри хуиту уолъагъу.

Полторацкэр сэлэт иувыкIахэм щабгъэдыхьэм ирихьэлIэу, дыгъэр пшагъуэм къыкъуэплъати, къуэм адэкIэ, гъуей мэзым щыщIидзэм сажнищэ хуэдизын нэхъ пэмыIэщIэу, шууей зыбжанэ къэнэхуащ. Ахэр Хьэжы-Мурат къыкIэлъыпхъэра, абы урысхэм зэрызаритыр зэзыгъэлъагъуну къежьа шэшэнхэрат. Абыхэм ящыщ зы сэлэтхэм къеуати, тI-щым жэуап иратыжащ. Шэшэнхэр икIуэтыжри фочауэри щагъэтыжащ. Полторацкэр и ротэр щIыгъуу къэсри унафэ ищIащ еуэнхэу, асыхьэтуи кIапсэрышэу укъуэдия сэлэт сатырхэм яутIыпщ шэ фий макъыр нэжэгужэу, гугъэгуфIэу вууэ щIадзащ, вагъуэ Iэмбатэ цIыкIухэм зэ зы щIыпIэм, зэм адрейхэм зыщаIэту. Зэш тегъэупIэ зэрихуам иригуфIэу сэлэтхэм ягъауэм яузэдыжу шэр шэшэнхэм трагъэлъалъэрт. Шэшэнхэми я гурыщIэ пщтырыр къэлыдагъэнти, къыщIэпхъуэхэрт, сэлэтхэм зэ-тIоу къахэуэрти Iужыжхэрт. Апхуэдэу зы сэлэт уIэгъэ къэхъуащ. Ар пшыхьпэтIыс къагъэкIуа Авдеевыр арат. Ныбжьэгъухэр къыщыбгъэдыхьам ар гууэщIу щылът, шэр зытехуа и ныбэгур иIыгъыу, Iэпкълъэпкъ псомкIи щэнауэу.

-Моуэ фочыр сузэдыжын пэтрэ къауэ макъ зэхызох, - жиIэрт абы къыбгъурылъа сэлэтым. – СыкъеплъэкIмэ, фочыр IэпагъэхуакIэт.

Авдеевыр Полторацкэм и ротэм щыщщ. Сэлэтхэр гуп зэрызэрыгъэхуар щилъагъум Полторацкэр ябгъэдыхьащ.

- СлIо, къуэш, укъауIа? – еупщIащ ар. – Дэнэ деж?

Авдеевыр щымт.

- Моуэ фочыр сузэдыжын пэтрэ къауэ макъ зэхызох, - къытрегъэзэж Авдеевым и гъуса сэлэтым. – СыкъеплъэкIмэ, фочыр IэщIэхуакIэт.

- Зэ увыIэ, - хуолъ абы Полторацкэр. – Къоузрэ, Авдеев?

- УзкIэ узыркъым, ауэ сигъэбауэркъым. Шагъыр тIэкIу сеIубынт.

Кавказым сэлэтхэм щыраф аркъэр, нэгъуэщIу жыпIэмэ, спиртыр къызэкъуахащ, Панов, и нэгу хуабжьу зэхэуауэ, спирт зэрыт кумбыгъэр Авдеевым и Iупэм хуихьащ. Авдеевыр ефэу хуежьащ, арщхьэкIэ асыхьэту IэкIэ къыIуигъэкIуэтыжащ.

- Си псэм сIихыркъым, - жиIащ абы. – Ефэ уэ.

Панов спиртыр нифысащ. Авдеевыр аргуэру къызэфIуэвэну къеIащ, къэтIысащ, шынелыр яубгъури Авдеевыр трагъэгъуэлъхьащ.

- Фи благородие, полковникыр къокIуэ, - жреIэ фельдфебелым Полторацкэм.

- Хъунщ, уэ кIэлъыплъ, - жеIэри Полторацкэр ущ псынщIэкIэ Воронцов пежэжьащ.

Воронцов инджылыз хакIуэм тесу къыIухьэрт, полкым и адъютантыр, къэзакъ, шэшэн тэрмэш щIыгъуу.

- Сыт къэхъуар? – йоупщI ар Полторацкэм.

- Зы гуп къыттеуащ, - ет Полторацкэм жэуап.

- Уэрагъэнщ зэхэзыублар.

- Хьэуэ, джыназ, - пыгуфIыкIыу жеIэ Полторацкэм, - езыхэращ къезыгъэжьар.

- Фи зы сэлэт яуIауэ зэхэсхай.

- ИкъукIэ си гуауэ хъуащ. СэлэтыфIт.

- УIэгъэ хьэлъэ?

- Хьэлъэу, си гугъэщ. И ныбэм шэр кIуащ.

- НытIэ, сэ сыздэкIуэр пщIэрэ уэ?

- Дэнэ щысщIэн.

- Шэчи уиIэкъэ?

- СиIэкъым.

- Хьэжы-Мурат зыкъет. Иджыпсту къытхуэзэн хуейщ.

- Си фIэщ хъункъым!

- Дыгъуэпшыхь абы и лIыкIуэ си деж къэкIуащ, - жеIэ Воронцов, и гур къызэщIэзыIэтэ гурыфIыгъуэр ерагъыу фIэкIа и Iупэхэм яхуэмыгъэпщкIуу. – Иджыпсту Шали и Iэгъуэблагъэ фэхум деж къыщысIущIэн хуейщ. Уи сэлэтхэр фэхум къегъэувэкIи уэри си деж накIуэ.

- СынодаIуэ, - жиIэу и Iэр хъурыфэ пыIэм хуихьурэ и ротэмкIэ игъэзащ. Езым и ротэр фэхум и ижьырабгъумкIэ кIапсэлъэрышэу у иригъэувыкIри фельдфебелым унафэ хуищIащ сэмэгурабгъумкIи, апхуэдэ дыдэу сэлэтхэр къыIуигъэувэну. СэлэтиплIым зэпаIыгъыу уIэгъэр быдапIэм яхьыжащ.

Полторацкэм Воронцов деж щигъэзэжым гу лъитащ шууей гуп къызэрылъеIэм. Полторацкэр къэувыIащ абыхэм япэплъэу.

Псом япэ иту къакIуэрт зи Iэщэр дыщэпс защIэу зэщIэлыдэ, адыгэ цей фIыцIэр  зи фащэ, зи хърыфэ пыIэм сарыкъ къешэкIа, зи сокур хужьыпс шы тес, зи теплъэ уардэ цIыхухъу. Ар Полторацкэм къыбгъэдыхьэри тэтэрыбзэкIэ зыгуэрхэр къыжыриIащ. Полторацкэм и напщIэхэр дригъэуейри и IитIыр ищIащ абы къыжриIар къызэрыгурымыIуам и щыхьэту икIи пыгуфIыкIащ. Хьэжы-Мурати абы къыхупыгуфIыкIыжащ. Полторацкэм телъыджэлажьэ щыхъуащ Хьэжы-Мурат и пыгуфIыкIыкIэм сабий псэ хьэлэлагъыу хэлъыр. Полторацкэм ауэ жыжьэуи игу къэкIынтэкъым а бгырыс шынагъуэм апхуэдэ дилъагъуну. Абы и гугъащ ар цIыху нэщхъыцэ, псэгъущэу. Къыщыхъуат и пащхьэм къитыр цIыху

къызэрыгуэкI дыдэу, гуапэу пыгуфIыкIыу, хамэу щымыту и гъащIэ лъандэрэ и нэIуасэ цIыхуу. Ауэ ыбы и нэгу зыми хыумыгъэгъуэщэн гуэри илът: жыжьэу зэпэщIэха и нитIыр гупсэхуу, Iущу, абы щыгъуэми мамыру цIыхухэм я нэм щIэплъэрт.

       Хьэжы-Мурат и шу гъусэхэр плIы хъурт. Абы яхэтт жэщ кIуам Воронцов деж щылIыкIуа Хъан-Магомэ. Ар нэкIущхьэплъ хъурейт, нэбжьыцыншэ нэ фIыцIэхэр гуфIэгъуэ, гукъыдэж къыщIихыу лыдхэрт. Зи набдзэхэр зэхэкIэжа лIы тыкъыр жьакIаци ящIыгъут. Ар Хьэнэфийт, Хьэжы-Мурат мылъкуу бгъэдэлъыр зэзыгъэзахуэрт. Абы шы Iэдэж къыздишэрт, хъуржын зэпедзэкI къуахэр тепхауэ. Гупым псом хуэмыдэжу къахэщырт цIыхубзым хуэдэу бгы псыгъуэрэ езыр плIабгъуэ, зи жьакIэ сырыхур къыхэпщ къудей мэлынэ дахитIыр зыгъэджэгу щIалэщIэр. Ар Елдарт. Адрей лIы нэ закъуэ, набдзи нэбжьыци зимыIэр, пэри нэкIури зэдэзыгъакIуэ дыркъуэ зытелъыр шэшэн Гамзалэт.

       Полторацкэм Хьэжы-Мурат иригъэлъэгъуащ гъуэгум къытехьа Воронцовыр. Хьэжы-Мурат и шыр абы и дежкIэ иунэтIащ, гъунэгъуу бгъэдыхьэщ и Iэ ижьыр и бгъэм трилъхьэри зыгуэрхэр тэтэрыбзэкIэ жиIащ икIи къэувыIащ. Шэшэн тэрмэшым абы и псалъэхэр зэридзэкIащ:

       - Урыс пащтыхьым и IэмыщIэ зызолъхьэ, жи, сыхуейщ абы къулыкъу хуэсщIэну. Куэд щIауэ сигу илът, жеIэ, Щамил сыкъиутIыпщыртэкъым армыхъумэ.

       Тэрмэшым жиIам едэIуа нэужь фэ пIащIэ Iэлъэ зыIэрыгъ и Iэр Воронцов Хьэжы-Мурат хуишиящ. Хьэжы-Мурат а Iэм еплъащ, меданкIэ зиIэжьащ, итIанэ быдэу къикъузащ зэм Воронцов, зэми тэрмэшым еплъурэ зыгуэрхэр жиIащ.

       - Мыбы жеIэ уэр фIэкIа нэгъуэщI къыхуэзэну  хуэмеяуэ. Сыту жыпIэмэ, уэ сардарым урикъуэщ. ИкъукIэ пщIэшхуэ къыпхуещI.

 ФIыщIэ зэрыхуищIым и нэщэнэу Воронцов и щхьэр мащIэу егъэщхъ. Хьэжы-Мурат аргуэру зыгуэр жеIэ, и шу гъусэхэм я дежкIэ и Iэр ищIурэ.

- Мы цIыхухэр си муридщ, жеIэ, абыхэми сэ схуэдэу урысхэм къулыкъу хуащIэнущ.

Воронцов зэплъэкIри абыхэм и щхьэр яхуищIащ.

Нэ фIыцIэ, нэбжьыцыншэ лIы нэжэгужэ Хъан-Магомэ и щхьэр ищIурэ Воронцов зыгуэр къыжыриIащ, сэмэркъау гуэр хъунщ, сыту жыпIэмэ, авар цыбэм лыдыжу хужь и дзэхэр къыIупсу и дзэлыфэ итIащ. Гамзалэ пащIагъуэм и нэ плъыжь закъуэр зы уахътыкIэ мащIэу къэлыдыкIри и шы тхьэкIумэ зэхуакум дэплъу иридзыхыжащ.

Воронцовырэ Хьэжы-Муратрэ, я гъусэхэр ящIыгъуу быдапIэм кIуэну щагъазэм хъумакIуэныр зыщхьэщаха сэлэтхэр гупу зэрыгъэхъужауэ я псалъэ зэпадзырт:

- Сыт хуэдизыпсэ игъэна, нэлат хъуным, иджы пщIэмрэ щIыхьымрэ лъагъэсынщ, - жиIащ зым.

- Сыт-тIэ уи гугъар – Щамил и Iэ ижьу щытащ. Иджы тхьэм ещIэ…

- Сыту мыхъуами лIыгъэ иIэщ, хъыжьэщ.

- Цыхум, цыхум еплъыт – хьэ плъэкIэ ещI.

- Ари ар! Хьэуэ къыщIэкIынщ.

 

Мэз щеуэм деж, гъуэгум нэхъ пэгъунэгъу сэлэтхэр къыхэжат къеплъынуи, офицерыр абыхэм зэращIэкIиер щызэхихым Воронцов идакъым, икIи зэса инджылыз псэлъэкIэм къытемыкIыфу сэлэтым зыхуигъэзащ:

- Ягъэ кIынкъым, я нэIуасэжьым иреплъхэ. ПщIэрэ уэ ар хэтми?

- СщIэркъым, ваше сиятельство.

- Хьэжы-Мурат жаIэу зэхэпха?

- Дауэ зэхэзмыхынрэ, ваше сиятельство, Iэджэрэ дубэрэжьыну къытхуихуащ.

- Фэри абы   удын мащIэ  къыфлъэIэсакъымкъым.

- Пэж дыдэщ, - жеIэ сэлэтым лIыщхьэм епсэлъэну къызэрыхуихуам хуабжьу арэзы ищIауэ.

Хьэжы-Мурат къыгурыIуэрт езым къызэрытепсэлъыхьхэри и нитIыр гуапэу пыгуфIыкIырт. Воронцов гукъыдэжышхуэр узэщIиIэтауэ быдапIэм къигъэзэжащ.

 

 

VI

 

 

Хьэжы-Мурат, Щамил иужькIэ, Урысейм и бий нэхъ шынагъуэ дыдэр къигъэдаIуэу зыкъызэригъэтам Воронцов икъукIэ гугъэзагъэшхуэ къыритат. Зы закъуэт а гукъыдэжым къыIузырэгъэущIыIуэр: Воздвиженскэм дэст Меллер-Закомельский генералыр. Пэжым ухуеймэ абы и нэIэм тету мы Iуэхур зэфIэхын хуеят. Воронцов ар Iуэхум химыгъуазэу имыщIу мы илэжьам псалъэ къикIынкIэ хъунут. Арат Воронцов и гукъыдэжым ткIыбжьагъ къыхэзылъхьэт.

И унэм щынэсыжым, Воронцов полк адъютантым и IэмыщIэ муридхэр ирилъхьэри Хьэжы-Мурат  езым и псэупIэм ишащ.

Джыназ гуащэ Марье Васильевнэ зыкърихыу хуэпар гуфIэжу, и къуэ цIыкIур къыбгъурыту хьэщIэщ пэшым Хьэжы-Мурат къыщыIущIащ. Я гъусэу къыщIыхьа тэрмэшым зэридзэкIыурэ, Хьэжы-Мурат абы уардэ-уардэу жыриIащ джыназым къыщригъэблэгъакIэ абыи и хьэщIэу зэрызилъытэр, апхуэдэу щыхъукIэ бысым и унагъуэр абы благъэ хуэхъуауэ ,абы дежкIэ унагъуэм ис псори и Iыхьлыуэ зэрибжыр. Хьэжы-Мурат и шыфэлIыфэмрэ хьэл-щэнымрэ Марье Васильевнэ гунэс щыхъуащ. ФIэхъус зэрахыу и Iэ хужьышхуэр щыхуишыям Хьэжы-Мурат дэпым хуэдэу къызэщIэнэу плъыжь зэрыхъуам ар итхьэкъупащ. ЕтIысэхыну елъэIури кофе уефэн жиIэу еупщIащ. АрщхьэкIэ къыхуащта кофем Хьэжы-Мурат ефэн идакъым. Иримыпсэлъэф щхьэкIэ абы урысыбзэр мащIэу къыгурыIуэрт, къыжраIэр зыхимыщIыкI щыхъукIэ пыгуфIыкIырт. Полторацкэми хуэдэу, Марье Васильевнэ абы и пыгуфIыкIыкIэр и псэм дыхьат. И анэм къыбгъурыт щIалэ цIыкIу щхьэ къуацэри и нитIыр къытримыхыу теубыдауэ зи лIыгъэм теухуа хъыбар Iэджэ зэхиха Хьэжы-Мурат еплъырт. Хьэжы-Мурат щхьэгъусэм къыбгъэдинэри Воронцов и IуэхущIапIэм кIуащ Хьэжы-Мурат мэзым къызэрыщIэкIамкIэ и унафэщIхэм хъыбар яригъэщIэну. Сэмэгурабгъу флангым и тету Грознэм дэс генерал Козловскэмрэ и адэмрэ письмо яхуитха нэужь хамэ цIыху шынагъуэ, зи жагъуэ ищIыну хуэмей, ауэ зэдэхэщIэнуи зыхуимумырад цIыхур  къызыхуигъэна и фызым деж игъэзэжащ, гукъанэ къыхуищIынкIэ и дзэ шыуэ. Хьэжы-Мурат шэнтиуэм ист Воронцов и мылъхукъуэ Булкэ и лъэгуажьэм тесрэ дыхьэшх зэпыту Марье Васильевнэ къыжриIэу тэрмэшым къахузэридзэкIым и фIэщу едаIуэу. Марье Васильевнэ жиIэрати, нэIуасэ къыхуэхъухэр зыщытхъу псори Хьэжы-Мурат иугуэшмэ, ар Iэдэм хуэдэу пцIанэу къэнэнщ.

       Джыназыр къыщыщIыхьэжым Хьэжы-Мурат къэтэджри щIалэ цIыкIур и лъэгуажьэм иригъэпсыхыжащ. Ар Булкэ игу иримыхьауэ и нэщхъ цIыкIухэр зэхиукIащ, алъандэрэ гуфIэжу щысами. Воронцов мытIысауэ ар етIысэхыжакъым. Псалъэм пищэу жиIащ апхуэдэ хабзэ зэрызекIуэр – уи кунакым игу ирихьар кунакым етын зэрыхуейр.

       - Твоя сын – кунак, - жиIащ абы урысыбзэкIэ. Булкэ и щхьэц ушэрэзахэм Iэ дилъэурэ.

       - ЦIыху телъыджэщ мы ухъуэнщIакIуэр, - французыбзэкIэ и лIым жриIащ Марье Васильевнэ, - и къамэм ехъуэпсауэ еплъырти, къыритащ.

 Булкэ къамэр и мылъхуадэм ирегъэлъагъу.

       - Хьэпшып лъапIэщ къритар, - а бзэ дыдэмкIи пещэ и анэм.

       - Щхьэусыгъуэ гуэр къэгъуэтауэ дэри детэн хуейщ, - жеIэ Воронцовым.

        Хьэжы-Мурат щыст и напIэр едзыхауэ щIалэ цIыкIум и щхьэм Iэ дилъэу:

       - Джигитщ, джигит, - жиIэу.

       - Къамэ бэлыхьщ, егъэлеяуэ къамэфIщ, - урысыбзэм хуэкIуэжащ Воронцов къамэр и зэхуэдитIым нэс къырихыу еплъа нэужь. – ФIыщIэшхуэ хузощI.

       - ЕупщI, сыткIи сэбэп сыхуэхъуфыну пIэрэ? – зыхуегъазэ Воронцов тэрмэшым.

       Абы и псалъэхэр зэрызэридзэкIыжар арауэ жэуап къыритащ: ар зыри хуейкъым, ауэ нэмэз щищIын щIыпIэ къратыну мэлъаIуэ. Воронцов камердинерыр къыриджэри унафэ хуищIащ Хьэжы-Мурат и лъэIур хуащIэну.

       Хухаха пэшым щIыхьэу и закъуэу къызэрынэххэу Хьэжы-Мурат и нэгум гуапагъэри уардагъэри арэзыныгъэри икIри занщIэу зэхэуфа хъуащ.

       Воронцов абы зэрыгугъам нэхърэ куэдкIэ нэхъ гуапэу къыIущIащ. Ауэ нэхъыфIу къыхущытыху Хьэжы-Мурат Воронцоврэ абы и офицерхэмрэ яхуищI дзыхьым хощIыр. Ар Iэджэм щышынэрт къежэу Iэпхлъэпъ ящIынкIэ, лъэхъу къралъхьэу Сыбыр яхункIэ, уеблэмэ, къеуэу къаукIынкIэ, абы къыхэкIыуи сакъ зэпытт. Елдар къыщыщIыхьэм еупщIащ: муридхэм дэнэ деж егъэзыпIэ хуащIа, шыхэр дэнэ щыщIапха, Iэщэ-фащэр траха?

       Елдар жэуап къритащ: шыхэр джыназым и бом щIэтщ, езыхэм гуэщыр я егъэзыпIэщ, Iэщэ-фащэр Iахакъым, тэрмэшым ерыскъыкIэ, шейкIэ къегъэхьэщIэ.

       А псор игъэщIагъуэу и щхьэр ещIри, зеулъэпцI, андез ещтэри Хьэжы-Мурат нэмэзлыкъым тоувэ. Нэмэзыр зэфIэкIа нэужь зехуэпэж, дыжьын къамэр кърегъэхьри, зыщIепхэ, итIанэ и лъакъуэхэр щIэупщIауэ шэнтжьейм йотIысхьэ.

Сыхьэтитхухэм ар джыназым деж шэджэгъуашхэм ираджэ.

Шэджэгъуашхэ псом абы Марье Васильевнэ и Iыхьэр къыщищтам деж къыгуиха пловым щыщ тIэкIу фIэкIа ишхакъым.

- Щхъухь етхынкIэ мэшынэ, - жриIащ Марье Васильевнэ и лIым.- Си Iыхьэр къыщысщта дыдэм дежщ зыхэIэбар. – Асыхьэту Хьэжы-Мурат еупщIащ и нэмэз щIыгъуэр зытехуэ зэманымкIэ. Хьэжы-Мурат и Iэпхъуамбитхур иIэтри дыгъэмкIэ ишиящ.

- Къэсащ абы щыгъуэм.

Воронцов бегет сыхьэтыр кърихщ, трикъузэри сыхьэтыр плIырэ Iыхьэ плIанэрэ къигъэлъагъуэу къеуащ. Ар гъэщIэгъуэн щыхъуауэ Хьэжы-Мурат елъэIуащ аргуэру зэ къригъауэу сыхьэтым иригъэплъыну.

- Щхьэусыгъуэ бгъуэтащ. Ет абы сыхьэтыр, - жриIащ Марье Васильевнэ и лIым.

Псалъэ къыхимыгъэкIыу Воронцов сыхьэтыр Хьэжы-Мурат хуишиящ. Хьэжы-Мурат и Iэр и бгъэм трилъхьэри Iихащ. ТIэурэ щэрэ трикъузэурэ къригъэуащ, едаIуэмэ, фIэгъэщIэгъуэну и щхьэр ищIурэ. Шхэн щаух джыназым къыжыраIащ Миллер-Закомельскэм и адъютантыр къигъэкIуауэ.

Адъютантым джыназым къыжыриIащ Хьэжы-Мурат зэрызыкъитыр нэхъ пасэу зэрыжамыIам генералыр къызэригъэгубжьар икIи икIэщIыпIэкIэ абы и деж Хьэжы-Мурат ишэну зэриунафэр. Абы и жэуапу Воронцов жиIащ генералым и унафэр игъэзэщIэну зэрыхьэзырыр, тэрмэшым зэридзэкIыурэ Хьэжы-Мурат жыриIащ генералым и унафэр зыхуэдэр.

Генералым и адъютантыр къызытекIухьар къыщищIэм, Марье Васильевнэ къыгурыIуащ и лIымрэ генералымрэ яку хьэргъэшыргъэ къыдэхъуэнкIэ зэрыхъунур, абы къыхэкIыуи и лIым имыдэ щхьэкIэ къимыгъанэу, и щхьэгъусэмрэ Хьэжы-Муратрэ я гъусэу генералым и деж кIуэну иукъуэдиящ.

       - Псом нэхърэ нэхъыфIыр унэмыкIуамэ арат, - жреIэр Воронцов абы французыбзэкIэ, - ар сэращ зи Iуэхур, уи Iуэху хэлъкъым.

       - Генерал гуащэм деж сыкIуэну уэ къыспэбудыфынкъым.

       - Нэхъ иужьыIуэкIэ кIуэ.

       - Иджыпсту сыкIуэнущ.

        Сыт ищIэжынт – арэзы хъуащ. ИкIи щыри генералым деж кIуащ.

        Унагъуэм ихьа нэужь Меллер нэщхъыцэу, ауэ Iэдэбу, хабзэ хэлъу Марье Васильевнэ и щхьэгъусэм деж ишащ, адъютантым Хьэжы-Мурат пэIущIэ пэшымкIэ иришэкIыу и нэ тримыгъэкIыу кIэлъыплъыну, унэм щIимыгъэкIыну унафэ хуищIри:

       - НакIуэ, - жиIэри бжэр Iуихащ, Воронцов япэ иригъэщри.

        Кабинетым щIыхьа нэужь ар джыназым и пащхьэ иуващ, имыгъэтIысу жриIащ:

       - Мыбдежым зауэ хуэIухуэщIэхэмкIэ нэхъыщхьэр сэращ, абы къыхэкIыу бийм драгъэкIуэкI зэпсэлъэныгъэ псоми сэ сыхэтын хуейщ. Хьэжы-Мурат зэрызыкъуитым и хъыбар щIызумыгъэщIар сыт?

       - ТIасхъэщIэх къакIуэри Хьэжы-Мурат сэ зыкъызитыну зэрыхуейр къызжиIати, - къыпкъырыхьэ пIейтеигъэм фагъуэ дэхъуу жеIэ Воронцов, къэгубжьа генералыр пхъашэу къепсэлъэну пэплъэрэ езыми губжь къыпкъырыхьэу.

       - Сэ уэращ сызэупщIыр: сыт хъыбар щIызумыгъэщIар?

       - Ар сигу къэкIат, барон, ауэ…

       -УэркIэ сэ сы-баронкъым, сы-ваше превосходительствэщ.

       Абдежым бароным и губжь алъандэрэ иIыгъар къыщиудащ икIи Iэджэ лъандэрэ игум щызэтырихь псор къырикIтащ:

       - Сэ илъэс тIощIрэ блырэ хъуауэ си государым къулыкъу щIыхуэсщIар дыгъуасэ къулыкъум пэрыхьахэм, благъагъэу яIэхэр къагъэсэбэпурэ, я Iуэху зыхэмылъым и унафэ ящIыну аракъым.

       - Фи превосходительствэ, захуагъэ зыхэмылъ къэвмыпсэлъ… - Iэпиудащ абы и псалъэр Воронцов.

       - Сэ жысIэр пэжщ, абы къыщымынэу сэ зыми хуэдэнкъым… - нэхъ пхъашэжу и псалъэм пещэ генералым.

        А дакъикъэм и фэилъхьэгъуэр щхъыщхъыу къыщIохьэ зи ужьым Меллер и щхьэгъусэ цIыхубз къызэрыгуэкIыр ит Марье Васильевнэ.

       - Хъунщ, барон, Simonуи гуауэ хъун илэжьын игу илъакъым, - жеIэ Марье Васильевнэ.

       - Сэ аракъым зи гугъу сщIыр…

       - КхъыIэ, къэдвгъэгъанэ а Iуэхур, губжьауэ узэныкъуэкъум нэхъыфIщ, гуапэу узэбий нэхърэ. Сыт мыгъуэ мы жысIэхэр, - ину дыхьэшхащ ар.

       Генералым и губжьыр цIыхубз фIэрафIэм и гуапагъэм игъэткIуащ.

       - Зызомысыж, сэ сызахуэкъым, - жеIэ Воронцов, - ауэ…

       - Сэри сопхъэшэкIащ, - зеумысыж Меллер икIи джыназым и Iэр екъуз.

       ЗэкIужахэти, Хьэжы-Мурат зэкIэ Меллер и  деж къагъэнэну, итIанэ, сэмэгурабгъу флангым и тетым деж яшэну зэгурыIуахэщ. Хьэжы-Мурат адрей пэшым щIэст, ахэм жаIар зыхимыщIыкIами къищIэну зыхуейр къыгурыIуащ: а тIур абы щхьэкIэ зэныкъуэкъуащ, Щамил зэрибгынам урысхэм я дежкIэ мыхьэнэшхуэ иIэщ, абы къыхэкIыуи ямыгъэтIысмэ е ямыукIмэ куэд япэбубыд хъунущ. А псом нэмыщI къыгурыIуащ Меллер-Закомельскэр къулыкъукIэ нэхъ лъагэми, и унафэм щIэт Воронцов иIэ пщIэм хуэдэ Меллер зэримыIэр, ауэ щыхъукIэ Меллер нэхъыщхьэми нэхъыщхьэр зэры-Воронцовыр; Меллер-Закомельскэр Хьэжы-Мурат къыщепсалъэм щыгъуэ Хьэжы-Мурат пагэу, уардэу зиIыгъащ; жиIащ къырым къыщIикIар пащтыхь хужьым къулыкъу хуищIэн папщIэу, адрей Iуэху псомкIи, абы и сардарым, командующэ нэхъыщхьэу Тифлис дэс Воронцов фIэкIа нэгъуэщIым и пащхьэ жэуап зэрыщимыхьынур.

 

VII

       УIэгъэ хъуа Авдеевыр пхъэ зэтеупщIэ унэ, быдапIэ дыхьэпIэ дыдэм деж щытым, уIэгъэщ ящIам, и нэхъ пэшышхуэм щIэт гъуэлъыпIэ нэщIхэм ящыщ зым ирагъэгъуэлъхьащ. Мыбы цIыхуиплI щIэлът: зым хуабэ уз къефыкIырт, адрейр – зи нэщIащэ щIэхуа лIы фагъуэр техьэгъуэ пкъырытым хуэдэу кIэзызырт, адрей тIур бгырысхэм щатеуам уIэгъэ хъуахэт: зым - и Iэр (ар лъэрытетт) адрейм - и дамэр (ар гъуэлъыпIэм ист). Хуабэ уз зэфыкIым щынэмыщIа адрейхэм уIэгъэр къаухъуреихьауэ къэхъуамкIэ къоупщIхэр.

       - ЯзыныкъуэкIэ, джэрш къырапхъыхам ещхьу шэр къыптрагъэлъалъэ, итIани зыми лъэIэсхэркъым, мыдрейм, плIэ-тхуэ къэуати, еплъ къэхъуам, - жеIэ уIэгъэхэр къэзыхьахэм ящыщ зым.

       - Щхьэж и натIэ илъырщ.

       - Уэху! – ину къыхокIиикI, узыр зыхуигъэшэчурэ, Авдеевыр гъуэлъыпIэм щрагъэгъуалъхьэкIэ. Ягъэгъуэлъа нэужь и нэщхъ зэхеукIэ армыхъумэ щэIужыркъым, и лъапэхэр зэпымыууэ игъэхъейуэ щылъщ. И уIэгъэр IитIкIэ иIыгъыу и напIэ мыхъейуэ доплъей.

        Дохутыр къакIуэри уIэгъэр хэIубауэ ягъэгъуэлъыну унафэ ищIащ шэр и щIыбымкIэ къыщыхэкIыжамэ еплъыну.

       - Мыхэри сыт зищIысыр? – щIоупщIэ ар и щIыбымрэ пхэщIыщхьэмрэ ятелъ дыркъуэхэмкIэ Iэпэр ишийурэ.

       - Ахэр дыркъуэжьщ, фи высокоблагородие, - ерагъыу къыдырешей Авдеевым.

        И ахъшэр зэрырифыжам папщIэ ихьа тезырым и лъэужьт.

       Авдеевыр гууэщIу ягъэгъуэлъыжри дохутырыр куэдрэ абы и ныбэм зондкIэ ипэщэщыхьащ, арщхьэкIэ шэр къыхуихакъым. УIэгъэр ипхэри дохутырыр щIэкIыжащ. Ар и кIуэцIым къипэщэщыхьыху и дзэхэр зытрикъузауэ, и напIэ къедзыхауэ Авдеевыр щылъащ. Дохутырыр зэрыщIэкIыжу и нэхэр къызэтрихри фIэгъэщIэгъуэну и хъуреягъыр къиплъыхьащ. И нитIыр сымаджэхэмрэ фельдшерымрэ къатриубыда щхьэкIэ ахэр абы илъагъу хуэдэтэкъым.

       Авдеевым и ныбжьэгъухэр – Пановрэ Серегинрэ – къэкIуащ. Авдеевыр зыгуэрхэр игъэщIагъуэм ещхьу зэрыщылът. Абыхэм къеплъ щхьэкIэ абы и ныбжьэгъухэр къицIыхуж хуэдэтэкъым.

       - Петр, фи деж зыгуэр яхуэптхыну ухуэмейуэ пIэрэ? – йоупщI абы Панов.

       Авдеевыр щымщ Пановым и нэгу къиплъэ пэтми.

       - Фи деж зыгуэр птхыну ухэмейуэ пIэрэ жызоIэ? – аргуэру щIоупщIэ Панов Авдеевым и Iэпкъынэшхуэ мылым хуэдэу щIыIэм теIэбэурэ.

       Абдежым Авдеевыр къызэщыуж хуэдэ мэхъу:

       - А-а, Антонич, укъэкIуаи!

       -Дауэ сыкъэмыкIуэнрэ, сыкъэкIуащ. Унэм хъыбар гуэр ебгъэхьыну? Серегин итхынщ.

       - Серегин, - Авдеевым ерагъкIэ абы дежкIэ и щхьэр егъазэ. – Яхуэптхын? НытIэ, тхы мыпхуэдэу: «Фи къуэ Петрухин Тхьэм фхуолъэIу фи гъащIэр кIыхь хъуну». Соиж си къуэшым, дыгъуэпшыхь бжесIати. Иджы сефыгъуэжыркъым, си гуапэщ зэпэщу куэдрэ псэуну. Мис апхуэдэу хуэтх.

Ар жиIэри зэман кIыхькIэ щыму щылъащ и нитIыр Пановым триубыдауэ.

       - Лулэр къэбгъуэтыжа? – зэуэ зыкъызэкъуех абы.

         Панов жэуап къыримыту и щхьэр егъэкIэрахъуэ.

       - Лулэр, лулэр къэбгъуэтыжа? - аргуэру щIоупщIэ ар.

       - IэмпIэм илъащ.

       - ЖысIатэкъэ. Иджы шэху уэздыгъэ къыскIэщIэвгъэувэ. Сэ солIэ.

         Абдежым ирихьэлIэу Полторацкэр къокIуэ и сэлэтым щIэупщIэну.

       - Дауэ щыт, къуэш, хуабжьу къоузрэ? – жеIэ абы.

       Авдеевым и нэхэр зэтрепIэри и щхьэр егъэкIэрахъуэ. Абы и нэкIу къэбыр фагъуэт, гурыщIэншэт. Авдеевым упщIэм жэуап иритакъым, Пановым зыхуигъазэурэ етIуанэу лъэIуащ:

       - Шэху уэздыгъэ къызэт. Сэ солIэ.

       Абы шэху уэздыгъэ IэщIалъхьэ,ауэ къэмышыж и Iэпэхэм яхуэубыдыркъыми Iэпэ зэхуакухэм дагъэлъэдауэ даIыгъыу Полторацкэр щIэкIыж. Дакъикъитху нэхъ дэмыкIыу фельдшерым и тхьэкIумэр абы и гум Iуелъхьэ, йодаIуэ. ЛIащ, жиIащ абы.

       Авдеевым и лIэкIэ зэрыхъуар  Тифлис ятхам итар мыращ: «Ноябрым и 23-м Куринскэ полкым щыщ ротитI быдапIэм къыдэкIат мэз еуэну. Шэджагъуэхэм деж мэзауэхэм бгырыс гупышхуэ къатеуащ. Мэзауэхэр зыхъумэ сэлэтхэр къикIуэтын хуей хъуауэ, етIуанэ ротэр мыжурэкIэ ебгъэрыкIуэри бгырысхэр хагъэщIащ. Мы зэхэуэм тщыщу тIу уIэгъэ щыхъуащ, зы къыщаукIащ. Бгырысхэм укIыгъэрэ уIэгъэу цIыхуищэм нэс яфIэкIуэдащ».

 

VIII

 

       Воздвиженскэ уIэгъэщым Авдеев Петруха щыщIэлIыхьа махуэ дыдэм абы и адэ лIыжьым, зи пIэкIэ сэлэту кIуа и къуэшым и фызым, къуэш нэхъыжьым зи и шэгъуэ и пхъум щIымахуэ хьэмым тету зэнтхъ яIуэрт. Дыгъуэпшыхьым уэс къесри пщэдджыжьым щIыIэм хуабжьу къыщIикъузат. ЛIыжьыр адакъэхэм я ещанэ Iуэгъуэм къэушати, щхьэгъубжэ щтам мазэр нуру къызэрыдэпсыр щилъагъум хьэкум къепщыхщ, вакъэ лъитIагъэщ, джэдыгу щитIагъэщ, пыIэр зыщхьэрикъуэри хьэмым кIуащ. Сыхьэтищ хуэдизкIэ абы щылэжьа нэужь унэм къигъэзэжри и къуэмрэ цIыхубзхэмрэ къигъэушащ. Фызхэмрэ хъыджэбзымрэ щыкIуам хьэмыр тхъуат, пхъэ хьэнцэр уэс пхъашэм хэIуауэ щытт, абы и бгъукIэ зи щхьэкIэр пIий банэ жыхапхъэхэр щыхэтIат, зантхъ пхырхэр кIапсэрышэу хьэм къабзэм теукъуэдият. Церпхэр къащтэри зы мардэм тету Iуэн щIадзащ. ЛIыжьыр шэщIауэ хьэлъэу зантхъ уазэм еуэрт, хъыджэбзыр теухьыжырт, нысэм къызэригъэдзэкIырт.

Мазэр къуохьэри нэху щыуэ хуожьэ; лэжьыгъэм фIыуэ хагъэщIауэ къуэ нэхъыжьыр, Аким, джэдыгу кIэщIыр и плIэм тедзарэ и пыIэр тегъэсауэ къыIуохьэ.

- Уэ сыт зыщIыщIебгъэхыр? – щIокIие абы лIыжьыр, лэжьыгъэр зэпигъэуауэ.

- Шыхэр зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ?

- «Шыхэр зыхуей хуэгъэзэн хуейкъэ?» - зыпещIыж къуэм. – Фызыжьым хуигъэзэнщ. Нащтэ церпыр. УзэкIуэцIыцIыкIащ. Ефэреижь.

- Уэракъым къысхуизыгъахъуэр.

- Сыт жыпIар? – къэгубжьауэ щIоупщIэ лIыжьыр.

  Къуэм щыму церпыр къещтэри плIыми щэджыр Iуэн щIадзэж.

- И пщэдыкъыр, еплъ, тIым хуэдэу къыдэкIыкIащ. Сэ си бгым гъуэншэджыр иубыдыжыркъым, - мэгъумэтIымэ лIыжьыр уэгъуэм щымыIуэн папщIэ церп Iэтар игъэщэнауэу.

Сатырыр яухри цIыхубзхэм гуахъуэкIэрэ хьэуазэр къытралъэщIыкI.

- Делэщ уи пIэкIэ кIуа Петрухэ. Усэлэтамэ, уи делагъэр къыпхурахунт, Петрухэ уэ пхуэдитху и уасэщ.

- Куэдщ, куэдщ, ди адэ, - жеIэ нысэм хьэуазэр лъэныкъуэкIэ иригъэтIылъэкIыурэ.

- Аращ, аращ, фэ зыхыблыр щхэнкIэ фыахъырзэманщ, зылI ищIэн зэфIэвмыгъэкIыу. Петрухэ цIыхуитI ящIэнур и закъуэ илэжьт, фэр фэмыщхьу.

ПщIантIэмкIэ къикIыу пхапкIыкIа лъагъуэмкIэ цылъэпэд зытекъуа кIэрыхъымкIэ уэсыр игъэщкъыщкъыу фызыжьыр къабгъэдохьэ. ЩIэмыгъэпща гъавэр цIыхухъум самэу зэтратхъуэ, фызхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэщIадзэж.

- Выборнэр къыIухьащ. Зиусхьэным чырбыш къыхуэшэн хуейщ, - жеIэ фызыжьым. – Пщэдджыжьышхэр хьэзырщ. ФынакIуэрэ?

- Хъунщ, пщIэгъуалэр щIэщIэ кIуэ, - жреIэ лIыжьым Аким. – КъызжиIакъым жумыIэж зы махуэ хуэдэу утыку сыкъыумынэ, уэ щхьэкIэ жэуап щIэсхьын щыIэкъым. Петрухэ уигу къэзгъэкIыжынщ.

- Ар пщIантIэм щыдэсым уи жьэр кIэрыкIакъым, - гъумэтIымащ Аким. – Иджы сэ жьэкIэ сошх.

- Пхуэфащэщи аращ, - губжь щIэту жеIэ анэм. – Петрухэ зомыгъапщэ.

- Хъунти, иджы, - арэзыкъым къуэр.

- Хъунти, жи. Хьэжыгъэр пщэри ипфыжащ. Иджы хъунти жоIэ.

- Апхуэдизрэ уигу къыумыгъэкIыжыну Iэмалыншэкъым, - жеIэ нысэми. Зэрылэжьа Iэмэпсымэхэр ягъэтIылъри псоми унэмкIэ ягъазэ.

Зэадэзэкъуэм я зэхуаку хьэргъэшыргъэ куэд щIауэ дэлът – Петрухэ сэлэтым щратам щегъэжьауэ. Абы щыгъуэ лIыжьым къыгурыIуэжат кIыгуугур къашыргъэкIэ зэрихъуэжар. Пэжщ, къекIуэкI хабзэмкIэ, апхуэдэут ар лIыжьым и акъыл къызэритIасэр. Бын зиIэм и пIэкIэ зимыIэр сэлэту тын хуейт. Аким сабииплI щIэст, Петр быныншэт, ауэ Петр и адэм ещхьу лэжьакIуэжьт, IэкIуэлъакIуэт, жэрдэмыщIт, къарууфIэт, бэшэчт, нэхъыщхьэрати, лэжьэрейт. Зэи Iуэхуншэтэкъым. Iуэху зыщIэ хуэзакъэ, и адэм ещхьу, хэти дэIэпыкъурт – шэмэджыр къищтэнти, аргъынитI ирихьэкIынт, Iэтэ ядызытрилъхьэнт, зы жыг къигъэуэнт е пхъэгъэсын икъутэнт. ЛIыжьым игу щIэгъурт, арщхьэкIэ хуэIэмалыншэт. Сэлэтын Iуэхур ажалым хуэдэу фIэкIыпIэншэщ. Сэлэт хъуар бгуаупщIыкIам ещхьщ, куэдрэ уегупсысу уи гур щIэбухын щыIэкъым. НытIэми и къуэ нэхъыжьым епIэскIун щхьэкIэ нобэ ещхьу зэзэмызэ игу къигъэкIыжырт. Анэр жыпIэмэ, абы и къуэ нэхъыщIэр щIэх-щIэхыурэ игу къохьэ, Iэджэ щIауэ, илъэситIым нэсауэ ,лIыжьым йолъэIу Петрухэ ахъшэ тIэкIу хуигъэхьыну.

       Авдеевхэ я лъапсэр зэIузэпэщщ, лIжьым ахъшэ гуэрхэр гъэпщкIуауэ иIэщ, ауэ а зэригъэтIылъэкIам хэIэбэну ар зэрытегушхуэн щыIэкъым. Иджы щIалэ нэхъыщIэм и цIэ къыжьэдэкIауэ зэхихащи, фызыжьым, зантхъыр ящэмэ, къыщIахым щыщ тIэкIу, зы сом закъуэ нэхъ мыхъуми Петрухэ хуигъэхьыну елъэIуну игу ирилъхьащ. КъыщIаIукIа псор Iэжьищым ирагъэзагъэщ, ягъэбыдэжри ежьэн щыхъум дьякым иригъэтха письмор иритащ, лIыжьым къигъэгугъащ письмом зы сом щIигъуу и къуэм хуигъэхьыну.

       И джэдыгуи, къэптали, цы лъей хужьи щIэрыпсу зыкъизыхуэпыкIа лIыжьым письмор къищтэщ, бохъшэм дилъхьэщ, гъуэгу махуэ тыришэну тхьэ елъэIущ, япэ ит Iэжьэм езыр итIысхьэщ, ещанэм къуэрылъхур игъэшэсри къалэм кIуэну ежьащ. Къалэм зэрынэсу письмом гупсэхуу едаIуэу, арэзы хъууэрэ пщIантIэдэтыр къригъэджащ.

       Письмом итырати, псом япэу анэр тхьэм пхуолъэIу и нэфI къыпщыхуэну, фIэхъус езыхыж псоми я цIэ къребжэкI, жор къыпщIэхэзылъхьа и анэр зэрылIар хуеIуэху, тхыгъэм и кIэм хъыбар щригъащIэрт Аксинье (Петр и фызыр) «ди гъусэу къыддэпсэун имыдэу и щхьэр зэрыдихар. Ауэ жаIэ и Iуэху тэмэму, и нэмыс ихъумэжу псэууэ». Письмом итт сом зэрыхурагъэхьри. Абы щIыгъужат гуауэм иущыгуа фызыжьым езым и щхьэм къыбгъэдэкIыу, и нэпсхэр къежэхыу дьякым иригъэтхахэри:

       «Абы нэмыщIу, си сабий дыгъэ, си тхьэрыкъуэу Петрушенькэ, си гущIэр къыщIитхъыу сыгъыурэ си нэр нэпсым ирафащ, хэт мыгъуэ сэ сыкъызыхуэбгъэнар…»

       Абдежым фызыжьыр макъкIэ къугъыри щIигъужащ:

       - Куэдщ ар.

       Апхуэдэ дыдэу иратхат письмом. Ауэ Петрухэ и натIэм илътэкъым и фызыр зэрежьэжам теухуа хъыбарри, сомри, анэм и иужьрей псалъэхэри Iэрыхьэну. А письмоми, ахъшэми къагъэзэжащ Петрухэ «пащтыхьыр, хэкур православиер» ихъумэурэ зауэм зэрыхэкIуэдам теухуа хъыбарым щIыгъуу. Апхуэдэу къитхащ дзэ писарым.

       Апхуэдэ хъыбар къыхуэкIуа нэужь зэман иIэху фызыжьыр гъащ, къугъащ, итIанэ и Iуэху иужь ихьэжащ. Япэ тхьэмахуэ махуэм чылисэм кIуэри хьэдэIус тхэмыщкIэхэм яхуигуэшащ «Тхьэм и Петр ягу къагъэкIыжурэ» яшхын папщIэ.

       Сэлэт щхьэгъусэри къугъащ «фIыуэ илъагъу, зы илъэс цIыкIу закъуэ» фIэкIа бгъэдэмыса и лIыр игъеижу. Ар гуIэрт фIэкIуэда и лIым щхьэкIи езым и гъащIэ къутам щхьэкIи. Абы и гъыбзэм къыхэщт Петр Михайлович и щхьэцыгъуэ ушэрэзахэри абы и лъагъуныгъэри, зеиншэу къэна быным къыпэщылъ гъащIэ гугъури, и къуэшым и пIэкIэ ар сэлэту зэрыкIуам, къуэшым щысхьами хамэ цIыхухэр екIуэлIапIэ зыхуэхъуа и щхьэгъусэм щысхь зэрыхуимыIам папщIэ Петрушэ хуищI гукъанэ ткIыбжьри.

       И гум уихьэрэ уплъамэ  Петр зэрылIам щыгуфIыкIат. Ар аргуэру уэндэгъу хуэхъуат щхьэгъусэ ищIыну къигъэгугъэурэ зи гупэ зыгъэгъуэлъа приказчикми, къешхыдэн щыIэжкъым, приказчикым ишэпэнкIи хъунщ щигъэделэм къызэрыжриIам хуэдэу.

 

 

IX

Инджылызым щапIа, урыс посолым и къуэ, урыс къулыкъущIэ нэхъыщхьэхэу европей щIэныгъэ зыбгъэдэлъ закъуэтIакъуэм ящыщ Воронцовыр, Михаил Семеновичыр, зи щхьэ пщIэшхуэ къыхуезыгъэщI, и лъащIэм щIэтхэм щабэу, гуапэу яхущыт, къыщхьэщытхэм гулъытэ, хабзэр ткIийуэ якIэлъызезыхьэ цIыхут. Абы и нэгу къыхущIэгъэхьэртэкъым властрэ абы хуэжыIэщIэрэ здэщымыIэ гъащIэ. Абы иIэт къулыкъу, нэхъыщэ нэхъ лъагэ дыдэхэр, дзэзешэ Iэзэу, уеблэмэ, Краон деж Наполеон щытекIуа цIыхуу ябжырт. 5I гъэм ар илъэс блыщIым ебэкъуа щхьэкIэ и акъыл и жанагъи, хьилэшагъи фIэмыкIуэдауэ ноби цIыху гуапэт, а псори и тепщэныгъэр къэмытIэсхъэным, и цIэрыIуагъэр мыгъэмэщIэным хуигъэлажьэрт.

Ар къулей дыдэт – и щхьэгъусэ граф гуащэ Браницкэмрэ езымрэ я мылъку абрагъуэмрэ, пащтыхь ныкъуэ къулыкъум къыпэкIуэ улахуэр абы хэтыжу,  абы тригъэкIуадэрт Кърым и ипщэ лъэныкъуэм щиухуэ уардэунэмрэ жыг хадэмрэ.

I85I гъэм декабрым и 7-м пщыхьэщхьэм абы  и уардэунэ Тифлис дэтым къыIулъэдащ шищ зыщIэщIа курьер-гуимэр. Хьэжы-Мурат урысхэм къазэрыхыхьам теухуауэ генерал Козловскэм къитха письмор къэзыша сабэм фIыцIэу  зэщIицIэла офицерыр и лъакъуэ ундэрэбжьахэр ерагъыу зэблихыу уардэунэ абрагъуэм щIыхьащ, пырхъуэ Iэхуитлъэхуитхэм щиувыкIа сэлэтхэм яблэкIыу. Пщыхьэщхьэр сыхьэтих хъуати, Воронцов шэджагъуашхэ ищIыну ежьа къудейуэ курьер къэзыгъэкIуар жыраIэ. Воронцов кIыхьлIыхь имыщIу курьерым IущIащ. Абы къыхэкIыуи дакъикъэ зыбжанэкIэ щхьэгъусэм къыкIэрыхуащ. ХьэщIэщым Iэнэм кърагъэблэгъа цIыху тIощIрэ пщIыр языныкъуэхэр джыназ гуащэ Елизаветэ Исаверьевнэ къепщIэкIат, адрейхэр гуп-гупурэ адэ-мыдэкIэ щызэхэтти, Воронцов хьэщIэщым зэрыщIыхьэу псоми абы дежкIэ зыкъагъэзащ. Воронцов сытым щыгъуи хуэдэу фащэ фIыцIэр щыгът, дамэтелъ цIыкIухэр мыхъумэ эполет темылъу, и пщэм жор пщIэхэлъу. Абы и бажэ нэкIур гуапэу погуфIыкI, нэ щIэукъуэнцIахэмкIэ къызэхуэсахэр зэпеплъыхь.

       МыпIащIэу, щабэурэ хьэщIэщым щIохьэри, къызэрыкIэрыхуар емыкIу ямыщIыну цIыхубзхэм йолъэIу, цIыхухъухэм фIэхъус ярехри илъэс плIыщIрэ тху ныбжьым ит, къуэкIыпIэм зэрипхъур зымыгъэгъуэща куржы джыназ гуащэ Мананэ Орбельяни цIыхубз щхьэпэлъагэ фIэрафIэр и Iэблэм къыщIегъэувэри Iэнэм бгъэдешэ. Джыназ гуащэ Елизаветэ Исаверьевнэ генерал пащIагъуэ хьэщIэр Iэнэм пэрешэ. Куржы  джыназым бысым гуащэм игъэныбжьэгъу граф гуащэ Муазель и Iэблэр кърегъэубыд. Дохутыр Андреевскэри, адъютантхэри, адрейхэри хэт цIыхубз щIыгъуу, хэти и закъуэу ахэм яужь йоувэ. IуэхутхьэбзащIэхэм шэнтхэр къыIуагъэкIуэт, хьэщIэхэр зэрытIысыжу кIэщIагъэкIуэтэж, метродетелым бахъэр къызыщхьэщих хьэнтхъупсыр дыжьын фалъэхэм ирегъахъуэ.

       Воронцов стIол кIыхьым и кум деж щотIыс. Абы и гупэ къисщ и щхьэгъусэ джыназ гуащэмрэ генерал хьэщIэмрэ. ИжьырабгъумкIэ къыздыщIиша Орбельяни тхьэIухудыр, сэмэгумкIэ – куржы джыназыпхъу къамылыфэ зэкIужыр, зи Iупэ зэтемыхьэу пыгуфIыкIыр, дыщэ-дыжьынкIэ зэщIэлыдэр.

       - ФIы дыдэхэщ, си псэ, - жеIэ Воронцов французыбзэкIэ, курьерым къыхуихьа хъыбарыр зыхуэдэм щIэупщIа щхьэгъусэм жэуап ириту. – Семен и пхъэр къикIащ.

ИкIи ину тепсэлъыхьу щIедзэ къызэхуэсахэм телъыджэ ящыхъуа Iуэхум Ар абы езым дежкIэ щIэтэкъым. Iэджэ щIауэ зэпсэлъэныгъэхэр екIуэкIырт Щамил и дэIэпыкъуэгъу цIэрыIуэр, хахуащэр, урысхэм къахыхьэным теухуауэ. Ауэ псори зыпэмыплъат абы зэрызыкъитари, нобэ-пщэдей ар Тифлис къызэрашэнури.

       Шэджэгъуашхэ зыщI псори, IэнэкIэм щыс щIалэгъуалэм, адъютантхэм, чиновникхэм я дыхьэшх къагъанэри абы къодаIуэ.

       - Уэ, генерал, ухуэзагъэхи мы Хьэжы-Муратым? – йоупщI джыназ гуащэр и гъунэгъу генерал пащIагъуэ-пащIацэм, джыназым и псалъэр щызэпигъэукIэ.

       - Зэкъым сызэрыхуэзар, зэкъым.

       Абдежым генералым къиIуэтэжу щIедзэ 43 гъэм, бгырысхэм Герцибиль яубыдыжа нэужь, Хьэжы-Мурат генерал Пассек и дзэм зэрыIуар, псори къеплъу абы полковник Золотухиныр къызэриукIар.

        Воронцов пыгуфIыкIыу генералым къыригъэкIуэкIхэм едаIуэрт генерал жьэмей и бзэр икIэм-икIэжым къызэриутIыпщам щыгуфIыкIым ещхьу.АрщхьэкIэ Воронцов и нэгур зэуэ зэIууэри илъагъуи зэхихи щымыIэж хъуащ. 

       Зи псэлъэн къикIа генералым игу къегъэкIыж абы иужькIэ Хьэжы-Мурат зэрыхуэзар.

       - Ар фэ фщIэжын хуейщ, фи сиятельствэ, арат сухарнэ экспедицэм пэтIыс къыхуэзыщIар! ПэтIыс ищIу къэттIысыхьа дзэр къезыгъэлар.

       - Ар дэнэ деж? – щIоупщIэ и нэхэр зэблигъэплъу Воронцов.

       Генерал хахуэм зи гугъу ищIыр тхьэмыщкIагъэ куэд къэзыша Даргин зекIуэрт, пэж дыдэу а зэхэуэм джыназ Воронцов и унафэм щIэта дзэр хэкIуэдэну щытащ абдеж къыIухьа дзэщIэхэр мыхъуамэ. Псоми ящIэрт Воронцов и унафэм щIэту зэхаша зекIуэр хьэдэгъуэдахэу зэриухар – зэхэуэм уIэгъэрэ укIыгъэу сэлэт куэд щыхэщIат, топ зыбжанэ щафIэкIуэдат, абы къыхэкIыуи а Iуэхум Воронцов щысу тепсэлъыхьын хъумэ, зэрытепсэлъыхьыр джыназым пащтыхьым зэрыхуитхам, а зэхэуэр урыс Iэщэм и текIуэныгъэ ин хуэдэут. «Дзэр къызэрырагъэла» псалъэхэм къагъэлъагъуэрт урысыдзэм хахуагъэ къызэримыгъэлъэгъуар, атIэ Воронцов и щыуагъэм цIыху гъащIэ куэд зэригъэнар. Ар псоми къагурыIуат, ауэ генералым зи гугъу ищIыр къагурымыIуафэ зэтрагъауэрт: языныкъуэхэм къэхъункIэ хъуным иригузавэу я псэр дзапэкIэ яIыгът, адрейхэр нащхьэIущхьэ зыхуащIу зэхущIэплъэхэрт.

       ГукъэкIыжым дихьэха генерал пащIацэм зыми гу лъимытауэ генералым жэуап ирет:

       - Дзэр къыщрагъэла щIыпIэм…

       Къыригъэжьа хъыбарым дихьэха генералыр къуакIэ дихьа къимыгъанэу топсэлъыхь. «Хьэжы-Мурат ди дзэр апхуэдизу IэкIуэлъакIуэу тIууэ зэкIэщIихуати, дэIэпыкъуэгъур къэмысамэ, зы цIыху дыкъемылу а щIыпIэм дыщрагъэгъуэлъыкIынт, - пещэ генералым и псалъэм апхуэдизу фIыуэ илъэгъуа «дыкъырагъэлыным» къытригъэзэжу, - сыту жыпIэ…»

       Генералым къригъэжьар нигъэсыну хунагъэсакъым, Iуэхур къызыгурыIуа Манана Орбельяни, абы и псалъэр Iэпеудри, йоупщI Тифлис хьэщIэщ щыхухахар зыхуэдэмкIэ: тыншыпIэ, зыхуэныкъуэ гуэр щыIэ… Генералым ар егъэщIагъуэри и щхьэр къеIэт, и хъуреягъыр къиплъыхьри, я плъэкIэм куэд къищыр  елъагъури псори къыгуроIуэж. Джыназ гуащэм жэуап хуемытыжу абы и нэгур зэIуоуэ, и пащхьэм ит тепщэчым зищIысри зыхуэдэри имыщIэу илъ шхыныгъуэр ешх, имыгъэныщкIуу иригъэхыу.

       Псори укIытапIэ ихуат. Ауэ укIытапIэм ахэр къришащ Воронцов пэмыжыжьэу къыщыс куржы джыназым, акъылышхуэ бгъэдэмылъ  щхьэкIэ Iужажагърэ фэрыщIагъкIэ псори къыдэзыхьэхыфым. Къэхъуа лъэпкъ щымыIэм хуэдэу и макъым зригъэIэту абы тепсэлъыхьын щIедзэ Мехгулинскэ Ахъмэт-Хъан и фызабэр Хьэжы-Мурат зэридыгъуам.

       - Жэщым къуажэм дыхьэщ, зыхуейр къипхъуатэри и шухэр и гъусэу ежьэжат.

       - НэгъуэщI мыхъуу хэубыдыкIауэ а цIыхубзыр идыгъункIэ щхьэ хъуат? – щIоупщIэ джыназ гуащэр.

- И лIыр лIэн-къэнэну и бийуэ щытати, арщхьэкIэ сыт хуэдизу емыщами хъаным зыкъыIэригъэхьакъым-лIэри ежьэжащ, лIыр щылIэм и фызабэр лъыщIэжыпIэ ищIащ.

А псалъэхэр французыбзэ ищIри и ныбжьэгъу граф гуащэ Шуазёль жриIэжащ.

- Ар сыту шынагъуэ! – жеIэ граф гуащэми и нэхэр щIригъэлъафэу.

- Хьэуэ, - жеIэ Воронцов пыгуфIыкIыурэ, - сэ зэхэсхам тепщIыхьмэ, абы и гъэр цIыхубзым лIыхъусэжь хабзэ дахэ кIэлъызэрихьащ, и кIэм щхьэхуит ищIыжащ.

- Пэжщ, ар лIыхъусэжьу хущытащ, ауэ щхьэщэхужыпщIэ къыIихащ.

 Джыназым жиIам тещIыхьауэ Хьэжы-Мурат теухуа псалъэмакъым адэкIэ зиукъуэдиящ. Абы и блыгущIэтхэм къагурыIуат Хьэжы-Мурат фIы куэд хужыпIэху, Воронцов нэхъ и гуапэ, арэзы зэрыхъунур.

- ЛIыгъэшхуэ хэлъщ а лIым. ИкъукIэ цIыху гъуэзэджэщ.

- ПлIыщIрэ бгъу гъэм махуэр шэджагъуэу Темир Хъан-Шурэ дэуэри тыкуэну дэтыр ихъунщIауэ щытащ.

 IэнэкIэ дыдэм щыс ермэлыр абы щыгъуэ Темир Хъан-Шурэ дэсати, Iуэхухэр къызэрекIуэкIар кIыхьу къригъэкIуэкIыу еIуэтэж.

КIэщIу жыпIэмэ, я шхэн зэфIэкIыху я Iэнэм Хьэжы-Мурат и хъыбарыр текIакъым. Зэпеуэу псори тепсэлъыхьырт абы и хахуагъэм, акъылыфIагъэм, жумартыгъэм. Зыгуэрым къригъэжьат гъэр тIощIрэ хырэ зэрыригъэукIами, абы щхьэусыгъуэ къыхуагъуэтащ:

- Сыт пщIэн-тIэ? Зауэр зауэщ.

- ЦIыхушхуэщ, цIыхушхуэ!

- Европэм къыщалъхуауэ щытамэ НаполеоныщIэу къэунэхуну къыщIэкIынт, - и псалъэ яхелъхьэ ахьмакъми.

Абы фIыуэ ищIэрт Наполеон и цIэ къипIуэн къудейр Воронцов и гуапэ зэрыхъунур – джыназым пщIэхэлъ жор хужьыр Наполеон зыхэта зэхэуэм зэрыщытекIуам папщIэ кърата дамыгъэт.

- Наполеон мыхъупами шууей генерал хъыжьэ къищIыкIынт, - жиIащ Воронцов.

- Мы-Наполеонми Мюрат хъунт.

- Армырами абы Хьэжы-Муратщ зэреджэр.

- Абыхэм зыхащIэ иджы (Воронцовыр пащтыхь ныкъуэ щыхъуа зэманым) зыри зэралъэмыкIыжынур, - пещэ нэгъуэщIми.

- А псор уэращ зи фIыщIэр, - французыбзэкIэ псалъэм къыхохьэ Мананэ Орбельяни.

Воронцов къытехьэлъэ хуэдэт къытрагъэлъадэ ,щытхъупсыр, ар  иужт иттэригъэмэщIэным. АтIэми абы ар и гуапэт, абы къыхэкIыуи гукъыдэж хъарзынэ иIэу и цIыхубзыр хьэщIэщымкIэ иригъэблэгъащ.

Шэджэгъуашхэр зэфIэкIауэ хьэщIэхэр кофе щытрагъэфыхьыжым, псоми яхуэнэфIэгуфIэу, генерал пащIагъуэ-пащIацэм бгъэдохьэ, ар Iэнкун зэрыхъуауэ щытам гу лъимытагъэфэ зытрегъауэ.

ХьэщIэхэм яхэта нэужь джыназыр кIарт джэгуну мэтIыс. Абы пасэрей ломбер джэгукIэм фIэкIа нэгъуэщI къыридзэркъым. Абы и джэгуэгъухэт куржы джыназыр,  джыназым и камерденерым ламберым хуигъэса ермэлы генералыр, еплIанэр – дохутыр Андреевскэрт.

Александр Езанэм и сурэт зытещIыхьа дыщэ батырбакъыр и бгъукIэ игъэуву атлас кIартэр зыкIуэцIылъ тхылъымпIэпсыр трича, кIартхэр игуэшыну аркъудейт, и камердинер Джованни дыжьын тепщэчышхуэм илъу письмо къыщыбгъэдыхьам:

- Иджыри курьер къэкIуащ, вашэ сиятельствэ.

ЕмыкIу къамыщIыну мэлъаIуэри абы кIартIхэр егъэтIылъ, письмор зэтречри къеджэн щIедзэ.

Письмор и къуэм къигъэхьат. Абы къитхырт Хьэжы-Мурат зэрызыкъита щIыкIэр, Меллер-Закомельскэмрэ абырэ яку дэлъа псалъэмакъыр.

Джыназ гуащэр къыбгъэдохьэри и къуэм къитххэм щIоупщIэ.

- Аращ зытетхыр, - французыбзэкIэ щIегъуж: - БыдапIэм и комендантымрэ абырэ яку гуемыIу дэлъащ, дауи ирехъуи , Семен захуакъым, - письмор и щхьэгъусэм ирет, Iэдэбу иджыри къэс къыпэплъахэм кIартIыр къащтэну яжреIэ.

Япэу зэрагуэшу Воронцов тутынылъэр зэтрех, гукъыдэжыфI щиIэм деж зэрищI хабзэу, лIыжьыIэ хужь зэлъахэмкIэ француз тутыным щыщ Iэпэтез къещтэри и пэм ирекуэ.

 

X

 

ЕIтуанэ махуэу Хьэжы-Мурат Воронцов и деж щыкIуам щыгъуэ, пэIущIэ пэшым цIыхур щIэзт. Мыбы щыIэт дыгъуэпшыхьрей генерал пащIацэр, къыхуэт щымыIэу генерал фащэр щыгърэ ордену иIэр хэлъу – ар къэкIуат фIэхъус ирихыжыну; къэкIуат полкым хуаутIыпщ ерыскъым хабзэншэу зэрыхэIэбам щхьэкIэ жэуап ирашэлIэну полк командирыр; къэкIуат дохутыр Андреевскэр зи щхьэщыжакIуэ ермэлы-къулеижьыр, фадэ щэныр пщэрылъ зыхуэхъуар, я Iуэхур иджыри зэ щIигъэбыдэжын папщIэ Iуэху зезыхьэр; пэшым щIэтхэм яхэтт зауэм хэкIуэда офицерым и фызабэр, фIыцIэ защIэу зэщыхуэпыкIар, пенсэ хуагъэувыну е и бынхэр кIэзонэ мылъкукIэ хуапIыну лъаIуэу; тхылъымпIэ шыхьа ин зыIыгъ приставым мыбы къихьат Кавказыр гъэIурыщIэным и проект; мыбы къэкIуат зы хъан джыназым и деж зэрыщыIар иIуэтэжыным нэхъ Iуэху имыIэу.

Псори щхьэж и чэзум пэплъэрт, адъютант-щIалэщIэ щхьэц сырыхум зыр адрейм кIэлъыкIуэу джыназым деж щIишэрт.

Хьэжы-Мурат лъэ жанкIэ, мащIэу зэреещIэкъуауэм хуэдэурэ пэшым щыщIыхьэм, псоми я нэр абы къытраубыдащ икIи зэхех лъэныкъуэ псомкIи Iущащэу и цIэр зэрыщыжаIэр.

Хьэжы-Мурат и къэпталым адыгэ цей хужь кIыхь къытелъу щыгът и пщампIэм дыжьын уагъэ псыгъуэ тебзауэ, и лъеитIри Iэлъэ пIащIэм хуэдэу и лъакъуэхэм къешэкIа лъэхъстэн вакъэри фIыцIабзэт, и щхьэ упсам Ахъмэт-Хъан и бзэгукIэ генерал Клюгенау щIигъэтIысауэ щыта, ар и щхьэусыгъуэу Щамил гухьэн хуей щIэхъуа сарыкъыр зэшэкIа хъурыфэ пыIэ щхьэрыгът. Хьэжы-Мурат псынщIэу кIуэрт пэIущIэ пэшым илъ паркетым лъакъуитIым языр зэрынэхъ кIэщIым къыхэкIыу ещIэкъуауэу и Iэпкълъэпкъ псыгъуэ лантIэр игъэщэнауэу. Жыжьэу зэпэщIэха и нитIыр, мамыру япэкIэ плъэрт зы цIыхуи имылъагъум ещхьу.

Адъютант щIалэ дахэр Хьэжы-Мурат елъэIуащ джыназым  хъыбар иригъэщIэху етIысэхыну. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат тIысын идакъым, и къамэ Iэпщэр иубыдщ, зы лъакъуэр ипэкIэ игъэкIутаауэ ар щытт абдеж щызэхэтхэм Iумпэму яхэплъэу.

Тэрмэш джыназ Тархановыр къыбгъэдохьэри Хьэжы-Мурат зыгуэрхэр къыжыреIэ, Хьэжы-Мурат фIэмыфI-фIэмыфIурэ, кIэщI-кIэщIу жэуап къырет. Кабинетым къыщIокIыж приставым щхьэкIэ тхьэусыхэ къумыкъу джыназыр, абы иужькIэ адъютантым Хьэжы-Мурат къоджэ, кабинетыбжэм бгъэдешэри езым япэ ирегъэщ.

СтIол и жьантIэ къуапэм бгъэдэту Воронцов Хьэжы-Муратым къыIущIащ. Командующэ нэхъыщхьэм  и нэкIуху жьыгъэм зэщIиIулIар дыгъуэпшыхь хуэдэу къигуфIыкIыртэкъым, атIэ ткIийуэ шэщIат, уардагъэр къебэкIыу.

СтIол абрагъуэ зыщIэт, зи щхьэгъубжэшхуэхэм Iупхъуэ удзыфэхэр къедзыха пэш иным щIыхьэщ,   дыгъэм иса и Iэ мыинхэр цей хужьым и къуапитIым я зэтехьэпIэм деж трилъхьэри мыпIащIэу, зэхэщIыкIыгъуэу, нэмыс хэлъу, и напIэр иридзыхри фIыуэ зэрыпсэлъэф къумыкъубзэмкIэ жиIащ:

       - Пащтыхьымрэ уэрэ фи покровительствэ лъагэм сыныщIоувэ. Фыкъызогъэгугъэ лъы ткIуэпс сщIэтыху пащтыхь хужьым къулыкъу хуэсщIэну, согугъэ фэри сэри ди бий Щамил ещIылIа зауэм сэбэп сыщыфхуэхъуну.

       А тIум я нэхэр щызэхуэзам псалъэкIэ пхужымыIэн, тэрмэшым жиIахэм жыжьэу темыхуэ куэд зэжраIащ. Ахэм псалъэншэу зэхуаIуэтащ адрейми мыдрейми ятеухуа пэжыр: Воронцов и нэхэм жаIэрт Хьэжы-Мурат жиIахэм щыщу зы псалъэ я фIэщ зэрымыхъур,  Хьэжы-Мурат урысымэ зыщыуа псоми зэрабийр, апхуэдэу сыт щыгъуи зэрыщытынур, нобэ и щхьэр къигъэтIылъамэ, ар хэкIыпIэншагъэм къызэрыхэкIыр. Хьэжы-Мурати ар къыгурыIуэрт, итIанэ гукIи псэкIи зыкъитауэ и фIэщ ящIыну хэтт. Хьэжы-Мурат и нитIым жаIэрт мы лIыжьыр зауэ Iуэху мыхъуу лIэныгъэм зэрегупсысыпхъэр, ауэ ар жьы хъуа щхьэкIэ хьилэшыщ, абы къыхэкIыу хуэсакъын хуейщ. Воронцови ар къыгурыIуэрт, ауэ дауэ мыхъуами зауэм текIуэныгъэ къыщихьын щхьэкIэ Хьэжы-Мурат жеIэпхъэу къилъытэр жыриIэрт.

       - ЖеIэ абы, - Воронцов тэрмэшым зыхуегъазэ, - ди пащтыхьым и гущIэгъулыгъэм хуэдиз зэрилъэщагъыр, хэт ищIэрэ, псори пхуигъэгъуу къулыкъу хуэпщIэну арэзы хъункIи хъунщ. ЖепIа? – щIоупщIэ Хьэжы-Мурат дежкIэ плъэурэ. – АпщIондэху, зи унафэ дыщIэтым гущIэгъу хэлъу къыпхуищI унафэ къэсыху, жеIэ абы, тыншу, мызэшу ди деж зэманыр щезгъэгъэкIуэну сэ си пщэ зэрыдэслъхьэжыр.

       Хьэжы-Мурат и Iэр аргуэру и бгъэм ирекъузылIэри зыгуэрхэр зэкIэлъигъэпIащIэу жеIэ.

       Тэрмэшым зэредзэкI: нэхъапэм, 39 гъэм, Авариер и унафэм щыщIэтам абы урысхэм хьэлэлу къулыкъу яхуищIащ, зэи япцIыжакъым икIи епцIыжынтэкъым екIэ иужь къихьэу Ахъмэт-Хъан пцIы къытрилъхьэу генерал Клюгенау и пащхьэм щимыгъэулъиятэмэ.

- СощIэ, сощIэ. – жеIэ Воронцов (ищIэу щытами зэрыщыгъупщэжрэ Iэджэ щIат), - сощIэ, - Воронцов мэтIысыж, етIысэхыну Хьэжы-Мурат жыриIэурэ. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат етIысэхкъым, и дамэ лъэщхэр дырегъэуей, мыпхуэдэ цIыхушхуэм и пащхьэ итIысхьэну къызэрыримыгъэкIур къригъэкIыу.

- Ахъмэт-Хъан Щамили тIури – си бийщ, - пещэ абы и псалъэм тэрмэшым зыхуигъазэурэ. – ЖеIэ джыназым: силъ схуэмыщIэжу Ахъмэт-Хъан езым и ажалкIэ лIащ, ауэ Щамил псэущ, абы и хьэкъыр езмытыжауэ сэ сылIэнкъым, - жеIэ и напщIэхэр иуфэу, и дзэхэр зэригъэшхыу.

- КъызгуроIуэ, къызгуроIуэ. – пIейтеигъэ лъэпкъ хэмылъу жеIэ Воронцов ауэ дауэ Щамил и хьэкъыр зэрылъигъэсыжын и гугъэр? – Тэрмэшым зыхуегъазэри: - ЖеIэ етIысэхыну.

Хьэжы-Мурат аргуэрыжьщи тIысын идэркъым, къызэреупщIам и жэуапу жеIэ урысхэм закъыщIритар, Щамил хьэбэсабэ щIыным хэлIыфIыхьын папщIэу зэрыщытыр.

- Ар дэгъуэщ, - щIоупщIэ Воронцов, - сыт хуэдэ щIыкIэкIэ ар къызэрыдэIэпыкъунур! ТIыс, моуэ зэ етIысэх.

Хьэжы-Мурат йотIысэхри жеIэ дзэ къыратрэ лезгин линием ягъакIуэмэ, Щамил щIэгъэкъуэн лъэпкъ имыгъуэтыну. Дагъыстаныр къызэщIиIэтэну шэсыпIэ зэрихьэр.

- Ар хъарзынэщ. Ар Iуэхущ, сегупсысынщ абы, - жеIэ Воронцов.

Воронцов и псалъэхэр тэрмэшым щызэридзэкIкIэ Хьэжы-Мурат хогупсысыхь.

- Сардарым жеIэ, - пещэ абы и псалъэм, - си унагъуэр си бийм и IэмыщIэ зэрилъыр, си унагъуэр къуршым щыIэху сэ сыIэпхлъэпхщ, къулыкъу хуэсщIэфынукъым. Абы си фызыр иукIынущ, си анэр иукIынущ, си бынхэр иукIынущ, зэрызыпэщIэсэххэу. Джыназым си унагъуэр къысхурырегъэл, и гъэрхэмкIэ къысхурехъуэжи е сылIэнщ е Щамил кIэ естынщ.

       - Дэгъуэщ, дэгъуэщ, - Воронцов и щхьэр ещI. - Абыи дегупсысынщ. Иджы штабым и начальникым деж ирекIуи и Iуэху зытетыр, и мурадхэр, гукъыдэж зыхуиIэхэр  къанэ щымыIэу хуреIуатэ.

       Апхуэдэу иухащ Хьэжы-Муратрэ Воронцоврэ я япэ зэIущIэр.

       А махуэ дыдэм, пщыхьэщхьэм, къуэкIыпIэ лъахэм и хабзэхэм тету яухуа театрым Италие оперэ щагъэлъагъуэрт. Воронцов хухаха и тIысыпIэ щхьэхуэм ист зи пыIэм сарыкъ къешэкIа Хьэжы-Мурат ещIэкъуауэу къыщIыхьэу, зыми хэмыгъуэщэн абы и зыIыгъыкIэ уардэм псом игу щылъатам. КъырагъэбыдылIа адъютант Лорис-Меликовым щIыгъуу ар япэ сатырым щотIысэх. КъуэкIыпIэм и цIыхум, муслъымэным и щхьэр лъагэу зэрилъагъум темыкIыу хабзэм зыригъэхьри ар япэ теплъэгъуэр иухыху щысащ зэплъыр къыфIэмыIуэхуфэ зытригъауэу, итIанэ къэтэджри щIэкIыжащ псори къыкIэлъыплъу, къыкIэлъыплъхэм зы цIыхуи хуэмыгудзакъэншэу.

       ЕтIуанэ махуэр блыщхьэт, махуэр Воронцовхэ я дежкIэ къызэрыгуэкI пшыхьт. Уэздыгъэ куэдым нэр игъэджылу ягъэнэху пэшышхуэм щызэхох нэм имылъагъуу гъэпщкIуа накъырапщэхэм ягъэIу макъамэр. ЦIыхубз щIалэхэри, мыщIалэж дыдэхэри я пщи я бгъи къихауэ зэщIэхуэпыкIащи зи фащэхэр цIуугъэнэу зэщIэлыдэ цIыхухъухэм я IэплIэ илъу къафэу къокIэрэхъуэкIхэр. Зи фраки, вакъи, лъэпэди плъыжьыпс бгъуэщIэтхэм шампанскэ ирагъахъуэ, цIыхубзхэм кIэнфеткIэ хуоупсэ. «Сардарым» и щхьэгъусэри, и ныбжьым емылъытауэ, ныкъуэхуапэ жыхуаIэм хуэдэу хьэщIэхэм яхэтщ, дыгъуасэ театрым щыщыIам ещхьу къыфIэмыIуэхуу, фIэмыгъэщIэгъуэну хьэщIэхэр зэпэзыплъыхь Хьэжы-Мурат псалъэ гуапэ щыгуфIыкIыурэ къыжыреIэ. Унэгуащэм иужь иту Хьэжы-Мурат къыбгъэдохьэ адрей цIыхубз пцIанэхэри икIи укIытэ лъэпкъ я нэгу къимыщу щогуфIыкIхэри и пащхьэ щокIэрахъуэхэр, мы илъагъухэр къызэрыщыхъумкIэ къоупщI. Езы Воронцов дыдэри, дыщэ дамэтелъхэр къызытелыдыкI, жор хужь зыпщIэхэлъыр бгъэдохьэри ардыдэмкIэ къоупщI, мы илъагъу псор абы игу зэрырихьым шэч къытримыхьэу. Хьэжы-Мурат Воронцов иритыр адрейхэм ярита жэуап дыдэрщ: ди деж мыпхуэдэ щызекIуэркъым. Я деж щымыIэ мы зэхыхьэкIэр Iейти фIыти жиIэу къыхимыгъэщу.

       Хьэжы-Мурат ныщхьэби хуежьат и унагъуэм хуит къэщIыжыным тепсэлъыхьыжыну, арщхьэкIэ Воронцов абы и псалъэхэр зэхимыха зищIри лъэныкъуэкIэ IуокI. Лорен-Меликовым абы къыжыреIэ мыпхуэдэ зэхыхьэхэм Iуэху зэрыщызэфIамыхыр.

       Сыхьэт пщыкIузыр къоуэ. Хьэжы-Мурат Марье Васильевнэ къыригъэта сыхьэтыр къырехри йоплъ, итIанэ Лорис-Меликовым кIуэж хъунумэ йоупщI. Лорис-Меликовым жеIэ кIуэжми хъуну, ауэ къанэмэ нэхъыфIу. АрщхьэкIэ хухаха фитоным йотIысхьэри ар къыхуащта  фэтэрым мэкIуэж.

 

XI

 

       Тифлис зэрыщыIэрэ махуитху щырикъум абы и деж къыщIыхьащ пащтыхь ныкъуэм и адъютантыр командующэ нэхъыщхьэм и къалэн и пщэ дъэлъу къэкIуар.

       - Си щхьэми си Iэхэми я нэ къокI сардарым къулыкъу хуащIэну, - сыт щыгъуи хуэдэу щIагъыбзэ щIэлъу жеIэ Хьэжы-Мурат и щхьэр мащIэу игъэщхърэ и Iэр и бгъэм трилъхьэу. – ЩIы унафэ, - щIигъужащ абы Лорис-Меликовым и нэм гумащIэу щIэплъэу.

       Лорис-Меликовыр стIолым къыбгъурыт шэнтиуэм йотIысхьэ, Хьэжы-Мурат абы и гупэкIэ къыщыт шэнтжьей лъахъшэм деж щотIысэх, IэблитIымкIэ лъэгуажьэм тегъэщIауи, гупсэхуу Лорис-Меликовым къыжыриIэм йодаIуэ. Тэтэрыбзэм къабзэу ирипсалъэ Лорис-Меликовым ищIэрт: джыназыр Хьэжы-Мурат и гъащIэм щыгъуазэ пэтми, ар хуейт и гъащIэр къызэрекIуэкIар къыригъэIуэтэжыну.

- Уэ сэ къызжеIэ закъуэ, - пещэ Лорис-Меликовым и псалъэм, - а псор сэ стхыжынщ урысыбзэкIи, джыназым пащтыхьым хуигъэхьынщ.

Хьэжы-Мурат щымщ (абы нэгъуэщIым и псалъэ зэи зэпиудыртэкъым, и псалъэгъум жиIэну иухами, сыт къыщIигъужын жыхуиIэу зиIэжьэрт). ИтIанэ и щхьэр къеIэт, хъурыфэ пыIэр щхьэпхэтIыгумкIэ дрегъэкIуэтейри, Марье Васильевнэ дэзыхьэха и сабий пыгуфIыкIыкIэм и нэгур къегъэнэху.

- Ар хъунущ, - жеIэ абы и гъащIэм и къекIуэкIыкIам пащтыхьыр къызэреджэнур гуапэ лей щыхъуауэ.

- УмыпIащIэу, зэхэхауэ и пэм къыщыщIэдзауэ къызжеIэ, – щIегъуж Лорис-Меликовым  и жыпым зыритхэнумрэ зэритхынумрэ кърихыурэ.

- НыбжесIэнщ, ауэ сэ ныбжесIэн хуейр куэд, куэд дыдэ мэхъу. Iуэху Iэджэм сыхэтащ сэ, - жеIэ Хьэжы-Мурат.

- Зы махуэм дыкъимытIасэмэ, къыкIэлъыкIуэ махуэр диIэщ.

- Дэнэ деж къыщыщIэздзэнур?

- Ипэ дыдэм. Укъыщалъхуам, ущыпсэуам.

Хьэжы-Мурат и щхьэр щIегуэ, апхуэдэури куэдрэ щос мыхъейуэ, итIанэ шэнтжьейм къеупсея баш цIыкIур къещтэ, зи кIыр дыщэкIэ гъэщIэрэщIа къамэщIэлъысэ цIыкIур къырехри пхъэр иупсурэ къырегъажьэ:

- Тхы: сэ Цельмес къуажэ цIыкIум, ди деж бгырысхэм зэрыщыжаIэщи, шыдыщхьэ хуэдиз фIэкIа мыхъум, сыкъыщалъхуащ. Фоч уэгъуитI нэхъ тфIэмыжыжьэу Хунзах жылэм хъанхэр щыпсэурт. Хъаныкъуэ нэхъыжь Абунунцал-Хъан си анэм и быдзышэкIэ ипIати ахэр благъэ схуэхъуат. А хъанхэр щы хъурт: Абунунцал-Хъан, си къуэш Уэсмэн и быдзышэ къуэш хуэхъуар, Уммэ-Хъан сэ къуэш сщIар, Щамил бгым щидза Булач-Хъан. Ар нэхъыщIэ дыдэт. Ар къыщыхъуар нэхъ иужькIэщ. Сэ илъэс пщыкIутху сырикъуа къудейт муридхэм къуажэхэм щызэхэзекIуэн къыщаублам, пхъэ сэшхуэкIэ мывэхэм еуэхэу ахэр уэрамхэм дэтт «Муслъымэнхэ, къэзэуат!» жаIэу кIийуэ. Шэшэнхэр псори муридхэм яхыхьат, авархэми абы гухьэу щIадзат. Сэ абы щыгъуэ хъан уардэунэм сыщыпсэурт. Хъанхэм къуэш сащIати сызыхуейр сщIэрт, бей сыхъуат. Шы сиIэт, Iэщэ сиIэт, ахъшэ сиIэт. Си нэгузезгъэужьу сыпсэурт сызэгупсысрэ къысфIэIуэхурэ щымыIэу. Мис апхуэдэу сыпсэуащ Къази-Молэр яукIыу абы и пIэр Хьэмзэт иубыдыху. Хьэмзэт хъанхэм лIыкIуэ къахуигъэкIуащ къэзэуатыр ямыщтэмэ Хунзах зэтрикъутэну къахуиIуэхуу. Гупсысэгъуэт. Хъанхэр урысхэм ящышынэрт къэзэуатым хэхьэнуи, хъан гуащэм и къуэ етIуанэм, Уммэ-Хъан сыщIыгъуу Тифлис дегъакIуэ урыс унафэщI нэхъыщхьэм деж Хьэмзэт дыщихъумэну делъэIуну. УнафэщI нэхъыщхьэр барон Розент. Дыкъигъэгугъащ къыддэIэпыкъуну, ауэ зыкIи зыкъытщIигъэкъуакъым, и офицерхэр щIэх-щIэхыурэ къакIуэурэ Уммэ-Хъан кIартI къыдэджэгуа мыхъумэ. Ар шагъыр ирагъафэрт, къэхьыпэщхэм яшэрт. Апхуэдэурэ бгъэдэлъу хъуар яригъэхьэхуащ. Уммэ-Хъан къарууфIэт, вым хуэдэу, хахуэт, аслъэным ещхьу, и псэр щабэт, псым хуэдэу. Иши и Iэщи яригъэхьэхунт къезмышэжьэжамэ. Тифлис дыкъикIыжа нэужь си IуэхуеплъыкIэм захъуэжащ. Сэ хъан гуащэри хъан щIалэхэри къэзгъэIулэу щIэздзащ къэзэуатым хыхьэну.

- Уи IуэхуеплъыкIэхэм захъуэжыныр сытым къыхэкIа – щIоупщIэ Лорис-Меликовыр. – Урысхэр уигу ирихьакъэ?

- Хьэуэ, ирихьакъым, - хэкъузауэ жиIащ Хьэжы-Мурат икIи и напIэхэр зэтридзащ. – ИужькIэ къэзэуатым сыхэзыгъэхьэн Iуэхуи къэхъуащ.

- Ар сыт хуэдэ Iуэху?

- Цельмес пэмыжыжьэу хъаным сэрэ муридищ дыщезэуауэ тIур щIэпхъуэжат. Зыр сэ кIэрахъуэкIэ сукIат. Сэ абы и Iэщэр къыпщIэхэсхыну сыщыбгъэдыхьам абы и псэр хэкIатэкъым. Къыдэплъейри абы къызжиIэгъащ: «Мис уэ сэ сыбукIащ.Иджы сэ си Iуэхур зэпэщщ,жэнэтым сокIуэ. Уэ умуслъымэнщ, ущIалэщ, улъэщщ, хыхьэ къэзэуатым. Ар Тхьэм и унафэщ».

- НытIэ, ухыхьа?

- Сыхыхьакъым, ауэ сегупсысу щIэздзащ, - жеIэ Хьэжы-Мурати и псалъэм пещэ: - Хьэмзэт Хунзах къекIуэлIа нэужь дэ лIыжьхэр абы деж дгъэкIуащ къэзэуатыр къэтщтэну дызэрыарэзыр жраIэу, ар зэрызетхьэн хабзэхэр зыхуэдэм дыхуезыгъэджэн цIыху къытхуигъэкIуэну делъэIуу. Хьэмзэт лIыжьхэм я пащIэр къахуиупсащ, я пэгъуанэр пхыригъэудщ, гъуанэм вакъэнжей ирашри абы хьэлыгъуэ фIэлъу къиутIыпщыжащ. ЛIыжьхэм жаIащ Хьэмзэт къэзэуатым дыхуэзыущиин щихъ къигъэкIуэну арэзы хъуауэ, ауэ абы щхьэкIэ анэмэту хъаным и къуэ нэхъыщIэр дгъэкIуэну къытпиубыду. Хъан гуащэм абы и псалъэр и фIэщ хъури Хьэмзэт деж Булач-Хъан игъэкIуащ. Хьэмзэт хьэщIагъэ къырихыу Булач-Хъан иригъэблэгъащ, итIанэ адрей хъанхэр хуэдгъэкIуэну къытпеубыду щIедзэ. Абы жиIэрт хъаныкъуэхэм я адэм езым и адэм къулыкъу зэрыхуищIам хуэдэу ар хъаныкъуэхэм пэжу яхущытыну. Хъан гуащэр цIыхубз зэфIэкIыншэт, ахьмакът, жыIэзэфIэщт, зи щхьэ и унафэ зи IэмыщIэ ихуа дэтхэнэ цIыхубзми хуэдэу, къуитIыр зэгъусэу иутIыпщын таучэл имыщIу Уммэ-Хъан и закъуэ игъэкIуащ. Сэри сыкIуащ абы и гъусэу. Дынэсыным верст нэхъ къэмынауэ муридхэр къытIущIащ, уэрэд жаIэу, фоч дырагъэуейуэ, ди хъуреягъым яшхэр щагъэджэгуу. Дыщынэсым Хьэмзэт и шэтырым къыщIэкIри Уммэ-Хъан и лъэрыгъыпсыр иубыдащ, хъаным хуэдэу иригъэблэгъащи, жеIэ: «Сэ фи унагъуэм лей кIэлъызесхьакъым икIи кIэлъызесхьэнукъым. Фэ сывмыукIыу цIыхухэр къэзэуатым езвгъэшалIэ закъуэ. Си дзэр зэрыщыту сщIыгъуу сэ фэ къулыкъу фхуэсщIэнущ, си адэм фи адэм зэрыхуищIам хуэдэу. Хуит сыфщI фи унэм сыщыпсэуну. Сэ зэрыслъэкIкIэ фызэрыпсэун и чэнджэщ фэстынщ, фэ зэрыффIэфIу фыпсэу». Уммэ-Хъан жьэмейт, псэлъэкIэ ищIэртэкъым. ЖиIэнур имыщIэу щымт. Абдежым сэ жызоIэ: апхуэдэу щытмэ, Хьэмзэт Хунзах нырекIуэ. Хъан гуащэми хъанхэми пщIэшхуэ къыхуащIу ирагъэблэгъэнщ. Ауэ си псалъэр нызагъэгъэсакъым, абдежыращ япэ дыдэу Щамил сыщыIууар. Ар имамым къыбгъурыту щытт. «Уэракъым, хъаныращ зэупщIыр», - къызжьэхидзащ абы. Сэ си жьэр згъэувыIащ, Хьэмзэт Уммэ-Хъан шэтырым щIишащ. ИужькIэ къызэджэри шэтырым сэри сыщIыхьащ. Хьэмзэт унафэ къысхуищIащ и лIыкIуэхэм сащIыгъуу Хунзах згъэзэжыну. ЛIыкIуэхэм хъан гуащэр хагъэзыхьу щIадзащ я гъусэу хъаныкъуэ нэхъыжьыр здашэну. Сэ слъагъурт пцIы зэраупсыри хъан гуащэм и къуэр Хьэмзэт деж имыгъэкIуэну къытезгъэхьэну иужь сохьэ. Ауэ цIыхубз акъылыр джэдыкIэм къытекIэ цым хуэдизщ зэрыхъур. ЖаIэ псори зи фIэщ хъу хъан гуащэм и къуэм унафэ хуещI кIуэну.Фызым бжьэм ещхьу фIыуэ ищIэртдэнэ деж уедзакъэмэ нэхъ узынуми. Абунунцал мафIэу къызэщIэнэри афIэкIа мыныкъуакъуэу и шым уанэ тригъалъхьащ. Сэри абы и гъусэу гъуэгу сытохьэ. Хьэмзэт Уммэ-Хъан къызэрыIущIам нэхърэ нэхъ гуапэжу къытIуощIэ. Ар езыр и щхьэкIэ къытпожьэ. Абы иужь шухэр итщ «ЛаIилахьэ Iилалыхь» жаIэу, фочхэр драгъэуейуэ, яшхэр ягъэджэгуу. Я егъэзыпIэм дыщынэсым Хьэмзэт хъаныр и шэтырым щIишащ.   Сэ  я шыхэм сакъыбгъэдэнащ. Бгы лъабжьэм сыщIэтт фоч уэ макъхэр къыщыIуам. Шатырым сынэсмэ, Уммэ-Хъан лъым нэкIукIэ хэлъщ. Абунунцал муридхэм йозауэ. Абы и нэкIущхьэ лъэныкъуэр къеупщIэхауэ къолэлэх, Iэ лъэныкъуэмкIэ епхъуэурэ ар еубыд. Iэ лъэныкъуэм къамэр IэщIэлъщи, бгъэдыхьэр къеупщIатэ. Си нэкIэ слъагъуу абы Хьэмзэт и къуэшыр хигъэщIащ, етIуанэми зыридзынут, арщхьэкIэ, асыхьэтым муридхэм я кIэрахъуэшэр траухуанщIэри, ар джэлащ.

       Хьэжы-Мурат и хъыбарыр зэпигъэуащ,  абы и нэкIу плъыжьу дыгъэм ижьар къызэщIэнат.

- Абдежым шынэр къыстекIуэри сэ сыкъыщIэпхъуэжащ.

       - Ар дауэ? – жеIэ Лорис-Меликов. – Си гугъати уэ зэи зыгуэрми ущымышынауэ.

       - Абы иужькIэ зэи зыми сыщышынэжакъым, абы щыгъуэ злэжьа емыкIур сыт щыгъуи сигу къокIыж, сигу къэкIыжа нэужь зыми зэи сыщышынэкъым.

 

 

XII

 

 

       - ЗэкIэ куэдщ ар. Нэмэз сщIын хуейщ, - жеIэ Хьэжы-Мурат, адыгэ цейм и гуфIакIэ жыпым Воронцов и брегетыр къырех, и щIэIуэнтIапIэм  деж трекъузэри и щхьэр игъэшауэ макъамэм йодаIуэ сабийм хуэдэу пыгуфIыкIыурэ. Сыхьэтыр пщыкIутIрэ къоуэ.

       - Кунак Воронцов и пешпешщ, - пыгуфIыкIыурэ жеIэ, - цIыхуфIщ.

       - ЦIыхуфIщ, - арэзы дохъу Лорис-Меликовыр. – Сыхьэтри сыхьэтыфIщ. Уэ нэмэз щIы, сэ сыппэплъэнщ.

       - Дэгъуэщ, дэгъуэщ, - жери Хьэжы-Мурат адрей пэшымкIэ щIохьэ.

       И закъуэу къыщынэм Хьэжы-Мурат къыжриIахэм ящыщу нэхъыщхьэу къилъытэхэр и дэфтэрым иретхэ, тутын пегъанэри пэшым къикIукI-никIукIыу хуожьэ. Хьэжы-Мурат зыщIыхьа жеипIэ пэшым и гупэ къитым тэтэрыбзэкIэ зыгуэрхэр дихьэхауэ зэрыщызэпсалъэр зэхех. Абы къыгуроIуэ ахэр Хьэжы-Мурат и муридхэр зэрыарари бжэр Iуехри ахэм я деж щIохьэ.

       Пэшым щIэтт бгырысхэм сыт щыгъуи къакIэрих фэ гъуэтырымэр, фIэIурымэ гуащIэр. Лъэгум иубгъуа щIакIуэм тест, зи къэптал цIуужу фIей икIи чэтхъа Гамзалэ шхуэр идыжу. И макъ итхъунщIыкIамкIэ зыгуэрхэр яжыриIэрти Лорис-Меликовыр зэрыщIыхьэу и псалъэр зэпегъэу, ауэ щIыхьар къыримыдзэу шхуэм зэрепэщэщщ. Абы и пащхьэ къит Хъан-Магомэ, нэжэгужэу, хужьу къыIупс и дзапэр еIт, нэбжьыц зыIумытыж и нэхэр егъэджэгу, а жиIэ закъуэм къытригъэзэжу мэпсалъэ. И IэщхьитIыр дригъэджэрэзеяуэ Елдар щIалэ дахэм гъущIIунэм фIэдза уанэм и шыныбэпхыр еIуэт. Мылъку псори зи IэмыщIэ илъ Хьэнэфий пэшым щIэскъым. Ар пщэфIапIэм щыIэщ. МэпщафIэ.

       - Сыт фыщIызэныкъуэкъур? – йоупщI Лорис-Меликовыр Хан-Магомэ фIэхъус ирихыурэ.

       - Мор Щамил щотхъу, - жеIэ Хъан-Магомэ, Лорис и Iэр къиубыдурэ. – Щамил, жи, цIыхушхуэщ. Еджагъэшхуэщ, жи. Щихъщ, жи. ЗауэлIщ, жи.

       - Сыт-тIэ щIибгынар, апхуэдизу щыщытхъукIэ?

       - Къигъанэри къежьэжащ, итIани щотхъу, - и дзэр етI Хан-Магомэ.

       - Ар щихъыу щымытамэ цIыхухэр абы едаIуэнтэкъым, - псынщIэу къыIуролъэлъ Гамзалэ.

       - Щихъыр Щамилкъым, Мансурт, - идэркъым Хъан-Магомэ. – Мис ар щихъ дыдэт. Абы и Iимамыгъуэм цIыхухэри нэгъуэщIу щытащ. Абы къуажэ-къуажэхэр къикIухьти цIыхухэр къыпежьэрт и цей кхъуакIэм ба къыхуащIу, яIэщIэщIыхьа гуэныхьхэм щхьэкIэ тобэ къахьыжу, афIэкIа мыхъумыщIэ ямылэжьыну тхьэ яIуэу. ЛIыжьхэм жаIэу щытащ: абы щыгъуэм цIыхухэр щихъым хуэдэу псэуахэщ – тутын емыфэхэу, фадэ зыIуамылъхьэу, я нэмэз бламыгъэкIыу, губгъэн зэхуагъэгъуу, хэбгъэзыхьмэ, ялъ ямыщIэжу. Абы щыгъуэ ахъшэ е хьэпшып къагъуэтамэ, къурагъым пащIэрти гъуэгущхьэIум щыхатIэрт. Абы щыгъуэ тхьэри цIыхухэм къахуэфIт иджы хуэмыдэу, - жиIэрт Хъан-Магомет.

       - Ноби бгырысхэр фади тутыни ефэркъым, - жеIэ Гамзалэ.

       -Ламоройщ уи Щамилыр, - жеIэ Хан-Магомэ Лорис-Меликовым нащхьэ хуищIурэ.

«Ламорой»- р бысымыр зэрагъэикIэ псалъэщ.

       - Ламорэр – бгырысщ. Бгым къуршыбгъэхэри щопсэу.

       - УлIщ! Укъысхурикъуащ! – и дзафэр итIурэ жеIэ Хъан-Магомэ тэбыщэгъум жэуап жан къызэрыритам щыгуфIыкIыу.

       Дыжьын бэтырбакъ Лорис-Меликовым иIыгъыр щилъагъукIэ йолъэIу тутын къыригъэфэну. Тутын ефэ зэрымыхъунур игу къыщигъэкIыжкIэ, нащхьэ ещIри и щхьэр Хьэжы-Мурат здэщыIэ пэшымкIэ ещI мобы дыкъимыщIэмэ, хъунущ къыригъэкIыу. Асыхьэтуи тутыныр пегъанэ, иримышэхыу, и Iупэхэр игъэпIийуэ къыжьэдрегъэхуж.

       - Мыщхьэмыпэщ мы пщIэр, - ткIийуэ жеIэ Гамзали щIокI, Хъан-Магомэ абы нащхьэIущхьэ кIэлъещI, итIанэ, тутын Iугъуэр жьэдишэмэ къыжьэдигъэхужу Лорис-Меликовым йоупщI шылэ къэптал, хъурыфэ пыIэ хужь къыщищэхуфынумкIэ.

       - Уэ апхуэдиз ахъшэ уиIэ сытми?

       - СиIэщ. Къэзгъуэтынщ, - нащхьэ ищIурэ жэуап къет абы.

       - ЕупщIыт абы ахъшэ къыздрихамкIэ. – Елдар и нэгу лъагъугъуафIэ нэщхъыфIэр къегъазэ.

       - Къэсхьэхуащ, - псынщIэрыпсалъэу жеIэ Хъан-Магомэ. КъыхуеIуатэ дыгъуасэ Тифлис зыщиплъыхьу къикIухьурэ урыс денщикжыпIэми ермэлы  жыпIэми гупышхуэ кIартI джэгуу зэрырихьэлIар. Ахъшащхьэр инт: дыщищрэ дыжьыну зыкъомрэ. Хъан-Магомэ якIэлъыплъурэ псынщIэу къыгурыIуащ орлянкэ джэгукIэр зыхуэдэр, и жып илъ гъуаплъэ жьыгъейхэр игъэзуурэ яхыхьэри ахъшащхьэмкIэ шэс ихьэу джэгуну быдагъэ ярищIылIащ.

       - Ар дауэ? Уэ апхуэдиз ахъшэ пIыгът? – щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.

       - КIэпIейкIэ пщыкIутI фIэкIа сиIэтэкъым, - и дзэлыфэ еIт Хъан-Магомэ.

       - Уахьауэ щытамэ-щэ?Сыт яптынт?

       - Мыр плъагъурэ?

 Хъан-Магомэ и кIэрахъуэм и Iэр трелъхьэ.

       - Яптынут?

       - Естынуи? СыкъыщIэпхъуэжынт, сиубыдыну къыспэувыр сукIынти.

       - НытIэ къэпхьэхуа?

       - Псори къызэщIэскъуэри сыкъэкIуэжащ.

        Хъан-Магомэрэ Елдаррэ зыхуэдэ цIыхур Лорис-Меликовым къыгуроIуэ.

       Хъан-Магомэ цIыху нэжэгужэщ, ефэн-ешхэн фIэфIщ, щхьэпсщ. Езым и гъащIэми хамэм ейми пщIэ хуимыщIу ироджэгу, а джэгурщ ар нобэ урысхэм я деж къэзышар, а джэгукIэ делэм ар пщэдей Щамил деж ишэжынри Iуэхум хэлъщ. Елдари къыбгурымыIуэн хэлъкъым: ар и муридым гукIи псэкIи ета, зэпIэзэрыт, хьэл ткIий зыхэлъ лIы лъэщщ. Лорис-Меликовым илъагъур Гамзалэ гурэ псэкIэ Щамил зэретам и закъуэкъым. Абы илъагъурт абы урыс псоми пхужымыIэным хуэдиз гущыкI, Iумпэмыгъэ, цIапIагъэ, лъагъумыхъуныгъэ зэрахуиIэр. Абы къыхэкIыуи къыгурыIуэртэкъым зыкъитын щIэхъуар. Лорис-Меликовыр щегупсыс щыIэт (ар зи унафэ щIэт гуэрхэми дащтэрт) Хьэжы-Мурат Щамил зэригъэбийм теухуа хъыбарыр пцIы зэфэзэщу, къащIыхыхьар я тIэсхъапIэхэр къызэрихутэу къуршым ихьэжыну, бгырысхэм къарууэ яIэмкIэ урысхэм я тIэсхъапIэхэм къытригъэуэн щхьэкIэу. Гамзалэ и зыIыгъыкIэ псори абы щыхьэт техъуэрт. «Ахэми, езы Хьэжы-Мурат дыдэми я гуращэхэр ягъэпщкIуф, мыбы хуэмыгъэпщкIу лъагъумыхъуныгъэмкIэ я щэхур нахуэ ещI», - егупсысырт Лорис-Меликовыр.

       Лорис-Меликовыр ар псэлъэгъу ищIынуи пылъат. Мыбы ущызэшыркъэ, жиIэу еупщIат, арщхьэкIэ и IуэхущIэн къимыгъанэу и нэ закъуэмкIэ къыхущIэплъри макъ итхъунщIыкIамкIэ къыхуэгъумэтIымащ:

       - Хьэуэ, сызэшыркъым.

Апхуэдэ дыдэу жэуап къритащ адрей зэреупщIахэми.

Лорис-Меликовыр нукерхэм я пэшым щIэтыху еплIанэ муридми къигъэзэжащ. Ар нэкIуцэ, зи пщи зи бгъи бацэу зэщIэкIа авар Хьэнэфийт. Елдар ещхьу ари зи мыIуэху зезымыхуэ, лэжьыгъэм пэрыт лIы зэрамыщIэжт, и тетым и унафэр емыгупсысу, текI имыIэу игъэзащIэу.

Прунж къищтэну ар нукерхэм я деж къыщыщIыхьэм Лорис-Меликовым къегъэувыIэ икIи йоупщI дэнэ ущыщ, куэд лъандэрэ Хьэжы-мурат пцIыхурэ жеIэри.

- Илъэситху хъуауэ, - жэуап къырет абы Лорис-Меликовым и упщIэм. – Зы къуажэ дыщыщщ. Си адэм абы и адэ къуэшыр иукIати, илъ ящIэжу сэ саукIыжын ягугъащ, - жеIэ абы мамыру и напщIэ зэхэкIэжахэм къыщIэплъу. – Апхуэдэу щыхъум къуэш сищIыну селъэIуащ.

- МазитIкIэ си щхьэр сымыупсу, Iэбжьанэ-лъэбжьанэ пызмыупщIауэ сэ абыхэ я деж сыкIуащ. И анэ Патимэт деж сыщIагъэхьащ. Патимэт и бгъэм сыригъафэри къуэ сыхуэхъуащ.

Гъунэгъу пэшым Хьэжы-Мурат и макъ къыщIоIукI. Елдар езым къызэреджэр къыгуроIуэри и Iэхэр илъэщIу, ину бакъуэу хьэщIэщым щIохьэ.

- Къоджэ, - жеIэ абы къегъэзэжри.

 Хъан-Магомэ дрипсырийм тутын иретри Лорис Меликовым хьэщIэщымкIэ игъэзащ.

 

XIII

 

 

Лорис-Меликов хьэщIэщым щыщIыхьэм, Хьэжы-мурат нэщхъыфIэу къыIущIащ.

- НытIэ, пытщэрэ? – щIоупщIэ ар тахътэм итIысхьэурэ.

- Iэмал имыIэу, - жеIэ Лорис-Меликов.- Уи нукерхэм я деж сыщIыхьащ, сайпсэлъащ. Зыр хуабжьу нэжэгужэщ, - щIегъуж Лорис-Меликовым.

- Пэжщ, Хъан-Магомэ цIыху тыншщ, - жеIэ Хьэжы-Мурат.

- Нэхъ щIалэр, нэхъ дахэр сигу ирихьащ.

- А-а, Елдари. Ар щIалэщ, ауэ гъущIым хуэдэу быдэщ.

ТIури мэщым.

- Пытщэрэ адэкIэ?

- НытIэ, нытIэ.

- БжесIащ хъанхэр зэраукIар. Арати, яукIри Хьэмзэт Хунзах Iэпхъуащ, хъан уардэунэр и псэупIэу, - къыщIедзэж Хьэжы-Мурат. – Хан ан гуащэм и закъуэт къэнар. Хьэмзэт ар зэгуэр къыреджэ. Къриджар къешхыдэу щыхуежьэкIэ, Хьэмзэт и мурид Асельдер нащхьэ хуещI, адрейр и щIыбагъымкIэ къыщеуэри къиукIащ.

- Сыт цIыхубзыр щIиукIар? – щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.

- Арыншэу дауэ хъунт: фIалъэ лъакъуитIыр здэкIуам кIэбз лъакъуэхэр нэсын хуейщ. И лъапсэр ягъэгъущын хуейт. Щамил нэхъыщIэр бгым щидзри иукIащ. Аварие псор Хьэмзэт и блыгум щIэуващ, си къуэш Уэсмэнрэ сэрэ дыщIэувакъым. Дэ хъанхэм ялъ тщIэжын хуейт. Дэ жыIэдаIуэ дыхъуауэ фэ зытедгъэуащ, ауэ дызэгупсысыр тIэкIу зытIэжьэну,дгъэжакъуэхэу, уардэунэм къыдэкI нэужь дыкъыпэтIысу дыукIыну арат. Зыгуэр къыткIэщIэдэIухьри псори Хьэмзэт жыриIэжащ, абы ди адэшхуэр ириджэри къыщыхьащ: «КъызжиIакъым жумыIэж, уи къуэрылъхухэм Iуэху мыщхьэмыпэ сэр щхьэкIэ зэхаублэу щытмэ, щхьэпылъапIэм абыхэм ягъусэу уэри уфIэслъэнщ. Сэ Тхьэм къабыл ищIын Iуэху солэжь, зэран къысхуэхъуIа хъунукъым. КIуэ, кIуэж, сэ бжесIар зыщумыгъэгъупщэ». Дадэ къэкIуэжри псори къытхуиIуэтэжащ. Абдежым къыдгурыIуащ афIэкIа зытIэжьэ зэрымыхъунур,мурад тщIащ мэжджытым япэ щекIуэкIыну жумэ нэмэзым дыкIуэу ар дукIыну. Ди дэрэгъухэр щIегъуэжри си къуэш Уэсмэнрэ сэрэ ди закъуэу дыкъэнащ. Дэ кIэрахъуэ тIурытI къыдощтэ, щIакIуэ зытыдопхъуэри мэжджытым докIуэ. Хьэмзэт мэжджытым къыщIыхьащ мурид тIощIрэ пщIырэ и гъусэу. Хьэмзэт ибгъукIэ къыщытщ фIыуэ илъагъу и муридыр, хъан фызыжьыр зыукIа Асельдер. ДыкъыщилъагъукIэ ар мэкIий щIакIуэхэр зыщытхыну икIи сэ къызбгъэдохьэ. Си Iэм къамэр сIэщIэлъти сеуэри сукIащ. ЗанщIэуи Хьэмзэт зездзащ. Си япэ къищри си къуэш Уэсмэн абы кIэрахъуэкIэ еуат. АрщхьэкIэ, ар иджыри псэут, къамэ къихакIэ си къуэшым зыкъыридзащ. Сэ и щхьэм сеуэри ар сукIыпащ. Муридхэр тIощIрэ пщIырэ хъурт, дэ дытIу къудейт. Абыхэм си къуэшыр яукIащ. Сэ сакъыIэщIэкIщ, щхьэгъубжэм сыдэлъри сежьэжащ. Хьэмзэт зэраукIар къыщащIэм цIыхубэм зыкъаIэтащ, зыкъыщаIэтым муридхэр зэбгырыжыжащ, къэнам щыщу зы цIыху псэууэкъагъэнакъым.

        Хьэжы-Мурат и псалъэ зэпегъэу, хьэлъэу бауэу.

       - Псори хъарзынэ хъуа хуэдэт, - пещэ абы, -ауэ иужькIэ псори зэIыхьэжащ. Хьэмзэт и пIэ Щамил иуващ. Абы лIыкIуэ къысхуищIащ и гъусэу урысхэм сезэуэну сыкIуэну къысхуигъэуву, арэзы сымыхъумэ, Хунзах зэтрикъутэу сэри сиукIыну сигъэшынэрт. Сэ хуэсIуэхужащ и деж сызэрымыкIуэнури си деж къызэрыдэзмыгъэхьэнури.

       - Сыт абы ущIыгуэмыхьар? – щIоупщIэ Лорис-Меликовыр.

        Хьэжы-Мурат жэуап зэуэ къитыркъым, кIыхьу йогупсыс.

       - Сыгухьэ хъунутэкъым. Щэмил си къуэш Уэсмэнрэ Абунунцалрэ ялъ телът. Арат сыщIэмыкIуар. Абдежым Розен-генерал офицерыцIэ къысфIищри Аварием и тет сищIащ. Псори тэмэм къвсфIэщIат, арщхьэкIэ Розен япэ щIыкIэ Аварием и тету къазикъумыкъ Мыхьэмэт-Мырзэ, абы иужькIэ Ахъмэт-Хъан сымэ игъэуващ. Иужьрейр бий кIэуфIыцI къысхуэхъуат. Сыту жыпIэмэ и къуэм щхьэкIэ хъан гуащэм ипхъу Салтанет лъыхъуати, щырамытым, абы си Iуэху хэслъхьауэ илъытэри саукIыну унафэ ищIат. Мис абы щыгъуэщ генерал Клюгенау и пащхьэм сыщыщигъэулъияр – жриIащ авархэм сэлэтхэм пхъэ ирезмыгъэту. ЖриIат, сарыкъ, мис мы сарыкъыр, щхьэрыстIэгъауэ, щыщхьэрыстIагъэкIэ Щамил сыгухьауэ, - Хьэжы-Мурат и сарыкъым тоIэбэ. – Ауэ Клюгенау а псор и фIэщ хъуакъым, къызэмыIусэнхэу унафэ ищIащ. Генералым Тифлис зэригъэзэжу Ахъмэт щхьэзыфIэфIагъ илэжьащ: сэлэт ротэ псом саригъэубыдащ, Iэхъулъэхъу сищIри топышэм сыпыригъэпхащ. Апхуэдэу жэщих-махуихкIэ саIыгъащ. Ебланэ махуэм сыкъыпапхыкIыжри Темыр-Хъан Шурэ сахуащ. Фоч узэда зыIыгъ сэлэт плIыщIым сыкъаувыхьауэ. Си Iэхэр пхат, сыщIэпхъуэжыну иужь сихьэмэ саукIынуунафэ яIэт. Сэ ар сщIэрт. Мэкъсэхъу щIыпIэм дынэсауэ ди лъагъуэр Iузэ дыдэ хъуащ,сэмэгумкIэ мывэ блынт, ижьырабгъу лъэныкъуэр  щыхупIэт санжэ щэ ныкъуэ хуэдиз и кууагъыу. Сэлэтхэм сакъыхэкIауэ ижьырабгъу лъэныкъуэм зыщеттым абыкIэ сымыкIуэну зы сэлэт къыспэувынтэкъэ, ауэ сэ щыхупIэм селъащ сэлэтыр здэсхьу. Сэлэтыр зэшэзэпIэу иукIащ, сэ, зэрыплъагъущи, мис псэууэ сыкъэнащ. Си дзажи, си щхьи, лъакъуи – псори зэхикъутат. Сыпщын си гугъэу сеIэ щхьэкIэ дэнэт. Си щхьэр уназэри сымэхащ. ЗыкъыщысщIэжам щыгъыну сщыгъыр лъым игъэпсыфат. Iэхъуэ гуэрым гу къыслъитащ. ЦIыхухэр къриджэри къуажэм сахьащ. Дзажэри щхьэри кIыжащ, лъакъуэри кIыжащ, арщхьэкIэ нэхъ кIэщIу къэнащ.

        Хьэжы-Мурат и лъакъуэ Iушэр къеIэт.

       - СыризокIуэ, ари хъарзынэщ, - жеIэ абы. – цIыхухэм сыкъащIэри къакIуэу хуежьащ. Ауэрэ сыхъужащ, сыхъужри Цельмес сыIэпхъуэжащ. Си унафэм щIэувэну авархэм аргуэру къыщысхуагъэувым арэзы сыхъуащ, - Iэдэбу, ауэ гушхуэныгъэ хэлъу жеIэ Хьэжы-Мурат.

Хьэжы-Мурат псынщIэу къызэфIоувэ. Хъуржын зэпедзэкIым дэфтэрылъэ къырех, абы гъуэжьу зи фэ текIыжа письмоитI къыдехри Лорис-Меликовым ирет. Ахэр генерал Клюгенау къитха письмот.

Лорис-Меликовыр ахэм къоджэ. Япэ письмом итт:

«Прапорщик Хьэжы-Мурат! Си деж къулыкъу щыпщIэу ущыщыIам уэ сыпхуэарэзащ, цIыхуфIу услъытащ. Иджыблагъэ генерал-майор Ахъмэт-Хъан хъыбар сигъэщIащ уэ уэ узэрепцIыжакIуэм теухуауэ, уэ сарыкъ щхьэрыптIэгъащ. Щамил пашэгъу пщIащ, цIыхухэр урыс унафэщIхэм емыдэIуэну хубоджэ. УагъэтIысу си деж укъашэну унафэ сщIати, уэ щтапIэ уихьэжащ, сщIэркъым ар Iейрэ фIырэ узэрыщIэпхъуэжар, сыту жыпIэмэ узахуэрэ умысэрэ тэмэму сщIэркъыми. Иджы мы сэ ныбжесIэм къедаIуэ. Ди пащтыхьышхуэм и пащхьэм уи напэр щыкъабзэмэ, къуаншагъэ лъэпкъ пкъуэмылъмэ, си деж къакIуэ. Зыми ущымышынэ – сэ уэ суриуэчылщ. Хъаным уэ зыри къуищIэфынукъым, ар езыр сэ си унафэм щIэтщ, абы къыхэкIыу ущIэшынэн щыIэкъым».

АдэкIэ Клюгенау къитхырт ар сыт щыгъуи жиIа псалъэм зэрытетыр, захуагъэм зэрителъхьэр, Хьэжы-Мурат аргуэрыжьу къелъэIурт и щхьэр ирихьэлIэну.

Лорис-Меликовым письмом къеджэн щиухкIэ, етIуанэ письмор къещтэ, ауэ Лорис-Меликовым зэкIэ IэщIимылъхьэу, япэ письмом жэуап зэрыритар хуеIуатэ.

-Сэ абы хуэстхащ сарыкъ зэрызесхьэр, ауэ Щамил щхьэкIэкъым, атIэ си псэр жыхьэрымэм мыкIуэн папщIэкIэщ. Щамил сыгухьэну зэрызимымурадыр, сыту жыпIэмэ абы и зэран хэлъщ си адэри, си къуэшхэри, си Iыхьлыхэри зэраукIам, урысхэми сахыхьэфынукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ напэтех къыскIэлъызэрахьащи. Iэпхлъэпхыу Хузнах сыщыщаIыгъам бзаджэнаджэ гуэр къыстегъутхьащ.  А цIыхур псэууэ дунейм тету сэ сывгухьэфынукъым. Псом нэхъыщхьэращи, сэ Ахъмэт-Хъан пцIыупсым сыщошынэ. Абы иужькIэ мы письмор къысхуитхащ, – жиIэурэ, Хьэжы-Мурат Лорис-Меликовым ирет адрей тхылъымпIэ гъуэжьыр.

       «Си письмом жэуап къептащ, фIыщIэ пхузощI, - къоджэ Лорис-Меликовыр. – Уэ къотх къэбгъэзэжыну ушынэу, джаурым къуиха емыкIум уи лъэр илъахъэу, сэ уи фIэщ сщIыну сыхуейщ урыс законхэр захуагъэм зэрительхьэр, уи нэкIэ плъагъунщ уи напэр тезыхам ихь тезырым и инагъыр, сэ унафэ сщIащ а Iуэхур зэхагъэкIыну. КъэдаIуэ, Хьэжы-Мурат! Сэри хуитыныгъэ сиIэщ уэ зыпхуэзгъэгусэну си псалъэм и пщIэр здынэсыр уи фIэщ зэрымыхъум къыхэкIыу, ауэ сэ ар пхузогъэгъу, бгырыс псоми яхэлъ дзыхьмыщIыгъэм сыщыгъуазэщи. Уэ уи напэр къабзэмэ, сарыкъыр уи псэр пхъумэн папщIэ щхьэрыптIэгъар пэжмэ, уэ узахуэмэ урыс Правительствэм хуиту уIуплъэн, си нэхэм гу къабзэ уиIэу укъыщIэплъэн плъэкIынумэ, уи фIэщ щIы лей къыпкIэлъызезыхьам тезыр хьэлхъэ ихьыну, уи мылъкур къуатыжыну, уи нэкIэ плъагъунщ икIи къэпщIэнщ урыс закон жыхуаIэр нытIэми урысхэр уи Iуэхум зэреплъыр нэгъуэщIущ. Абыхэм къалъытэркъым уэ уи щIыхь лъэхъшауэ, бзаджэнаджэм уи напэ трихауэщ зэреплъыр. Сэ си щхьэкIэ гимриндэсхэр хуит сщIащ сарыкъ зэрахьэну, я Iуэхур фIыуэ къызгуроIуэри, а псом къыхэкIыу уэ ущIэшынэн щыIэкъым. ЛIыкIуэ ныпхуэсщIам щIыгъуу къакIуэ си деж, ар уи бийхэм ягъэркъым, ар Правительствэм гулъытэ хэха зыхуиIэ цIыхум и ныбжьэгъущ».

       АдэкIэ Клюгенауэ Хьэжы-Мурат къигъэдаIуэрт урысым яхыхьэну.

       -Си фIэщ хъуакъым абы къитхахэр, - жеIэ Хьэжы-Мурат Лорис письмом къеджэн иуха нэужь, - Клюгенау деж сыкIуакъым. Си дежкIэ нэхъыщхьэр Ахъмэт-Хъан илъ згъэжэнырт, сэ абыкIэ Клюгенау сэбэп къысхуэхъунутэкъым. А зэман дыдэм Ахъмэт-Хъан и дзэхэм сыкъаухъуреихьат саубыду саукIын щхьэкIэ. Си цIыхур мащIэт, сэ абы сыпэщIэувэфыртэкъым. Мис лъэхъэнэ дыдэм Щамил и лIыкIуэр къэкIуащ Щамил и письмо къишэри. Абы сыкъигъэгугъэрт Ахъмэт-Хъан себэнынымкIэ къыздэIэпыкъуну, ар иукIыну, Авариер си унафэм къыщIигъэувэну. Сэ куэдрэ абы сегупсысащ икIи Щамил сыгухьащ. Мис абдежым щыщIэдзауэ сэ урысхэм сезэуащ.

       Хьэжы-Мурат зауэу игъэхъахэр къыжиIэжащ. Ахэр куэд дыдэ хъурт, абыхэм ящыщ зыкъомым Лорис-Меликовыр езыри щыгъуазэт. Дэтхэнэ теуэри псынщIэу, хахуэу зэфIигъэкIт, сыт щыгъуи текIуауэ зауэм къыхэкIыжырт.

       - Щамил сэрэ дяку зэныбжьэгъугъэ зэи дэлъакъым, - и кIэм негъэс Хьэжы-Мурат и хъыбарыр. – Ар сэ къысщышынэрт, ауэ сэ сримыIэуи хъунутэкъым. Апхуэдэу къекIэрэхъуэкIри зэгуэр Щамил иужькIэ хэт имам хъунур жаIэри къызэупщIауэ щытащ. Сэ имам хъунур зи джатэ нэхъ жаныращ жысIэгъащ. Ар щыIурадзэжым, Щамил лъэныкъуэ сригъэзыным пыхьащ. Зэгуэр Табасарань сегъакIуэ. СокIуэри мэл минрэ шы щищрэ къызоху. И унафэр сымыгъэзэщIауэ къымпеубыдри нэIибыгъэм сытрегъэкI, ахъшэ псори хуезгъэхьыну къысхуегъэув. Сэ дыщэ мин хузогъашэ. Абы и муридхэр къегъакIуэри си лъапсэр зэрыщыту стырех. Абы унафэ къысхуещI и деж сыкIуэну; сэ сщIэрт сиукIын мурад зэриIэри сыкIуакъым. Дзэ къыщызиутIыпщым, сакъыIэщIэкIри Воронцовым зыкъестащ. Ауэ си анэри, фызри, щIалэхэри абы и IэмыщIэ къинащ. СхужеIэ сардарым, си унагъуэр абы и деж щыIэху зыри схулъэкIынукъым.

       - ЖесIэнщ, - къегъэгугъэ Лорис-Меликовым.

       - ЗыкъысщIэгъакъуэ. Сыт збгъэдэлъми узот, джыназыр къыздэгъэIэпыкъу закъуэ. Сэ сызэрыпха кIапсэм и кIапэр Щамил IэщIэлъщ.

       А псалъэхэмкIэ иухащ Хьэжы-Мурат Лорис-Меликовым хуиIуэтэжа хъыбархэр.

 

 

XIV

 

       Декабрым и тIощI махуэм Воронцов IуэхумкIэ министр Чернышев мыр хуитхащ. Письмор французыбзэт.

       «Иужьу нэкIуа пощтым сыныщыпхуэтхакъым, джыназ щэныфIэ, Хьэжы-Мурат и Iуэхур тетщIыхьыну унафэр зэрыдмыубзыхуам, абы нэмыщIу иужь махуитI-щым сызэрыгукъыдэмыжам къыхэкIыу. Си иужь письмом Хьэжы-Мурат мы къэкIуэкIэ хъуар  хъыбар зэрозгъэщIащ: ар Тифлис къэкIуащ 8-нэ махуэм; етIуанэ махуэм сэ зэзгъэцIыхуащ. МахуийкIэ е бгъукIэ сэ сепсэлъылIащ, сегупсысащ сыт абы къытхуищIэфыну пIэрэ, жысIэу,псом хуэмыдэу и унагъуэм и Iуэху зыIутым ар икъукIэ зэрырипIейтей, хэт псэлъэгъу хуэмыхъуами щхьэтехауэ абы и гугъу ещI, абы и унагъуэр Щамил и IэмыщIэ илъыху гуапэу къызэредгъэблэгъам, ищIахэр зэрыхуэдгъэгъуам щхьэкIэ къытхуищI фIыщIэр къигъэлъэгъуэн хьисэпкIэ зыгуэрхэр илэжьыну хузэфIэкIыркъым. И псэм пищI и Iыхьлыхэм я Iуэху зытет зэримыщIэм абы псэхугъуэ къыритыркъым, абы кIэлъыплъыну зи пщэ дэслъхьахэм хьэкъ сщащIащ жэщкIэрэ зэрымыжейр ,мышхэхэу жыпIэ зэрыхъунур, зэпымыууэ нэмэз ещI, тхьэ йолъэIу, къэзакъ зы-тIущ и гъусэу шууэ тIэкIу къежыхь - илъэс Iэджэм хьэл хуэхъуа а нэгузыужьыкIэм фIэкIа ар зыщIэлъэIу щыIэкъым. Махуэ къэс ар си деж къокIуэ и унагъуэм и хъыбар гуэр сщIэмэ щIэупщIэну, къызолъэIу ди унафэм щIэт линие зэмылIэужьыгъуэхэм щытIыгъ гъэрхэр зэхуэтшэсу ахэмкIэ Щамил деж и унагъуэр къыщыхуэтхъуэжыну, езыми ахъшэ гуэрхэр тырилъхьэнущ. ЩыIэщ цIыху абы папщIэ ахъшэ къэзытын. Сэ мызэу къызжиIащ: си унагъуэр къысхуегъэл, итIанэ Iэмал къызэфт (абы лезгин линэр нэхъ къыхех) къулыкъу фхуэсщIэну, зы мазэм и кIуэцIкIэ Iуэхутхьэбзэшхуэ фхуэзмыщIэмэ, фызыфIэфI тезыр къыстефлъхьэ.

Сэ абы жесIащ а псоми захуагъэ хэлъу къызэрысщыхъур, уеблэмэ ди деж анэмэту щымыIэу абы и унагъуэр бгым къинауэ ди цIыху куэдым ар езыр я фIэщ хъуну зэрыщымытыр, ди гъунапкъэхэм гъэру щаIыгъхэр зэхуашэсыным слъэкI зэрыхэсщIыхьынур, щхьэщэхупщIэу ахъшэм ди кIэзонэ ахъшэ хэтлъхьэну уставхэм хуит дамыщIми ,сызэрыдэIэпыкъун гуэр къызэрыхуэзгъуэтынур. Абы иужькIэ убзыщI хэмылъу жесIащ Щамил дауэ мыхъуами и унагъуэр фIырыфIкIэ къызэрыримытыжынур, хэт ищIэрэ къигъэгугъэнкIэ хъунщ къуаншагъэ псори къыхуигъэгъуну, и къулыкъури къыритыжыну, имыгъэзэжмэ, и анэри, фызри, и бынихри иукIынкIэ къигъэшынэнкIэ зэрыхъунур. Сэ абы селъэIуащ а жыхуэсIахэм тету Щамил хъыбар къригъащIэмэ къищтэну унафэр зыхуэдэр къызжиIэну. Хьэжы-Мурат уэгум дэплъейщ, и IитIыр уафэм хуишийри къызжиIащ псори тхьэм и IэмыщIэ зэрилъыр, абы зэи и бийм и IэмыщIэ зэрызримылъхьэнур, сыту жыпIэмэ хьэкъыу ещIэ Щамил къызэрыхуимыгъэгъунур, игъэзэжамэ куэдрэ псэууэ дунейм зэрытримыгъэтынур. И унагъуэр зэтриукIэным и гугъу пщIымэ, Щамил апхуэдизу щхьэпскъым и бийр нэхъ хъыжьэж, нэхъ шынагъуэж зыхуищIыну, етIуанэрауэ, Дагъыстаным иджыри исщ ар къызэрыдашэхын фIэлIыкI зиIэ цIыху куэд. ИкIэм жиIащ тхьэм дяпэкIи сыт къыхуимыгъэфэщами, и унагъуэр къызэрищэхужын Iуэху фIэкIа и щхьэм зэримылъыр, тхьэм и цIэкIэ къызэрызэлъэIур Шэшэн щIыналъэм и Iэгъуэблагъэхэм кIуэжынуIизын естыну, ди унафэщIхэм хуит зыкъыригъэщIурэ и унагъуэм зыпищIэну нобэ я Iуэху зытетыр, хуит къищIыжын папщIэ хэкIыпIэу иIэр къихутэн мурадкIэ, мыувыIэу жеIэ дэ къыдэбий цIыху куэд, абы и наIибхэри хэту, Хьэжы-Мурат ноби и телъхьэу дыкъэзыгъэбий а лъэныкъуэм зэрыщыIэр; урысхэм къагъэIурыщIа е димыфIми дызымыгъэбий цIыхухэм, дэри дадэIэпыкъуурэ запедгъэщIатэмэ, жэщми махуэми и гум псэхугъуэ къезымыт гукъеяуэр  зэтес хъужыну, ди сэбэп зыпылъ Iуэхухэр лэжьын щIидзэну ди дзыхь къихьыну. Ар мэлъаIуэ къэзакъ шууей хъыжьэ тIощI, тIощIрэ пщIырэ хуэдиз, абы и унафэм щIэту икIи къахъумэу гъусэ хуэтщIу Грознэм дгъэкIуэну, абы жиIэхэр зэрыпэжым ар и шэсыпIэ хъуну.

       Уэ къыбгурыIуэнщ, джыназ щэныфIэ, а псом ину сызэрагъэпIейтейр, сыт сымылэжьами, си пщэ жэуаплыныгъэ ин къызэрыдэхуэр. ИкъукIэ мысакъыныгъэ ин хъунт абы нэсу дзыхь хуэтщIыныр; ауэ щIэпхъуэжын папщIэ абы Iэмалу иIэр къеIытхынумэ, ар щIэдубыдэн хуей хъунт; ар, сэ сызэреплъымкIэ, захуагъэ хъунтэкъым, политикэ и лъэныкъуэкIи тэмэму къыщIидзынтэкъым. Апхуэдэ Iуэху кIэлъызетхьэмэ, абы и хъыбар щIэх дыдэу Дагъыстан псом щызэлъэщIысынщ, куэд мащIэми Щамил нахуэу зыпэщIэзысэну хьэзыр псори (ахэр куэд мэхъу) набдзэгубдзаплъэу къыкIэлъоплъ Iимамым и дзэпщ нэхъ хахуэу икIи дэIэпыкъуэгъуфI, гъащIэм ирихулIэу а зи щхьэр къыдэзыхьэлIэн хуей хъуам и Iуэхур зэрыхъум. ЗауэлI гъэрым и натIэ илъыр Хьэжы-Мурат етпэсауэ щытамэ, ар Щамил зэрепцIыжам дэркIэ иIэ мыхьэнэр кIуэдат.

       А псом къыхэкIыу сэ нэгъуэщIу Iуэхум сыбгъэдыхьэфакъым, Хьэжы-Мурат щIэпхъуэжыну и щхьэ къихьэ хъужыкъуэмэ, щыуагъэшхуэ сIэщIэкIауэ сагъэкъуаншэн пэтми. Ди къулыкъум, псом хуэмыдэу мыпхуэдэ зэхэзэрыхьа Iуэхум щыгъуэ гугъущ, жыпIэ хъунущ пхузэфIэмыкIыхэну, зы гъуэгу захуэ хэхакIэ ущыуэнкIэ умышынэу урикIуэну жэуаплыныгъэр уи пщэ думылъхьэжу, ауэ гъуэгур захуэу тэмэму къыпщыхъумэ абы ирикIуэн хуейщ – зэрыхъуIауэ ирехъу.

       СыволъэIу, джыназ щэныфIэ, мы си Iуэху еплъыкIэр августейшэ ди государь императорым и пащхьэ схуиплъхьэну, сэ насыпыфIэ дыдэу зыслъытэжынущ пащтыхь дотэм си IуэхущIафэр тэмэму къилъытэмэ. Мы уэ ныпхуэстхыр  генералхэу Заводскэмрэ Козловскэмрэ яхуэстхащ, Козловскэм и щхьэкIэ Хьэжы-Мурат и Iуэху зэрихуэну, абы Iизыншэу зы щIыпIэ кIуэ зэрымыхъунур, Хьэжы-Мурати быдэу жесIащ. Апхуэдэу сэ абы жесIащ конвой щIыгъуу быдапIэм къыдэкIыурэ зигъэлъагъуэмэ нэхъыфIу, Хьэжы-Мурат щIэубыдауэ тIыгъыу Щамил хъыбар имыгъэIун щхьэкIэ; абы щыгъуэми псалъэ къеIысхащ зэи Воздвиженскэм мыкIуэну, сыту жыпIэмэ, Хьэжы-Мурат абы и IэмыщIэ зрилъхьа щхьэкIэ, си къуэр абы щыунафэщIкъым; абы псалъэмакъ мыщхьэмыпэхэр къишэнкIэ мэхъу. ЖыпIэнурамэ, Воздвиженскэ дэ къыдэбий цIыхубэ куэд дыдэм пэгъунэгъуIуэщ, абы къыхэкIыу дзыхь зыхуищIхэм запищIэн щхьэкIэ Хьэжы-Мурат дежкIэ Грознэр сыт и лъэныкъуэкIи нэхъыфIщ.

       КъыхэщыпыкIа къэзакъ шуей тIощI зы лъэбакъуэ хуэдизкIэ къыбгъэдэмыкIынухэм нэмыщI, абы згъэкIуащ цIыху зэпIэзэрыт, пщIэрэ щхьэрэ зиIэ, офицер Iущ ротмистр Лорис-Меликовыр, тэтэрыбзэкIэ псалъэр. Хьэжы-Мурат фIыуэ зыцIыхур, си гугъэмкIэ, нэсу абы дзыхь къыхуещIыр. МахуипщI мыбы щигъэкIуам Хьэжы-Мурат подполковник джыназ Бархановым, Шушенскэ уездым и тет, къулыкъу IуэхукIэ мыбы къэкIуам, цIыху телъыджэм, сэри нэсу дзыхь зыхуэсщIым , щIыгъуу псэуащ. Абыи Хьэжы-Мурат и дзыхь къилэжьащ, абы фIэкIа нэгъуэщI димыгъусэу тэтэрыбзэ къабзэу зэрищIэм и сэбэпкIэ, дэ Iуэху щэхухэм дытепсэлъыхьащ.

       Хьэжы-Мурат етщIэнумкIэ сэ Тархановым седжэнджэщащ. Сэ зэрысщIара тэмэмыр,хьэмэрэ тутнакъэщым иддзэу, зэрытхузэфIэкI псомкIи тхъумэн хуея – е кIэлъызепхьауэ ар пхъумэн жыхуэпIэр тынш цIыкIукъым, хьэмэрэ мы лъахэр едгъэбгынэн хуея? Иужьрей бгъэдыхьэкIитIыр къыхэтхыгъамэ, Хьэжы-Муратрэ Щамилрэ зэрызыщыхьам дэ ефIэкIыныгъэу къыдита псори хэдутэжауэ арат, абы нэмыщIу Щамил и Iуэху зымыдэ бгырысхэм къаIэтурэ псалъэмакъ зэщIэплъэ зэпытыр зэпыдудауэ арат. Джыназ Тархановым къызжиIащ Хьэжы-Мурат пэжу къызэрыдбгъэдэтыр и фIэщ зэрыхъур, къыхуигъэгъуну къигъэгугъуа пэтми, Хьэжы-Мурат фIыуэ зэрищIэр Щамил къызэрыхуимыгъэгъунуIар, зэрыIэрыхьэххэу и щхьэр зэрыпилъэнур. Тархановыр зыгъэпIейтейуэ щыIэр зы Iуэхугъуэ закъуэщ – ар Хьэжы-Мурат зэрыдинлырщ икIи абы иубзыщIыркъым абы  лъэныкъуэмкIэ Щамил къыщытрикъузэнкIэ зэрыхъунур. Ауэ, зэрыжысIащи, абы Хьэжы-Мурат и фIэщ хуэщIынукъым иджыпсту мыхъуми игъэзэжу зэман гуэр дэкIа нэужь, и ажалыр къимыгъэсыну.

       Аращ, джыназ щэныфIэ, мы къекIуэкI ди Iуэхухэм я зы теплъэгъуэм ехьэлIауэ ныбжесIэну сызыхуеяр».

 

XV

 

       Тхыгъэр Тифлис икIыу гъуэгу техьащ декабрым и 24 махуэм 52 гъэм. ИлъэсыщIэм и пэ къихуэу шы зыбгъупщI игъэпщу зэгуэзыгъэуда, шыгухуипщIхэм я накIэлъакIэр щIэзыуда фельдегерым письмор а зэманым зауэ IуэхухэмкIэ министру щыта джыназ Чернышев и пащхьэ ирилъхьащ.

       I852 гъэм январым и I-м адрей Iуэхухэм ящIыгъуу Воронцов и письмор император Николай хуишащ.

       Чернышев Воронцовыр фIыуэ илъагъуртэкъым – илъагъуртэкъым Воронцов псом пщIэ зэрыхуащIым, абы и къулеягъым, Воронцов зэрыджыназ нэсым, езы Чернышев зэрыапхуэмыдэм, псом нэхъыщхьэращи, императорыр Воронцов егъэлеяуэ фIыуэ зэрыхущытым папщIэ. Абы къыхэкIыу Iэмал игъуэтыху Чернышев Воронцов зэран зэрыхуэхъун иужь итт. Кавказ Iуэхухэм теухуауэ нэхъапэм доклад щищIам щыгъуэ абы Николай Воронцов гукъанэ хуригъэщIын и гугъат урыс унафэщIхэм я зэранкIэ бгырысхэм сэлэт гуп миныр къызэрызэтраукIэм щхьэкIэ. Иджыпстуи ар иужь итт Хьэжы-Мурат теухуауэ Воронцов къищта унафэр зэблэшауэ пащтыхьым и пащхьэ ирилъхьэну. Ар хэтт урысхэр хригъэлъафэу Воронцов бгырысхэм сыт щыгъуи къащхьэщыжыну, Хьэжы-Мурат Кавказым къызэрыщинар делагъэу. Хьэжы-Мурат зыкъыщIитар ди тIасхъапIэхэр къихутэну ара хуэдэу, ар Урысейм и курыкупсэм къишауэ и унагъуэр къащэхужа нэужь фIэкIа абы дзыхь ебгъэз мыхъуну пащтыхьым и фIэщ ищIыну.

       Ауэ Чернышев и мурадыр къехъулIакъым , январым и I-м хуабжьу гукъыдэжыншэу нэху къызэрекIам къыхэкIыу, а пщэдджыжьым езым и щхьэм къихьам фIэкIа нэгъуэщIым и чэнджэщкIэ унафэ къищтэнутэкъым Николай I, псом хуэмыдэу Чернышев къыбгъэдилъхьэ IуэхукIэ, хэбгъэзыхьмэ абы ар ерагъкIэ ишэч къудейт, зэкIэ зэрызихъуэкIын зэрыщымыIэм къыхэкIыу, декабристхэм я Iуэхур щызэхагъэкIым Захар Чернышев игъэунэхъуу и мылъкур зэрилъэфэлIэну зэрыхэтар ищIэрти, цIыху цIапIэу ибжырт. Николай зэрыгукъыдэжыншэм и фIыщIэкIэ Хьэжы-Мурат Кавказым ирамышу къэнащ, и гъащIэм зэхъуэкIыныгъэ игъуэтакъым, ауэ Чернышев и докладыр нэгъуэщI зэманым ищIауэ щытамэ Хьэжы-Мурат и Iуэхум нэгъуэщIу зиублэрэкIынкIэ хъунт.

       Сыхьэтыр пщIым и ныкъуэ хъуауэ арат Чернышев и шыгуху гъум кIэщI жьакIацэр, къэдабэ пыIэ пшэплъыфэр щхьэрыкъуауэ, Николай Павлович зэрызекIуэ хабзэм ещхь Iэжьэ цIыкIум и гублащхьэм дэсу Зимнэ Уардэунэм и екIуэлIапIэ цIыкIум деж Iулъадэу джыназ Долгорукэм и шыгуху вожэхэр и пхэм щIэдзауэ Iэджэ щIауэ щысым, нэхъ пасэу зи бариныр къэзышам, фIэхъус щырихам.

       Чернышев дзыдзэ пщампIэху зытелъ шынел щыгът, адэкъэ къабзий зыдэIуа шляпэ щимэ щхьэрыгът. Мыщафэр и куэхэм ятридзри и щIыIэм игъэдия, кIэлош зыщымыгъ и лъакъуэ дияхэр сакъыу къыригъэувэхри (ар кIэлош зэрыщимытIагъэм ирипагэрт), шыгъэцIывхэр игъэпсалъэу зигъэщхъыу швейцарым Iуиха бжэмкIэ ар щIыхьащ. Камер-унэIут лIыжьыр къыпожажьэри абы шынелыр пэIущIэм щыIех. Чернышев гъуджэм бгъэдохьэ, сакъыу и щхьэц лей гъэушэрэзам шляпэр щхьэщех. Гъуджэм йоплъэри хабзэ зэрыхуэхъуауэ нэжьгъуцхэр, натIэцыр ирелъэщIэкI, пщIэхэлъ жорыр зэрегъэзахуэ, дамэтелъхэм, бгырыпхым и Iэр ирегъажэри фIыуэ къемыдэIуэж лъакъуэхэр ерегъыу зэблихыурэ алэрыбгъукIэ къиубгъукIадэкIуейпIэр къызэренэкI.

 ЗэщыхупыкIарэ  Iужажагъэ  хэлъу загъэщхъауэ блыным  еувэкIа камер-нэгуфIыщIэщIэхэм яблокIри Чернышов пэIущIэ пэшым щIохьэ.  Мы IэнатIэр   къызэрылъагъэсрэ куэд мыщIа, фащэр щIэрыпси дамэтелъхэри къызыщылындыкI,   зэкIэ фадэмрэ цIыхубзымрэ ирамыфа нэгум зи пащIэ псыгъуэ цIыкIухэр текъуэдия, Николай Павлович ещхьу зи нэжьгъуцхэр ежьэкIа адьютантыр пщIэ къыхуищIу абы къыIуощIэ. Зауэ IуэхухэмкIэ министрым и къуэдзэ джыназ Долгорукий Василий и нэгу делэIуделафэм зэшыныр къищу къотэджри фIэхъус кърех. Мыбыи  и пащIи, жьакIи, нэжьгъуци Николай зригъэщхьу игъэкIырт.

- Императорыр  щыIэ? - Чернышев флигель- адъютантым зыхуегъазэ,

  и щхьэр кабинетыбжэмкIэ ищIурэ.

   -Зи щIыхьыр иныр къэкIуэжа къудейщ- французыбзэкIэ жэуап къыретыж, псы зэрыт стэчан и щхьэм тригъэувамэ, имыкIутын хуэдэу щабэ рвкIуэ флигель- адъютантым къет жэуап ,езым и макъым щIэдэIужрэ абы гукъыдэж ин къызэрыритырыр нэрылъагъуу, и щытыкIэ псомкIэ здиунэтIа   щIыпIэм  пщIэрэ щIыхьу хуиIэм и инагъым и щыхьэту макъ зымыщI бжэр Iэдэбу Iуехри щIохьэ.

   Долгорукэм и дэфтэрылъэр зэтрехри къыздихьа тхылъымпIэхэр аргуэру зэ зэIепщIыкI.

   Чернышев зызэхеуфэри   пэшым  ирокIукI, и лъакъуэхэм  удэрэбжьар зригъэукъуэдийурэ хуэшыр иригъэкIыу, пащтыхьым жриIэнухэм егупсысу. Чернышев моуэ бжэм щыбгъэдыхьэм ар къызэIуокI, щыщIыхьэм щыгъуэ нэхърэ нэхъ лыдыжу, нэхъ щэныфIи къэхъуауэ флюгель-адьюдантыр къыщIокIыж икIи  и Iэр ещIри  министрымрэ и къуэдзэмрэ  щIыхьэну ирегъэблагъэ.

   МафIэсым къела Зимнэ Уардэунэр зэрызэрагъэпэщыжрэ Iэджэ щIат, арщхьэкIэ Николай етIуанэ къатым иджыри щыпсэурт. Министрхэми, нэгъуэщI унафэщIышхуэхэм щаIущIэ пэшыр икъукIэ лъагэщ, щхьэгъубжэшхуиплI хэтщ.  Блын жьантIэм император Александр I-нэм и сурэт ин  фIэлъщ. Щхьэгъубжэ зэхуакухэм бюроитI дэтщ; блынхэм шэнт зыбжанэ кIэрытщ, пэшым и кум стIол абрагъуэ, абы и  жьантIэм Николай и шэнтиуэр,  и гупэмкIэ къыщIыхьэхэр щигъэтIыс шэнтхэр къыщытщ.

  Николай дамэтелъ цIыкIу фIэкIа зытемылъ къэптал фIыцIэ щыгът дамэтелъ гъэщIэрэщIа эполеткIэ зэджэр щIымыгъуу. Ар стIолым пэрыст зигъэкъарэ бгырыпх бгъуфIэкIэ щIэкъузыкIа и ныбэф иныр ипэ иту, икIи гъащIэ къызыщIэмыщ нэ диеяхэмкIэ къыщIыхьахэм къеплъырт. И шынэкIу кIыхьу натIэ къэбкIэ иухми, щхьэ джафэм телъэщIауэ  щхьэц лей зэрихьэми , сыт щыгъуи щIыIэ мылыр къызыщIих напщIэ  зэхэуфахэми, пщампIэм екъузылIа жьэпкъми абы и нэгур нэщхъыцэ, уеблэмэ губжьаифэ къытрагъауэрт. Апхуэдэ гукъыдэжыншагъэм и щхьэусыгъуэт зэрешарт. Езыгъэшари дыгъуэпшыхь зыхэта бал-маскарадыр арат.  Зи  щыгум бзу сурэт тет кавалергадскэ гъущI пыIэр щхьэрыгъыу лIы абрагъуэр екуэкуншэу  щтэIэщтаблэу  зэхэт   цIыхухэм щапхырыкIым мыбы и пэкIэ щыIа маскарадым къыщыIущIа цIыхубзым, нэкIуIупхъуэ зыIулъым Iууащ. А цIыхубзым и Iэпкълъэпкъ зэкIужым, и щIыфэм и хужьагъым, макъ гуакIуэм пащтыхьыр дахьэхат. АрщхьэкIэ лIыжь гурыщIэр къызэщIигъаплъэри ар бзэхыжат къыкIэлъыкIуэ маскарадыр пIалъэу къритри. Иджы, дыгъуэпшыхь ,ар езыр къыщыбгъэдыхьэм иутIыпщакъым. Абы ар иригъэблэгъащ игу ирихьа цIыхубзхэр здишэу пэш щхьэхуэ сыт щыгъуи и закъуэу щыбгъэдэсыным хухахам. Щыму бжэм нэс кIуэри Николай зиплъыхьащ, арщхьэкIэ  и  IуэхутхьэбзащIэр  зыщIыпIэкIи щилъэгъуакъым.  И  нэщхъ зэхиукIауэ Николай бжэм еIунщIащ цIыхубзыр япэ иригъэщри.

  -Мыбы зыгуэр щIэс хуэдэщ,-жиIащ цIыхубзым французыбзэкIэ къэувыIэурэ. Пэж дыдэу пэшыр нэщIтэкъым. Къэдабэ зытебза шэнтжьейм ист улан офицеррэ зи нэкIуIупхъуэр Iуха цIыхубз сырыху щIалэ дахэ  дыдэ цIыкIурэ. Къэгубжьауэ нэкIэ къепыдж Николай и Iэпкълъэпкъ гъумыщIэм къыщыIуплъэм цIыхубз сырыху цIыкIум пIащIэ-тхъытхъыу нэкIуIупхъуэр зыIуилъхьэжащ, улан офицерым и нэгум гузэвэгъуэ щIыIэр къищу зыхуэмыгъэхъеижу и пIэм ижыхьащ.

 ЦIыхухэр къызэрыщышынэм сыт хуэдизу емысэжами, абы  дапщэщ щыгъуи и гуапэт цIыхухэр игъэшынэн, гузэвэгъуэм хидзэн, губжьыр дахэкIэ зэрихъуэкIыу и нэхэм гуапагъэ къыщIигъэхьэн, абы цIыхур нэхъри  нэхъ щтэIэщтаблэ зэрищIыр ищIэрти. Иджыпстуи аращ ищIар:

  -Уэ, си къуэш,-жриIащ абы зи Iэпкълъэпкъыр хуэшым иубыда офицерым,- уэ  унэхъыщIэщ, диваныр хуит къысхуэпщI хъунущ.

Офицерыр къыщылъэтащ, хужь-плъыжь хъууэ, гъэшауэ щIэжыжащ, щIыгъуа цIыхубзым иужь иту.

НэкIуIупхъуэ зыIулъыр  швед-гувернерым ипхъу иъэс тIошIым ит, зи  дзыгъуэ  джанэр зыщамыха  хъыджэбзу къыщIэкIащ. Хъыджэбзым Николай къыжриIащ зэрысабий лъандэрэ и сурэтхэм еплъурэ хьэщыкъ къызэрыхуэхъуар, тхьэ пэлъытэу къызэрилъытэр икIи сыту мыхъуами гу къызылъыригъэтэн мурад зэриIар. Иджы, жиIэрт, си гуращэм сытеIэбащи, нэгъуэщI зыри хуейкъым, зыгуэркIи  сыпщыгугъыркъым. ЦIыхубзхэм щахуэзэ къэхьпапIэм хъыджэбзыр иригъэшащ икIи сыхьэтым щIигъукIэ  и гупэ  хэлъащ.

 Жэщым къигъэзэжри   и гъуэлъыпIэ  къурэ Iузэм щыгъуэлъыжат, Наполеон и шляпэм хуэдэу цIэрыIуэ   хъуа  (ардыдэрт абы жиIэр) плащыр зытрипIэри, ауэ щIэх жейм хилъэфакъым. Зэм абы и нэгу къыщIыхьэрт хъыджэбзым и нэкуху шынэри гуфIэгъуэри къызэрыщыр, зэми Iэджэ щIауэ и щIасэ Нелидовэм и дамэ лыфIэр, лъэщыр и нэгу къыщIигъэхьэрти а тIур зэригъапщэрт. Щхьэгъусэ зиIэ цIыхур щэныншэныр емыкIуу абы игу къэкIыххэртэкъым, ар зыгуэрым къыжриIами икъукIэ игъэщIэгъуэнт. Ауэ, псори тэмэму ищIэ хуэдэу къыщыхъуж пэтми,  гурыщIэ ткIыбжь гуэр  и гум къыщызэрыдэхьейрти, а гурыщIэр ирикъухьын папщIэ и гур игъафIэрт: сыту цIыху ин, сыту цIыхушхуэ ар!

Гувауэ жеижа пэтми ар, зэрыхибзэу, сыхьэтийм ежьауэ къэушащ, сыт щыгъуи ещхьу зитхьэщI-зигъэкъабзэщ и щIыфэ пшэрыр мылкIэ зэпилъэщIыхьри тхьэм елъэIуащ- «Богородицэ», «Верую», «Отче нащ»  тхьэлъэIухэм къеджащ, къызэджам къарыкIым мыхьэнэ лъэпкъ яримыту    Тхьэ  елъэIущ, шынелыр щитIагъэщ, фуражкэр тригъэсщ абыжми, щIыхьэпIэ  цIыкIумкIэ къыщIэкIри псыIуфэ гъуэгум техьащ.

   Гъуэгуку дыдэм деж ар щыIущIащ езым ещхьу цIыху абрагъуэм,  правоведенэмкIэ училищэм и мундирымрэ шляпэмрэ зыщыгъ  еджакIуэм. Училищэм и фащэр зэрилъагъуу Николай Павлович и нэщхъыр  нэхъри зэхэуащ- ятеплъэ  хъуркъым  гупсысэн,зыгуэрхэр зэзыгъэзэхуэну  иужь итхэм, ауэ  щIалэ зэIэщIэлъым  и лъэгагъым, екIуу иувыкIауэ, и IэфракIэр тэмэму Iэтауэ фIэхъус къызэрырихам абы губжьыр иракъухащ.

 -Хэт уи унэцIэр?- еупщIащ абы.

- Полосатовщ, Фи Императскэ  Величествэ!

-Дзэм къулыкъу щыпщIэну ухуей?

-  Хьэуэ,  Фи  Императорскэ Величествэ!

-Ахьмакъ!- Николай и щIыб къигъазэри ежьэжащ, япэу и щхьэм къихьа псалъэр ину къипсэлъыурэ. «Копервин, Копервин,-къытригъэзэжурэ жиIэрт абы дыгъуасэрей цIыхубзым и цIэр . - ЦIапIагъэщ. ЦIапIагъэщ». Ар жиIэм  егупсысыртэкъым, атIэ а  псалъэхэмкIэ  и гурыщIэ ткIыбжьыр ирикъухыу аркъудейт. «Араащ.Сэрыншэу сыт ищIыст Урысейр,- и щхьэ  хужиIэжырт абы,  и  щхьэ хуэмыарэзыжын  гурыщIэр къызэрыпкъырыхьэр  зыхищIэу. -Хьэуэ,  сытым щыщт, Урысей къудейр мыхъуу, Европей псор!» Пруссием и король и щыкъу щIалэм и гуащIэмэщIагъэр, делагъэр игу  къокIыжри  и щхьэр егъэкIэрахъуэ.

   Къыщигъэзэжам абы Салтыков и щIыхьэпIэкIэ зэджэм деж  фащэ плъыжькIэ хуэпа IуэхутхьэбзэщIэхэр  щIымыгъуу гъуэгу темыхьэ Еленэ Павловнэ и гуимэр къыщилъэгъуащ. Абы дежкIэ Еленэ Павловнэ, щIэныгъэм, усыгъэм тепсэлъыхьым и мызакъуэу, цIыхухэм я унафэ щIыным Николай нэхърэ нэхъ Iэзэу пэлъэщыну къэзывхэм я цIыхуут  къызэрилъытэр. Абы ищIэрт  сыт хуэдизу зыхуэмыарэзы цIыхухэр  лъэныкъуэ иримыгъэзами ахэр нэхъыбэ хъуауэ къыкъуокIыжхэр. Игу къокIыж иджыблагъэ лIа Михаил Павлович. Зэгуэпауэ къонэщхъыцэ, аргуэруи игу къыпылъадэ псалъэхэр къыIущэщу щIедзэж. Iущэщэн щыщигъэтар Уардэунэм щIыхьэжа нэужьщ. И пэшым щIыхьэжщ, и щхьэцхэр, нэжьгъуцхэр трилъащIэщ, и пащIэхэр щIиIуантIэри и унафэ щIэтхэм щахуэзэ пэшым занщIэу иунэтIащ.

   Япэу Чернышев къригъэблэгъащ. Николай и нитIым зэрыщIэплъэу Чернышев, ар дыгъуасэ зыхэтахэр ищIэрти, занщIэу къыгурыIуащ абы гукъыдэж зэримыIэр. ЩIыIэ-щIыIэу фIэхъус кърихри игъэтIысащ,  занщIэу и нэ гъащIэншэхэр къытриубыдащ.

   Псом япэу Чернышев тепсэлъыхьащ интендант къулыкъущIэхэм мылъку куэд зэхадагъуауэ къызэрыщIагъэщам; итIанэ урысыдзэр Пруссием и гъунапкъэм и Iэгъуэблагъэм зэрыщетIысэхам и гугъу ищIащ; илъэсыщIэм ирихьэлIэу дамыгъэ зратахэм хамытхэу къэнахэм я цIэ къриIуащ; абы иужькIэ Хьэжы-Мурат зэрызыкъитам ехьэлIауэ Воронцов къитхам тепсэлъыхьри медицинэ академием и студентыр профессорым и псэм зэреIам теухуауэ хъыбар мыфэмыцымкIэ и псалъэр иухащ.

Николай щыму, и Iупэхэр зэтекъузауэ  зи Iэпэ  цIэншэм  дыщэ Iэлъын закъуэ  илъ и Iэ хужьхэр тхылъымпIэ напэхэм иригъажэурэ дыгъухэм ятеухуа хъыбарым едэIуащ и нитIыр Чернышев и натIэмрэ натIэбжьэ  пIиимрэ теубыдауэ.

   Николай шэч къытрихьэртэкъым псори зэрыдыгъуэм. Абы ищIэрт интендант къулыкъущIэхэм тезыр зэратрилъхьэнур, ахэр псори сэлэту дзэм зэраритынур, ауэ ищIэрт трагъэкIахэм я пIэ къиувэнухэм ардыдэр зэращIэнур. КъулыкъущIэхэм я хьэлщ дыгъуэн, абы езым и къалэнщ абыхэм тезыр ятрилъхьэн, икIи  сыт хуэдизу имыужэгъуами а къалэныр щхьэх имыIэу егъэзащIэ.

   -КъызэрыщIэкIымкIэ, Урысейм мыдыгъуэу зы цIыху закъуэщ исыр.

 Чернышев занщIэу къыгурыIуащ а цIыху закъуэр езы Николайуэ  зэрыщытыр икIи ар диIыгъыу пыгуфIыкIащ.

 -Арагъэнщ Iуэхур зытетыр, Фи  Величество,- жиIащ абы.

   - Къэгъанэ. Iэ тездзэнщ, -жеIэ Николаи, тхылъымпIэхэр, къещтэри стIолым и сэмэгурабгъу лъэныкъуэхэмкIэ егъэтIыс.

Абы иужькIэ Чернышев ягъэпэжэнухэм, дзэр зэрыIэпхъуам топсэлъыхь, Николай спискэм ироплъэ, зыбжанэм я цIэр иретхъыкI, итIанэ кIэщIу, пигъэщхъыу унафэ ещI дивизитI прусс гъунапкъэм ешэлIэным теухуауэ.

   Николай прусс королым игу хуэплъырт 48 гъэм иужькIи конституцэ къызэрыригъэщтам папщIэ, и щыкъу щIалэм хуитх письмохэм сыт хуэдизу ар щимыгъэныбжьэгъу пэтми, абы и и къэрал гъунапкъэм дзэ щиIыгъмэ нэхъ тэмэму къилъытэрт, къэхъуIамэ, епхъуэн хуэдэу. А дзэхэм  ар хуейт Пруссием зэрыхьэзэрий къыщыхъу хъужыкъуэмэ, щыкъу щIалэм и тахтэр ирихъумэн щхьэкIи, Австрием венргхэм ящихъумэу дзэ зэригъэкIуам ещхьу. «Аращ, сыт и натIэ хъунт иджы Урысейм сэр мыхъуамэ»,-аргуэру егупсысащ ар.

   -Сыт иджыри? -щIоупщIэ  пащтыхьыр.

  - Кавказым фельдъегер къикIащ,- кърегъажьэ Чернышев икIи Хьэжы-Мурат зэрызыкъиIэтам теухуауэ Вороноцов къитхахэр хуеIуатэ.

  -Ы-хьы, - жеIэ Николай. - Ар Iейкъым.

-Фи Величествэм зэхилъхьа планым лэжьэн щIидза хуэдэщ,-пещэ Чернышев.

  Стратегие и лъэныкъуэкIэ зэчий бгъэдэлъу жаIэу къыщытхъуныр Николай фIэфIт, апхуэдэ зэфIэкI зэримыIэр ищIэж пэтми. Иджы а щытхъур нэхъ зыубгъуауэ хуаIэтыным и нэ къыхуикIырт.

 -Уэ апхуэдэу къэплъытэрэ? - щIоупщIэ ар.

- Къызолъытэри Фи  Величествэм и планым тету дымыпIащIэу ауэ хуэм-хуэмурэ мэзхэр пыдупщIу, я гъэтIылъыгъэхэр дгъэсу дыкIуэтамэ, Кавказыр къызэрыдгъэIурыщIэрэ Iэджэ щIат. Хьэжы-Мурат зыкъитыныр къызыхэкIари аращ. Абы къыгурыIуащ афIэкIа къызэрытпэщIэмытыжыфынур.

  -Пэжщ, - арэзы мэхъу Николай.

Мэзхэр паупщIу, ерыскъыпхъэхэр Iисраф ящIу хуэмурэ бийм и лъахэм ихьэным теухуа план Ермоловымрэ Вельяминовымрэ зэхалъхьам, Николай къигъэува планым-Щэмил и тIысыпIэр зэ теуэгъуэм къэубыдауэ хъунщIапIэ лъапсэр зэтегъэщэхэным теухуам и зэранкIэ I845 гъэм Даргин зекIуэ цIыху гъащIэ куэд зытекIуэдам -зыкIи ещхьтэкъым, ауэ мэзхэр пыупщIауэ, ерыскъыпхъэхэр Iисраф щIауэ хуэмурэ кIуэтэным тещIыхьари Николай и щхьэм фIикъуэрт. Къыпщыхъунт мэзхэр паупщIурэ, ерыскъым хыхьэр Iисраф ящIурэ япэкIэ кIуэтэныр абы и плану я фIэщ ищIын щхьэкIэ 45 гъэм ар ткIийуэ зытета IуэхуеплъыкIэр ибзыщIын хуейуэ. Ауэ ибзыщIыртэкъым, атIэ, а планитIыр  зыр адрейм пэщIэувэ пэтми, а тIуми иригушхуэрт. Нахуэу, емыкIуу къыхужаIэ щытхъу нэпцIым ар апхуэдизкIи ягъэщхьэрыуати, сыт имыщIами жимыIами, ахэр щхьэм къимытIэсэным хуэдизу   емыкIуу щытми тэмэму, къекIуу къилъытэ хъуат.

   Апхуэдэт Кавказым къикIа тхыгъэр хуиIуэта нэужь медико-хирург академием и студентым и Iуэхум теухуауэ Чернышев ищIа докладым трищIыхьа унафэри.

 Iуэхур зэрыщытыр мырат: щIалэщIэм тIэунейрэ экаменыр хуэмытауэ ещанэу итыну щIыхьэу, и Iуэхур экзаменаторым къыщримыгъэкIым,   тэмакъ кIэщI къэхъуа студентым къэрэндащ зэраупэпцI сэ жан цIыкIу стIолым телъыр къипхъуатэри профессор зэрэ -тIэурэ  уIэгъэ  цIыкIу гуэрхэр тридзат.

 -И унэцIэр?- щIоупщIэ Николай.

 -Бжевский.

-Поляк?

 -Поляк лъэпкъ къыхэкIащ, католикщ,-  жэуап къет Чернышев.

 Николай и нэщхъыр зэхеукIэ.

 Абы полякхэм леишхуэ ярихат. А лейр игъэзэхуэн щхьэкIэ абы  хьэкъыу  и фIэщ зыщищIыжын хуейт  поляк псори бзаджэнаджэу,  якIэлъэзэрихьа лейм къишэчым хуэдиз лъагъумыхъуныгъэ яхуиIэт.

 -Зэ умыпIащIэ,- жеIэ пащтыхьми и нэхэр зэтрепIэ, и щхьэр щIэгуауэ йоплъых.

 Чернышев мызэ-мытIэу зэхихауэ ищIэрт Iуэхушхуэ гуэр унафэ трищIыхьын ипэ къихуэу апхуэдэу ищIу-зыщIэгупсысыкIыурэ и гум, и псэм къыжраIэм едаIуэ хуэдэ зищIу икIи апхуэдэм деж и гум къыжриIам  трищIыхьам нэхъ унафэ тэмэм шымыIэу. И гумм, и псэм  жаIэ унафэр  къищтэн хуейуэ къилъытэу.  Иджыпстуи ар егупсысырт полякхэм яхуиIэ гужьгъэжьгъыр къэзыгъэуша студентым а гужьгъэжьгъыр зыгъэтIысын тезыр зэрытрилъхьэным.  ИкIи и гум мыпхуэдэ унафэ къитэджыкIащ. Абы докладыр къищтэри и хъэт пIащэмкIэ тритхащ: «Щхьэпылъэ къелэжь. Ауэ, Тхьэм и фIыщIэкIэ, апхуэдэ тезыр ди деж щыIэкъым. Сэракъым ар къэзыублэнури. I2-рэ цIыху миным япхырышын». Николай ищIэрт удын мин I2-м цIыхур къемылын дэнэ къэна лIэкIеиуэ зэрыщытыр, удын минитхум цIыхум нэхъ лъэщ дыдэри къызэремылыр. Ауэ абы и псэм къехуэбэкIырт гущIэгъуншагъэр къызэребэкIри и пащтыхьыгъуэм щхьэпылъэ тезыр зэрыщымыIэжмри зыхищIэну.

 Iэ тридза нэужь докладыр Чернышев хуегъэкIуатэ.

- Мэ,- жеIэ. -Къеджэ.

Чернышев къоджэ, унафэ Iущыр зэригъэщIагъуэм и щыхьэту и щхьэр егъэщхъ.

   -Студент псори плацым къифшэ,  тезыр зэрытралъхьэр  ялъагъун хуэдэу, - щIегъуж Николай.

« Абыхэм я дежкIэ щхьэпэ хъунщ. Революцэ хуамэбжьымэр къапкъырысхунщ  сэ абыхэм»,-  йогупсыс ар.

-СыныводаIуэ-жеIэ Чернышев икIи мащIэу и псалъэр зэпегъэу, и натIэцым толъэщIыхьри кавказ IуэхухэмкIэ трегъэзэж.

  -Сыт Михаил Семенович  хуэттхыну уи унафэ?

  -Си псалъэм  ткIийуэ тырет-Шэшэным и жылагъуэхэр зэтырекъутэ, ерыскъыпхъэхэр ирегъэс, езауэ зэпытурэ псэупIэ ярыремыт,- жеIэ Николай.

-Хьэжы- Мурат теухуауэ сыт уи унафэ?- щIоупщIэ Чернышев.

 - Воронцов къитхыркъэ Кавказым къыщигъэсэбэпыну и мураду?

  -ДытемыгушхуэIуэу пIэрэ?- жеIэ Чернышев и нэхэм пащтыхьыр къыщIимыгъаплъэу,-Согузавэ, Михаил Семенович  жиIэр мыдзыхьщIыгъуэджэу  пIэрэ жысIэу.

-Уэ сыт жыпIэр-тIэ? - ткIийуэ къоупщI Николай Воронцов и унафэр хэутэн ищIыну Чернышев зэримурадым гу лъитауэ.

 -Сэ си гугъэт ар мыбы, Урысейм, къегъэшамэ, нэхъ шынагъуэншагъэу.

 -Уэ уи гугъэт, - Николай ар ауан ещI. -Сэ си гугъэкъым-тIэ икIи Воронцов сридарэгъущ. Мис апхуэдэуи хуэтх.

  -СынодаIуэ, - Чернышев къотэджыжри къыщIокIыж.

 КъыщIэкIыжащ Николай дзэхэр гъэIэпхъуэным теухуауэ къызэреупщIам иритыжа жэуапым фIэкIа нэгъуэщI жызымыIа Долгорукэри.

Чернышев   иужькIэ  ар IущIащ фIэхъус кърихыжын щхьэкIэ къэкIуа, Запад округым и тет Бибиковым. Православиер къащтэн ямыдэу хьэлыкъбэлыкъ къэзыIэта мэкъумэшыщIэхэм я бийуэ абы илэжьахэр тэмэму къилъытэри унафэ хуищIащ абыхэм военнэ суд лей ятрищIыхьыну. Абы къикIыр сэлэт сатырхэм пхырыхун хуейуэ арат башыр тракъутэу. АдэкIэ унафэ ищIащ къэрал мэкъумэшыщIэ мин зыбжанэр  цIыху щхьэхуэхэм  зэрыратам  теухуа тхыгъэр газетым къытезыдза редакторыр сэлэту дзэм яхуну.

 - Ар апхуэдэу щIэсщIэр сщIыну сыхуейщи  аращ,- жиIащ  абы. -  Унафэм  зыгуэр тепсэлъыхьыжу здэнукъым.

 Бибиковым къыгурыIуэрт залымыгъэкIэ православиер къызэрагъащтэри, мэкъумэшыщIэ щхьэхуиту къэнэжар нэгъуэщIу жыпIэмэ, пащтыхьым и пщылI   зэращIыр икъукIэ зэрылейр. Ауэ упэув хъунукъым –зыри жиIакъым и унафэр къыумыщтэмэ илъэс плIыщIым я кIуэцIкIэ зэригъэпэща фIэлIыкI  нобэ  нэсу къигъэсэбэпу зыхэпсэукIым хэкIыжауэ аращ. Абы къыхэкIыу и щхьэ фIыцIэ тхъугъэ зыхидзар игъэщхъащ, пащтыхьым и унафэ гущIэгъуншэр, захуагъэ жыхуаIэм хуэхейр, акъыл гуэри къызыхэмыщыр игъэзэщIэну зэрыхьэзырым и щыхьэту.

 Бибиковыр хуит ищIыжа нэужь, и къалэн нэсу зэригъэзэщIам шэч къытримыхьэу, ныхупцIапцIэ хихуу зекъуэдий, сыхьэтым поплъэри зихуэпэну макIуэ.  Орденхэр зыхэлъ, эполетхэр зытебдза мундирыр щетIагъэри   абы егъазэ  зи мундирхэмкIэ зэщIэкъуза, зи бгъэхэр ину къиха бостейхэмкIэ зэщIэхуэпыкIа цIыхуищэхэр къыщыпэплъэ пэшым.

  И нэгу гъащIэ  къимыщу, и бгъэр  къигъэцIыцIыкIарэ бгырыпхым  зэпихулыкIа ныбэр  зэкIэщIэпIиеуэ  ар къыпэплъэхэм яхохьэ,  псори и  гущIэгъу лъыхъуэу пIейтейуэ  къызэреплъыр щызэхищIэм нэхъ уардафэ зытрегъауэ, и  нэIуасэхэм я нэгу щиплъэкIэ, хэтми сытми  къигубзыгъыжу къоувыIэ, зэм урысыбзэкIэ, иныкъуэкIэ французыбзэкIэ псалъэ  зы-тIу яжреIэ, абы щыгъуэми  мылым и щIыIэр къызыщIих и нитIымкIэ я кIуэцIыкIэщIэм иплъэу.

              Хъуэхъу  хуаIэтыр щаухкIэ  чылисэмкIэ  егъазэ.

   Тхьэми, и IуэхутхьэбзащIэхэм я жьэкIэ,  абы фIэхъус кърех, Николай къегъэлъапIэ, ауэ щытхъури фIэхъуси зэсэжа защIэщ, иужэгъуари  хэлъщ. Ауэ  арыншауи  хъунукъым- дуней псом и зэIузэпэщри насыпри абы къелъытащ, а псор иужэгъуа пэтми дунейм  щIэгъэкъуэн хуэхъуныр дауэ мыхъуами щигъэтыркъым.

Пщэдджыжь  тхьэлъэIум иужькIэ  джафэу  зэщIэбзея къардэным «игъащIэкIэ псэуну»  жиIэу хъуэхъур    макъ дахэкIейхэм дапхъуэта  нэужь  Николай  къызоплъэкIри  щхьэгъубжэм и бгъукIэ къыщыт Нелидовэм и дамэху  фIэрафIэм гу лъетэ, дыгъуэпшыхьырей  хъыджэбзыр  абы къызэрыпэмыхъунум треубыдэ.

   Тхьэм елъэIуныр зэфIэкIа нэужь ар императорицэм деж макIуэ, и унагъуэм  дакъикъэ бжыгъэкIэ яхэсщ, бынымрэ  щхьэгъусэмрэ ядэгушыIэу. ИтIанэ ЭрмитажымкIэ щIокIри и унагъуэ Iуэхухэр зезыгъакIуэ Волконскэ министрым деж макIуэ, псалъэм къыдэкIуэу абы унафэ хуещI и ахъшэ  щэху хэхам къыхэкIыу дыгъуэпшыхьрей хъыджэбзым и анэм илъэс къэс иратын пенсэ хуигъэувыну. А псом яужькIэ жьы зыщIригъэхуну йожьэ.

 А махуэм и шэджэгъуашхэр Помпей залым къыщащтащ. И къуэ нэхъыщIитIым, Николайрэ Михаилрэ нэмыщIу абы кърагъэблэгъат, барон Ливен, граф Ржевускэр, Долгорукэр, Пруссием и лIыкIуэр, Пруссием и королым и флигель-адъютантыр.

Пащтыхьымрэ абы щхьэгъусэмрэ къыщыщIыхьэным пэплъэу здэщысым посланикымрэ барон Ливенрэ яку псалъэмакъ гъэщIэгъуэн къыдэхъуащ Польшэм къикIа иужьрей хъыбар мыфэмыцхэм теухуауэ.

- Польшэмрэ Кавказымрэ Урысейм и уIэгъэ мыкIыжщ. ИкIэ къихуарамэ, а къэралхэм дэтхэнэми цIыху минищэ зырыз дащыхуейщ.

- Фэ, Польшэм жывоIэ…

 -Ар пэжщ, Миттирних  бзаджэжьым  гугъуехь дыхидзэн папщIэ куэд зэхищIыхьащ.

 Псалъэмакъыр абы  фIэмыкIауэ щхьэсыс хъуа империтрицэр, зи нэкIум пыгуфIыкIыныгъэр тедияр къыщIыхьащ , абы иужь итт Николай.

 Iэнэм здэщысым Николай жеIэ Хьэжы-Мурат зэрызыкъитар, мэзхэр ираупщIыкIыу, быдапIэхэр яухуэурэ бгырысхэр дэкъузэным теухуауэ зэхилъхьа планыр зэрагъэзащIэм и сэбэпкIэ кавказ зауэр мыгувэу яухын зэрыхуейр.

    Посланикыр зыкъыфIимыгъэIуэху  щIыкIэурэ хуоплъэкI дзэпщ  бэлыхьу зыкъыщыхъужу Николай и щхьэм  щытхъужу    мы иджыпсту  зытепсэлъыхь  планыр  абы и  стратегическэ Iзагъым и щыхьэту  зэрилъытэм теухуауэ  зэпсэлъа   флитель-адъютантым.

   Шэджэгъуашхэ нэужьым Николай макIуэ фащэ  пIащIабзэм  зи Iэпкълъэпкъыр имыгъэпщкIу   цIыхубзищэм щIигъу зыхэт балетым. Абы ящыщу зы икъукIэ иту ирохь, балетмейстерым къеджэри фIыщIэ хуещI, налкъутнэлмэс зэрыс Iэлъын ирет.

ЕтIуанэ махуэм Чернышев къыщыкIуэм Николай Воронцов хуищIа унафэр щIигъэбыдэжащ: Хьэжы-Мурат зыкъыщитакIэ  иджы щIэгъэхуэбжьауэ Шэшэным текъузэн, быдапIэхэмкIэ къэухъуреихьын хуейщ.

          Чернышев а псор Воронцовым хуитхащ икIи нэгъуэщI  фельдьегер шыхэр  зэгуэудыху игъэпщэхыу, шыгухухэм я нэжьгъыр ирикъутыхьу Тифилис иунэтIащ.

 ХУI

   Николай Павлович и унафэр ягъэзащIэу I852 гъэм январым Шэшэным   аргуэру теуахэщ.

  Теуэм хухаха гупыр лъэсыдзэ батальониплI, къэзакъ щитI хъурт топий ящIыгъуу. Колонэр гъуэгукIэ кIуэрт. Колонэм и бгъуитIым кIапсэу укъуэдияуэ къуакIи бгыкIи зэщIагъыхьэу шырыкъу лъапщэ кIыхь зылъыгъ, джэдыгу кIэщI зыщыгъ, фочышэр япщIэхэбларэ езы фочыр я дамэ телъу егерхэр  кIуэрт. Сыт щыгъуи хуэдэу, бийм и щIыгу тетти, зэралъэкIкIэ зэрымыIэуэлъэуэн иужь итхэт. Ауэ зэзэмызэ кумбым иуа топым, е а топым щIэщIа шым и щыщ, лъэныкъуэкIэ сэлэтхэр зэрызэкIэлэжьыкI е IувыIуэу зэрызэхэпщхьэм, е колонэм сэлэтыр зэрыпэщIэкIуэтым къагъэгубжьа дзэ унафэщIхэм я макъ щэхуу щыIу щыIэт. Зэ закъуэщ Iэуэлъэуэшхуэ щащIар, бжэныщхъуэ ныбэху-тхьэху цIыкIу чыцэм къыхэлъащ и бжьакъуэ цIыкIухэр пIийуэ. Псэущхьэ дахэр  къэщтауэ колонэм я пащхьэ къыщихутэм  языныкъуэ сэлэтхэр илъат мыжурэпIэ епыджу къаукIын я гугъэу, арщхьэкIэ бжэным игъэкIэрэхъуэжщ, сэлэт зэбгъурыту кIуэхэм яблэжри шууейхэри хьэхэри ежами яIэщэкIри мэзым щIэлъэдэжащ.

   ЩIымахуэр икIатэкъым, арщхьэкIэ дыгъэм лъагэу зиIэтыжати, шэджагъуэм, пщэдджыжьым пасэу гъуэгу техьа дзэм верстипщI хуэдиз зэпичауэ, апхуэдизкIэ хуабэ къэхъуат, дыгъэр апхуэдизкIэ гуащIэу къепсырти,  жыр  мыжурэхэм, гъуаплъэ топхэм я щIыIум нэр щIасыкIыу дыгъэ цIыкIухэр къателъэдыкIырт.

 Я щIыбагъкIэ къыдэлът  гупым къызэринэкIа псы  къабзэ цIыкIур, я гупэм къилът зыхуей хуагъэза хадапкъэ хьэсэхэмрэ къуэбэкъу щхъуантIэхэр зэпызыупщI  хъупIэхэмрэ, адэкIэ нэхъ жыжьэу- мэзу зэщIэкIа бгы фIыцIэхэр, бгы фIыцIэхэм адэжкIэ лъагэу зызыIэт къырхэм я щIыбым сыт щыгъуи телъыджэ, сыт щыгъуи зи плъыфэр зыхъуэж, налкъутым ещхьу лыд уэсыщхьэ къуршхэр къыдэтт.

   Етхуанэ ротэм ипэ иту кIуэрт къэптал фIыцIэ зыщыгъ, зи хъурыфэ пыIэр фIыцIэ, сэшхуэр зыпщIыхэдза офицер щхьэпэлъагэ  зэкIуж  Бутлер, иджыблагъэ гвардием къыхэкIыжар, гъащIэм и IэфIэри къыпэщылъ Iуэхур зэрызэпсэзэпылъхьэпIэри, и пщэ къыдалъхьа къалэн лъапIэр щIыхь пылъу игъэзэщIэн зэрыхуейри дэгъуэу зыхэзыщIэр. Бутлер иджы етIуанэу зауэм Iухьэурати, иригуфIэу  егупсысырт иджыпсту абы къеуэн зэрыщIадзэнуми, и щхьэщыгум щхьэпырылъэт топышэм зэрызахуимыгъэщхъынуми, шэм я фий  макъыр зэрызыфIимыгъэIуэхуными, япэм зэрищIам ещхьу и щхьэр нэхъ лъагэу иIэту и нитIым нэжэгужагъэр къыщIихыу и ныбжьэгъухэм зэрахэплъэнуми, мыхьэнэншэ гуэр и гугъу ищIым ещхьу абыхэм зэрепсэлъэнури  къыфIэIуэхуи щIэгузави щымыIэу.

   Гупыр гъуэгум текIри нартыху хьэсэхэм япхырыкI лъагъуэм техьащ, мэзым гъунэгъу зыхуащIу щIадзащ икIи къыздикIари къыздихуари ямыщIэу топышэр, шынагъуэу  фийуэ  къыкъуэлъэтащ,  гъуэгубгъу нартыху хьэсэм хэхуэри щIым зэрынэсу къэуащ.

   -КъыщIадзэ!- нэфIэгуфIэу жреIэ Бутлер къыбгъурыту кIуэ ныбжьэгъум.

 Пэж дыдэу топышэм иужь иту мэзым къыхэкIащ ныпхэр зыщхьэщыт шэшэн шууей гуп ин.  Гупым и курыкупсэм нып щхъуантIэшхуэ щыхуарзэт. ЖыжьэрыплъэнкIэ ахъырзэман  фельфебель лIыжьым  Бутлер набгъэм къыжреIэ ар  езы Щамил дыдэм и ныпу къыщIэкIынкIэ хъуну. Шухэр щыгум къехри къуэбэкъу нэхъ благъэм и бжьэпэ лъагэм къытеувахэщ. Къэптал фIыцIэ хуабэ  зыщыгъ генерал цIыкIур Бутлер и ротэм къыбгъэдохьэри къахуэкIуэ шуудзэм и ижьырабгъумкIэ щыпэщIэувэну  унафэ  къыхуещI. Бутлер и ротэр  а  унафэм тету иришэжат, ауэ къуэм дыхьэным хунэмысу и щIыбкIэ тIэунейрэ  топ къыщыуащ. КъызоплъэкIри-топитIым я деж зыкъыщызыIэт пшэ Iэмбатэ цIыкIуитIыр хуэмурэ къуэ бжьэпэм докIуэкI. Топ къахэуэну пэмыплъа шууейхэр  йокIуэтыж. Бутлер и ротэр бгырыс  икIуэтыжхэм  кIэлъоуэ,  щIыIэпсыр гын Iугъуэм  зэщIещтэ. ЩIыIэпсым ущхьэрыпырыплъмэ  уолъагъу къызэуэкIыурэ бгырысхэр  зэрикIуэтыр.  Урысыдзэр бгырысхэм якIэлъокIуэ, етIуанэ къуэбэкъум щыдэкIым  къуажэр  къалъагъу.

Бутлер и ротэр   жэрыжэкIэ къэзакъхэм яужь иту, къужэм  долъадэ. Абы цIыху дэсыжтэкъым.  Сэлэтхэм  унафэ яIэт  ерыскъыпхъэхэри, мэкъури, унэ дыдэхэри  ягъэсыну. Къуажэр зэщIищтат  нэр  щIэзысыкI Iугъуэ ткIыбжьым,  сэлэтхэр  зэхэзеуэрт къаIэрыхьэр  унэхэм къыщIалъэфу,  нэхъыщхьэу, бгырысхэм здыдамыша джэдхэр къубыдырт, къаукIырт. Офиерхэр  Iугъуэ  здэщымыIэ  лъэныкъуэм щотIысэх.

  Фельдфебелым абыхэм  пхъэбгъу  кIапэм телъу къахуехь фо хьэкIуэ. Шэшэнхэм  Iэуэлъауэ  яIэкъым.  Шэджагъуэ нэужьым  ягъэзэжыну  унафэ  ящI. Ротэхэр къуажэбгъум щоувыкI сатыр-сатыру,  Бутлер и  ротэм  иужь йоувэ.  Дзэр  гъуэгу  зэрытехьэжарауэ  шэшэнхэр къыкъуокIыж, гупым  къахэуэурэ къакIэлъокIуатэ. 

 Дзэ пакIэр  губгъуэм   щихьэжым  бгырысхэр  бзэхыжащ.  Бутлер  и  цIыху  уIэгъэ хъуатэкъыми  гукъыдэжышхуэ  иIэт. НэщхъыфIагъэр къебэкIыу кIуэжырт.

  Псы тепхъэмкIэрэ   къызэпаупщIауэ  щытар псы  цIыкIум  къикIыжри гупыр нартыхупкъэм,  мэкъуапIэхэм иужьгъащ, уэрэд къыхэзыдзэхэр ротэхэм  япэ иувэри   уэрэдым  зиIэтащ. Жьы  къепщэртэкъым,  хьэуар щIыIэтыIэт, къабзэт,  апхуэдизкIэ ущызэкIэщIэплъырти, верстищэкIэ  ппэмыжыжьэу къурщ щхьэгухухэр гъунэгъубзэу къыббгъэдэт  къыпфIэщIырт, уэрэдыр щызэпыукIэ зы мардэм тету теуэ лъэмакъыр уэрэдым дежьум  ещхьу.  Бутлер и  етхуанэ  ротэм жиIэ уэрэдыр полкым и   щIыхьыр  иIэту юнкерым  итхащ «Ара  Iуэхур, ара  Iуэхур.  ЗауэлI хъыжьэ»  хэтIэ-хэсэ  макъамэм  щIэту.

Бутлер и унафэщI  нэхъ благъэ, зи гъусэу псэу майор Петровкэ  бгъурыту  шууэ    къэкIуэжырт  икIи  гвардием  къыхэкIыу  Кавказым  къызэрыкIуам иригуфIэныр хуэхыртэкъым. Гвардием  къыхэкIыжыным  нэхъыщхьэу  щхьэусыгъуэ хуэхъуар Бытырбыху щыдэсам кIартI джэгуным  дихьэхыу къыхуэнэ щымыIэжу бгъэдэлъ псори зэрыоигъэхьэхуарт.  Къалащхьэм  къыдэкIын мыхъумэ  нэгъуэщI  хэкIыпIи  иIэжтэкъым.  Ар иришынэрт гвардием къыхэнэмэ кIартI мыджэгун  зэрыхузэфIэмыкIынум,    зэрыджэгун мылъкуи къыхуэнатэкъым,  псори  иригъэхьат . Иджы а псоми  кIэ яIэщ.  Иджы Iуэхур  шыгъэлIыгъэ  гъащIэ  хъуащ.  Абы щыгъупщэжат и лъапсэм  псы  зэрыригъэжыхьыжари хуэмыпшыну къытена щIыхуэхэри.  Кавказыр, зауэр, сэлэтхэр, офицерхэр, сыт щыгъуи чэф хъыжьэ, хьэлэл икIи  егъэлеяуэ хахуэ майор Петров - а псор  абы апхуэдизкIэ  фIэтелъыджэщи, Бытырбыху  дэмысыжу, кIартI джэгум хьэрэм щимышхыу,  тутын   Iугъуэм игъэфIэIуа  пэшым кIартI щимыгуэшу, мы  хэку телъыджэм, ныбжьэгъу хахуэхэм  яхэту  щыпсэууэ езы дыдэм и фIэщ хъужыркъым.

«Ара  Iуэхур, ара  Iуэху, зауэлI  хъыжьэ»- уэрэдыр къраш и  сэлэтхэм.   И шыри  а макъамэм  нэжэгужэу добакъуэ. Ротэм я хьэ къуацэ гъуабжэр, Трезоркэ, къалэнышхуэ игъэзащIэм  ещхьу, и кIэр щIэгъэкIэрэзауэ  Iэтауэ сэлэтхэм япэ  иту мажэ. Бутлер и псэр мамырщ,  нэщхъыфIэщ. Зауэр  абы къызэрыщыхъур  псэзэпылъхьэпIэ щыхэхуэ  Iуэху шынагъуэу, абы  зэрыхэт къудейм  папщIэ  наградэхэри мыбы  щигъуэта кIуэгъужэгъухэми, и урыс   ныбжьэгъухэми пщIэ къыщIыхуащIын Iуэху къудейуэт. Зауэм адрей и нэкIубгъур: лIэныгъэр, сэлэтхэм, офицерхэм, бгырысхэм я уIэгъэхэр, гъэщIэгъуэнкъэ, абы и нэгу къыщIыхьэххэртэкъым. Хэхауэ абы емыгупсысми, ар и IуэхуеплъыкIэ имыхъуэжын щхьэкIэ, зэи яхуеплъэкIыхэртэкъым укIыгъэхэрэ уIэгъэхэмрэ. Ноби арат: щы къаукIат, пщыкIутIыр уIэгъэт. Ауэ ар щIыбкIэ телъ хьэдэм блэкIащ шэхум ещхь абы и IитIми и щхьэм телъ удын плъыжьыр-фIыцIафэми къэувыIэу емыплъу нэбгъузкIэ хущIэплъа мыхъумэ. Бгырысхэри къызэрилъытэр зызыщыпхъумэн хуей шууей къудейт.

   -Мис аращ, си дотэ, - жиIэрт майор Петров, уэрэдыр щызэпыукIэ. –Уи Бытырбыху хуэдэкъым ди Iуэхур: сэмэгумкIэ захуэу, ижьымкIэ захуэу фиувыкI. Мис дылэжьащи, ди унэ докIуэж. Машуркэ дэлэн IэфIи хьэнтхъупсыфIи къытхутригъэувэнщ. Аращ, гъащIэ хъужыр! ИIэт, «Нэхур щыщым»  уэрэдыр къыхэвдзэт,- фIыуэ илъагъу уэрэдыр жаIэну унафэ ещI.

Майорым фельдшерым и пхъур игъэфызт, япэ щIыкIэ Машкэ ищIащ, итIанэ Марье  Дмитриевнэ хъуащ. Марье  Дмитриевнэр ар езыр уэгум щIигъэна  илъэс тIощIрэ пщIым ит сабийншэ цIыхубз дахэт. И гъащIэр дауэрэ къримыхьэкIами ар иджы майорым хуэпэж щхьэгъусэт,  дэгызэм хуэдэу зэрихьэ, и акъылыр фIэкIуэдыху жыхуаIэм ещхьу куэдрэ ефэ  езы майорыр зыхуеиххэри арат.

   БыдапIэм къагъэзэжа нэужь майорым и псалъэр нахуэ хъуащ, Бутлери къызэрагъэблагъа нэгъуэщI офицеритIми шэджэгъуашхэ IэфI, къэуат къыхуищтащ. Майорыр апхуэдизкIэ нэхъуейншэу шхат икIи ефати мыпсэлъэжыфу гъуэлъыжащ. Бутлери ешауэ, ауэ арэзыуэ, чыфыр тIэкIу лейуэ ирифауэ, и пэшым кIуэжащ, ерагъкIэ зэрызитIэщIыжыхэу арауэ  и щхьэ дахэм и Iэгур щIидзри пщIыхьэпIи къэуши зымыщIэ жей Iувым хилъэфащ.

 ХУII

Зэтрагъэсхьар Хьэжы-Мурат урысхэм заритын и пэ къихуэу нэху къыщекIа къуажэрат.

   Хьэжы-Мурат зэкIуэлIа Садо, урысхэр къуажэм къыщыбгъэдыхьэм, и унагъуэр къищтэри къуршым ихьэжат. Къуажэм къыщигъэзэжам Садо и унэм хьэбэсабэ къыхрагъэхауэ кърихьэлIэжащ: унащхьэр къиуэжат, и бжи пкъои ягъэсат, и кIуэцIри зэтрауцIэпIат. И къуэр,  нэ къилыдыкIхэмкIэ гухэхъуэу Хьэжы-Мурат еплъа щIалэщIэр, щIакIуэ зытепхъуа шым телъу хьэдэу мэжджытым къахьыжат.  Абы и щIыбым мыжурэкIэ къепыджат. Хьэжы-Мурат къэзыгъэхьэщIа цIыхубз щэныфIэр иджы и къуэм щхьэщытт   щхьэбапхъэу, джанэ зэфIэтхъам фызыжьыбгъэ лалэхэр  къыдэщу, и нэкIур IэбжьанэкIэ ифыщIыжу  увыIэгъуэ имыIэу гъуэгыу. Садо кIиркIэрэ белрэ къищтэри кхъэм мащэтI кIуащ. ЛIыжьыр унэ къисэхэжам и  джабэм кIэрыст баш  иупсу илъагъуи зэхихыу щымыIэу. Ари бжьаIуэм  къикIыжа къудейт. Абы щызэтрилъхьа  мэкъу  IэтитIыри лIыжьым хисэу къигъэкIа хуэрыджэ, балией цIыкIухэри паупщIри ягъэсыжат, псом нэхъыщхьэрати, зэтракъутэри бжьэр дэкIуэу матэхэр  зэтрагъэсхьат. ЦIыхубзым я къугъ макъ пщIантIэ къэси, хьэблэ зэхуэсыпIэхэу хьэдитI къыздрашэлIэжами  къоIукI. Сабий цIыкIухэми  анэхэм ягъусэу залIэж.  Мэкъумылэ  зимыIэж Iэщыр зэщIогъуагэ. Сабий нэхъ пажэхэм джэгун я Iуэхужкъым, я нэм щынэ къыщIэщу нэхъыжьхэм яхудоплъей.

 Псы къижыпIэр псыунэ ящIащ, псы  къыщрамыгъэхъуэфын папщIэу къыщIэкIынщ.  Псыунэ ящIащ мэжджытри. Молэмрэ мутIалимхэмрэ ар къагъэкъэбзэж.

Къуажэ лIыжьыр жэмыхьэт зэхуэсыпIэм хьэмбыIуу щызэхэтIыхьауэ я Iуэху зэрыхъуным топсэлъыхь. Урысым хуаIэ лъагъумыхъуныгъэм и инагъым и гугъу зыми ищIыркъым.Шэшэнхэм,сабийм деж къыщыщIэдзауэ балигъхэм деж нэсу ягъэв гурыщIэр лъагъумыхъуныгъэм нэхър куэдкIэ нэхъ куут.Ар лъагъумыхъуныгъэтэкъым,атIэ къызэрыбгурыIун лъэпкъ щымыIэ апхуэдиз  гущIэгъуншагъ  зыхэлъ мы урысыхьэхэр цIыхуу къызэрамылъытэмрэ ахэр дзыгъуэшхуэм,щхъухьзехьэ бэджхэм,дыгъужьхэм хуэдэу зэтраукIэну  яIэ гукъыдэжыр езыхэм захъумэжыну яIэ гурыщIэм хуэдабзэу зэрытэмэмыр зэрызыхащIэт.

Къуажэдэсхэм яIэр хэкIыпIитIт: я лъапсэ къинэжу,апхуэдиз гугъуехь хэлъу зэрагъэпэщауэ апхуэдизу  акъылыншэу икIи тыншу зэтракъутахэр гугъуехьищэр ятелъу зэрагъпэщыжын,сыт хуэдэ уахътым щыгъуи къытрагъазэу ардыдэр къыращIэнкIэ хъун пэтми е диным и хабзэхэм къызэремызэгъым емыплъу,урысхэм хуаIэ гущыкIым,нэмыплъым ебакъуэу я бжьым щIэувэн.

    ЛIыжьхэм нэмэз ящIри зэхуэарэзыуэ унафэ къащтащ къадэIэпыкъуну  елъэIуну лIыкIуэ Щамил хуагъэкIуэну,  зэтракъутахэр зэгъэпэщыжыным  пIалъэ иужь ихьахэщ.

 ХУIII

 Теуэм къыщикIыжам и ещанэ махуэм и пщэддыжьым Бутлер нэхъ пасэу шыгъуэгубжэмкIэ   щIэкIри уэрамым  техьащ пщэдджыжь шейм, хабзэ хуэхъуауэ ар Петров дырифым, и пэ къихуэу тIэкIу ирикIукIыу жьы къабзэкIэ бэуэн и мураду. Дыгъэр къуршым къыщхьэдэхат, абы къигъэнэху сэху зэта чыбжэгъу унэ хужь цIыкIу гъуэгум ижьрабгъу къытетхэм нэр зрагъэплъыртэкъым, ауэ сыт щыгъуи хуэдэу гуапэщ, псэ гъэтыншщ сэмэгурабгъумкIэ уплъэмэ мэзым иуфэбгъуарэ  зыр адрейм и щIыб къыдэт джабэхэр, аузым къыдэщ къурш сыдж тхьэхухэу пшэ Iэтэу зыкъыпфIэзыгъэщIыну хэтхэу нэр пIэпызыххэр.

   Бутлер а бгыхэм еплъырт, и бгъэм щызу бауэрт, щыгуфIыкIырт зэрыпсэум, езыр мы дуней телъыджэм зэрытетым. Ар мащIэу иригуфIэрт теуэм лIы хуэдэу зэрызыкъыщигъэлъэгъуам, щебгъэрыкIуэхэми, псом хуэмыдэу къыщикIуэтыжыхэу,  зэхэуэ гуащIэ къыщыхъуам щыгъуэ, игу  зэрыфIэмыкIуэдам, зекIуэ къыщикIыжам Машэ е Марье Дмитриевнэ, Петров и щIасэм, къыщигъэхьэщIэм щыгъуи  псоми гуапэу къазэрыхущытам, псом хуэдэжу езым къызэрыхуэфIэрэфIам.  Зи щхьэц ухуэнаитIыр едзыха, плIабгъуэ, бгъэ лъагэ, угъурлыгъэ зи нэгу уэгушым къищ Марье Дмитриевни  фыз къэмышэ щIалэ Iэчлъэч Бутлерыр игу ирихьырт. Езыри къихуэгудзакъэншэ хуэдэтэкъым. Ауэ и ныбжьэгъу жыIэзыфIэщ угъурлым апхуэдэ  ирищIэныр хьэдэгъуэдахэу къилъытэрти, Марье Дмитриевнэ къызэрыгуэкI ныбжьэгъуу хущытт, пщIэ хуищIу, абы къыхэкIыуи и щхьэм хуэарэзыжт  хабзэ къызэрыкъуэкIам  папщIэ. Арат ар иджыпсту зэгупсысыр.

   Абы  и гупсысэхэр къызэпаудащ шы гупышхуэ гъуэгу сабэм къырижэм  ещхьуи гупэм къиIукIыу зэхихам.  И щхьэр къиIэтрэ плъэмэ къелъагъу  уэрамым и кIэмкIэ къикIыу къыхуэкIуэ шууей гупыр. Къэзакъ  шууипщIым хуэдизыным япэ шуейтI итт: зым  адыгэ цей хужь щыгът, и хъурыфэ пыIэ лъагэм  сарыкъ  къешэкIат; етIуанэр- урысыдзэм и офицерт, къамылыфэт, пэ Iушэт, адыгэ цей щIыхури Iэщэфащэу кIэрылъри дыжьын зэфэзэщт.  Сарыкъ зи пыIэ сарыкъ къешэкIар  зытесыр шы пцIэгъуэплъ дахэкIейт щхьэ цIыкIури   екIурэ нэ дахи иIэу; офицерым и шыр къэрэбах зэщIэкъуат. Шы  фIыуэ зылъагъу Бутлер занщIэу къихутащ япэр  зэрышылъэщыр икIи къэувыIащ ахэр зи хэтыр зригъэщIэну. Офицерыр абы къеупщIащ и щIопщыр Иван Матвеевич и  унэмкIэ ишийурэ.

 -Мыр зауэлI тхьэмадэм и унэра?- и псэлъэкIэм къиIуатэрт ар зэрымыурысыр.

 -Ардыдэрщ,- ет Бутлер жэуап.

 -Мори  хэт? -щIоупщIэ Бутлер офицерым нэхъ гъунэгъуу бгъэдыхьэурэ, сарыкъ  зезыхьэм  дежкIэ и нэхэр ищIурэ.

-Хьэжы-Муратщ. ЗауэлI тхьэмадэм деж щыхьэщIэнущ,-бзэ ныкъуэм къет жэуап.

  Бутлер Хьэжы-Мурат и хъыбар зэхихат, зэрызыкъитами щыгъуазэт, ауэ игу къэкIынтэкъым мыбдежым, быдапIэ цIыкIум ,   ар щилъагъуну.

Хьэжы-Мурат хамэгу- хамащхьэ хэмылъу абы къеплъырт.

 -ФIэхъус, кошкольды,- тэтэр сэлам хыкIэ зэригъэщIамкIэ фIэхъус ирихащ.

   -Саубул,- жэуап къритыжащ Хьэжы-Мурат и щхьэр ищIри. Ар Бутлер къыбгъэдыхьащ, щIопщыр зыфIэдза IэпхъуамбитIыр къыдэкIуэу и Iэр къишиящ.

   - Начальник?- къоупщI.

  -Хьэуэ. Начальникыр мобы щIэсщ, сыкIуэнщи къезджэнщ.- жреIэ офицерым, бжэр Iуихыну йоIэ.

 АрщхьэкIэ «хьэщIэщщIыхьэбжэр», Марье Дмитриевнэ апхуэдэу зэджэр, гъэбыдат. Бутлер тоуIуэ, жэуап щимыгъуэткIэ унэм и хъуреягъыр къекIухьри шыгъуэгубжэмкIэ щIохьэ. И денщикым йоджэ, языхэзым и макъ къыщымыIукIэ пщэфIапIэм еунэтI. ЩхьэфIэпхыкIыр къешэкIарэ дэпым хуэдэу къызэщIэнауэ, дэлэн  ищIыну цIыкIу-цIыкIуу зэпиупщI тхьэвым  ещхьу  хужь и IэблэшхуитIыр къыщIэщу и Iэщхьэхэр дэгъэджэзеяуэ   Марье Дмитриевнэ пщафIэрт.

 -Дэнэ щыбзэха денщикхэр?

  -ЕфакIуэ кIуахэщ,- къет жэуап Марье Дмитриевнэ. – Сыт зэрыпщIынур?

-Бжэр Iухын хуейщ.  БжэIупэм быгырыс гупышхуэ щызоуэ. Хьэжы-Мурат къэкIуащ.

  -НэгъуэщI сыт къэбгупсысын?- жеIэ Марье Дмитриевнэ къыхупыгуфIыкIыурэ.

 - Сэ сыгушыIэркъым. Пэжщ. КъыщIыхьэпIэ дыдэм деж щытщ.

   -Пэж дыдэу пIэрэ? – и фIэщ хъуркъым Марье Дмитриевнэ.

  -Сыт   пцIы щIыпхуэзупсынур? Уи фIэщ мыхъумэ кIуэи еплъ.

 -Хъуат ар Iуэху,- жиIэурэ Марье Дмитриевнэ и Iэщхьэхэр кърегъэджэрэзэхыж,и щхьэцыр зэпелъэщIыхь. - НытIэ. сыкIуэнщи Иван Матвеевич къэзгъэушынщ.

   -Хьэуэ, сэ сыкIуэнщ. Уэ, Бондаренкэ, бжэр Iух,- жеIэ Бутлер.

   -Ари тэмэмщ, -жеIэ Марье Дмитриевни и лэжьыгъэм иужь йохьэж.

   Хьэжы-Мурат къызэрыхуепсыхар Иван Матвеевич зыкIи игъэщIэгъуакъым, Хьэжы-Мурат Грознэм къызэрыкIуар зэхихакIэти. ЗыкъиIэтщ, тутын ишыхьщ, пигъанэри абы  здефэм  зихуэпэн щIидзащ, ину псчэуIуу, мы «емынэр» къыхуэзыгъэкIуа и унафэщIым хуэхъущIэу. Арати, зехуапэри хущхъуэ къыхуихьыну денщикым щIокIие. Денщикым ищIэрт хущхъуэри зищIысыри аркъэ къыхурегъахъуэри къарет.

   -ЗэхэпкIэным  нэхъ Iей щыIэкъым- мэгъумэтIымэ ефэу щIакхъуэ фIыцIэ здытригъэныщкIухьыжым. - Дыгъуэпшыхь чыфыр хэскIащи си щхьэр мэуз. Иджы сыхьэзырщ,-жреIэ Бутлер Хьэжы-Муратрэ абы щIыгъу офицерымрэ зыщIаша пэшымкIэ макIуэ.

Хьэжы-Мурат и гъусэ офицерым Иван Матвеевич къыжреIэ  фланг  сэмэгурабгъум и начальникым къыхуигъэхьа унафэр-тIасхъэщIэххэр и дэлэлу бгырысхэм яхуэзэну хуит фщIы, ауэ быдапIэм дэвмыгъэкI къэзакъ хъумакIуэ щIымыгъуу.

 ТхылъымпIэ къагъэхьам Иван Матвеевич къоджэри Хьэжы-Мурат гупсэхуу Iуроплъыхь, аргуэру тхылъымпIэр едж, аргуэру Хьэжы-Мурат жьэхоплъыхь. Апхуэдэу зыбжанэрэ ищIа нэужь и нитIыр Хьэжы Мурат треубыдэри:

 -Якъшы, бек-якъши. Ирепсэу. ЖеIэ абы дэбгъэкI мыхъуну унафэ зэрыщыIэр. Начальник унафэр тхьэм и пащхьэ къикIа псалъэм хуэдэщ. ГъэзэщIэн хуейщ. Дэнэ деж мыбы псэупIэ хуэтщIынур, Бутлер? Канцлериер хъунукъэ?

  Бутлер жэуап тыным хунэскъым. ПщэфIапIэм къикIыу къэкIуа Марье Дмитриевнэ бжэ  зэхуакум итти, Иван Матвеевич зыхуегъазэ:

  -Сыт канцелерием щIэбгъэкIуэнур? Мыбдеж щырепсэу. ХьэщIэщымрэ къуэдзапIэмрэ еттынщ. НэгъуэщI мыхъуми ди нэIэ тетынщ,- жеIэ абы, Хьэжы-Мурат дежкIэ маплъэ, абы и нитIым щыщIэплъэкIи пIащIэгъуэкIэ йоплъэкIыж.

- Ы-ы… Си гугъэщ Марье Дмитриевнэ жиIэр хъуну, -абы акъылэгъу дохъу Бутлер.

- КIуэ, кIуэ, мыбдежым фызым щащIэн щыIэкъым,- жеIэ Иван Матвеевич и нэщхъхэр зэхиукIэурэ.

   А псор зэжыраIэху Хьэжы-Мурат щысащ и къамэ Iэпщэм и Iэр  телъу икIи IумпэмыщIу пыгуфIыкIыу.  Абы жиIащ дэнэ деж псэупIэ щыхуащIми зэридэр. Ар езыр зыхуейри сардарым хуит къызэрищIари бгырысхэм хуагъэзэнырщи, ар паубыдыну хуейкъым. Иван Матвеевич жеIэ абы лъэIур зэрагъэзэщIэнур, Бутлер елъэIуащ шхын къахьыху, пэшыр зэрагъэпэщыху хьэщIэхэр имыгъэзэшыну, езым  тхылъымпIэ итхын, унафэ гуэрхэр ищIын папщIэ канцелярием зэрыкIуэр   жиIэри.

Хьэжы-Муратрэ Иван Матвеевичрэ яку къыдэхъуа зэхущытыкIэр асыхьэтым занщIэу наIуэ къэхъуащ. Япэу зэрызыхуэзэххарауэ, Хьэжы-Мурат Иван Матвеевичым гущыкI, Iумпэм  хуищIащ, абдежым щыщIэдзауэ епагэкIыу фIэкIа епсэлъакъым. ПщафIэу, зыгъэшха Марье Дмитриевнэ хэт нэхъри игу нэхъ кIэрыпщIат. Игу ирихьырт зэрыцIыху къызэрыгуэкIри, езыр къызыхэкIа лъэпкъым къадемыкIуэкI и дахагъэри, абы къыхуиIэ гу хуабагъэр зыхищIэрти  апхуэдэуи  гуапэу хущытт,  пщIэ  хуищIырт.  Игу ирилъхьэрт емыплъыну, емыпсэлъэну, арщхьэкIэ нэкIэ къилъыхъуэрт, и IэбэкIэм, зыщIыкIэм кIэлъыплъырт.

 Бутлеррэ  абырэ  щызэрыцIыхуам щегъэжьауэ ныбжьэгъу зэхуэхъуахэщ,  я гуапэу куэдрэ Iэджэм тепсэлъыхьхэрт,офицерым и гъащIэр къызэрекIуэкIамкIэ къыпкъырыупщIыхьырт,  езым и  гъащIэм къыхутепсэлъыхьырт, и унагъуэм теухуауэ тIасхъэщIэххэм къыхуахь хъыбархэр къыжриIэрт. Уеблэмэ ищIэнумкIэ къыщечэнджэщ къэхъурт.

 ХъыбарыфIтэкъым тIасхъэщIэххэм къыхуахьыр. БыдапIэм зэрыдэса махуиплIым абы деж ахэр тIэурэ къэкIуати, тIэуми хъыбар  фейцейщ  къыхуахьар.

 ХIХ

   Хьэжы-Мурат  урысхэм зэрызаритарауэ абы и унагъуэр  Веденэ къуажэм яшауэ яхъумэу щаIыгът Щамил къахуищIыну унафэм пагъаплъэу. ЦIыхубзхэр-ПатIимэт фызыжьыр, Хьэжы-Мурат и фызитIыр- ахэм я  сабий цIыкIуитхур ящIыгъуу дзэпщ  Ибрэхьим Рашид и унэм щыпсэут къэрэгъул яIэу, Хьэжы-Мурат и къуэ нэхъыжь, илъэс пщыкIуий зи ныбжь Юсуф тутнакът, нэхъ тэмэму жыпIэмэ санжитI зи кууагъ хьэпсым ист, къыдис щIэпхъэджащIиплIым хуэдэу и унфэ щащIынум пэплъэу.

  Унафэ щIамыгъуэтыр Щамил ежьауэ къызэрытырт. Ар урысхэм езэуэну кIуат.

I852 гъэм январым их махуэм Щамил и унэ  Веденэ  дэтым екIуэлIэжащ, урысхэм зэрыжаIэмкIэ, урысхэм хьэбэсабэр къызыхрагъэха Щамил Веденэ къыщIэпхъуэжат, абы езым и псалъэм, и мурид псоми я IуэхуеплъыкIэм тепщIыхьмэ,  урысхэм ятекIуэри ахэр ирихужьэжат. А зауэм, апхуэдэ зэзэмызэххэт апхуэдэ абы щищIэр, ар фочкIэ урысхэм яхэуащ, сэшхуэр  кърихауэ и шыр урысыдзэмкIэ иунэтIат, арщхьэкIэ къыщIыгъу муридхэм задзри ар къагъэувыIащ. А уахътым Щамил зезышэкIа и муридитI зэуэ къаукIащ.

 Махуэр зэхуэдитI ирищIыкIат Щамил и хъуреягъым зи шыр щызыгъэджэгу, фоч, кIэрахъуэ хуэдэхэр дэзыгъэуей, увыIэгъуэ имыIэу «Ла Iиллахьа иль-Алыхь» зэчырыр жызыIэ  дзэ пакIэр абы и хэщIапIэм щекIуэлIэжым.

 Веденэ къуажэшхуэм цIыхуу дэсыр уэрамым, унащхьэхэм тет я фочхэр, кIэрахъуэхэр махуэшхуэм худрагъэуейуэрэ я унафэщIыр кърагъэблэгъэжу. Щамил унэм  кIуэжырти хэщIапIэм нэблэгъэжыху  нэхъ  нэжэгужэу шхуэмылакIэр зыукъуэдий хьэрыпыш пщIэгъуалэм тесу.  И Iэпслъэпсыр къызэрыгуэкI дыдэт дыщэкIи дыжьынкIи мыгъэщIэрэщIауэ: шхуэр фэ плъыжь псыгъуэм къыхэщIыкIат, гъущI лъэрыгът, уанэ лъабжьэм  шыщIэлъ  плъыжь къыщIэщт. Имамым  щыгът шухьэ морэ зытебза джэдыгу  и пщампIэмрэ Iэгъуапэмрэ хъурыфэр къыдэгъэзеяуэ фэ уагъэпсыгъуэ къедэкIауэ, ибг псыгъуэ кIыхьым щIэлъ бгырыпх фIыцIэм къамэ ищIат. Хъурыфэ пыIэ лъагэт,  и щыгур захуэрэ шопс плъыжь  къелэлэхыу, и пщэм къытеуэу сарыкъ хужь ешыхьэкIат. Мест удзыфитI, къызэрыгуэкI лъэрыпскIэ щIэпхэжа лъей фIыцIитI лъыгът.

 ЖыпIэнурамэ имамым дыщэ е дыжьын хуэдэ цIуугъэнэ  гуэр кIэрылътэкъым, ауэ абы и Iэпкълъэпкъ лъагэр, захуэр, щыгъын гъэщIэрэщIа гуэр зыкIэрымылъыр зи фащи Iэщи дыщэрэ дыжьыну зэщIэлыдэ муридхэм халъэгъуа нэужь ар цIыхушхуэу, уардэу цIыхубэм ягу къинэрт. Арат ар зыхуейххэри, апхуэдэу зыкъыщигъэхъуни  лъэкIырт. ЖьакIагъуэ щIэщам къыхэщт нэгу  фагъуэр, сыт щыгъуи щIиукъуанцIэ нэ цIыкIуитIыр мывэм ещхьу мыхъейуэ жат. Къуажэ уэрамым здрикIуэм цIыхунэ минхэр къызэрызэтраубыдар абы зыхищIэрт, ауэ езыр зыми еплъыртэкъым. Унэм щIэс псоми я гъусэу имамым и фызхэри  я сабийхэр я гъусэу пырхъуэм къытехьат имамыр къыщыдыхьэжкIэ Iуплъэну. ПатIимэт фызыжьым- Хьэжы-Мурат и анэм и закъуэщ  унэм  къыщIэмыкIар, и щхьэц тхъуа   зэхэпцIыхьахэр  къелэлэхыу ар унэ лъэгум ист и Iэ кIыхьхэмкIэ и лъэгуажьэ гъурхэр иубыдыжауэ, мафIэ къызыщIих нэ фIыцIэ мыупIэрапIэхэр жьэгум щыужьыхыж дэпхэм ятриубыдауэ. И къуэми ещхьу абыи Щамил илъагъу мыхъуу къокIуэкI, иджы а гужьгъэжьгъыр нэхъ гуащIэж хъуащ.

   Щамил хьэт-уиту къызэрыдыхьэжыр илъэгъуакъым Хьэжы-Мурат и къуэми. Бамэр къызырих  хьэпсым здисым   абы  зэхихт фоч уэ макъхэри зэчыр жаIэхэри икIи зи къару илъыгъуэ,зи щIалэгъуалэм фIэкIа нэгъуэщIым  и фэм  дэмыхуэн  гурыгъу хьэлъэр игъэвырт. Езым хуэдэу насыпыншэ, зэхэуфIея,  къарууншэ  хъуа,  нэхъыбэми зэтеплъэ мыхъуу хьэпс бамейм  къыдисхэм фIэкIа нэгъуэщIхэм я нэгу имыплъэф щIалэр гукIи псэкIи ехъуапсэрт хуиту бауэ, хуиту плъэ, зи щхьэ хуиту имамым и пащхьэ зиш щызыгъатхъуэ, «Ла Iылъхьэ иль-аллыхь» зэчыр жызыIэхэм.

   Къуажэм ирикIуэри Щамил и цIыхубзхэм я псэупIэм къыпыт пщIантIэшхуэмдыхьащ.   Япэ пщIантIэм и куэбжэ Iухам деж IэщэкIэ зэщIэузэда лезгинитI абы къыщыIуощIэ. ПщIантIэм цIыхур дэзщ. Абыхэм яхэтт щIыпIэ жыжьэхэм,  IуэхукIэ  къикIахари, лъэIуакIуи, яхэтт езы Щамил къриджаи суд,  унафэ  ятрищIэн папщIэ. Щамил зэрыдыхьэу псори къотэдж, я Iэр я бгъэм телъу фIэхъус кърах. Языныкъуэхэр  къызэфIэмыувэу  я лъэгуажьэ игъэуауэ щытщ  Щамил зы куэбжэмкIэ   дэкIыу  адрей кIуэцI пщIантIэм узышэ  куэбжэм дыхьэху. Щамил гуемыIу зыхуиIэ цIыхуи, зыдагъэIэпыкъун щхьэкIэ лъэIуакIуэ къакIуэурэ и щхьэр езыгъэужэгъуа зыкъоми   къицIыхужа  пэтми,  мывэм хуэдэу жа абы и нэгум гурыщIэ гуэри къищакъым, пщIантIэм дыхьэщ, сэмэгумкIэ игъэшри и унэм къыпыт пырхъуэм деж къыщыувыIащ.

   Къару куэд Iызыха зекIуэм, гугъуехь мыхъуу гурыщI  Iэджэ щигъэва зекIуэм,  ар щытекIуауэ нахуэу  псоми  жаIэ пэтми, абы фIыуэ ищIэрт шэшэн къуажэ куэд зэрахъунщIар, зэрагъэсар, жыIэзыфIэщ, псынщIэурэ зи IуэхуеплъыкIэр зыхъуэж шэшэн щхьэпсхэр, гуитI-щхьитIхэр, абыхэм ящыщу урысхэм нэхъ я пэгъунэгъуу щысхэр ахэм я дэрэгъу хъуну хьэзырщ- а псор хьэлъэт, апхуэдэ къэмыхъун щхьэкIэ зыгуэр  икIэщIыпIэкIэ  щIэн хуейт, ауэ мы дакъикъэм Щамил а псом егупсысыну хуейтэкъым. Иджыпсту ар зыхуейр зы закъуэт: зигъэпсэхунырт, и фызхэм ящыщу нэхъыфI дыдэу илъагъу илъэс пщыкIуийм ит Iэминат нэ фIыцIэм и гуапагъэт, дэхэщIагъэт.

   Ауэ Iэминат Iуплъэным зэкэ  егупсысыххэ хъунукъыми, ар цIыхухъухэмрэ цIыхубзхэмрэ я псэупIэхэр зэпызыхукI блыным адэкIэ къыщыпэплъэ пэтми (Щамил хьэкъыу ищIэрт иджыпсту щепсыхым щыгъуэ адрей и фызхэми ягъусэу Iэминат бжыхь дазэм къызэрыдэплъар), ауэ абы деж кIуэ мыхъун дэнэ къэна къауц уэншэкум зыщиукъуэдийуэ зигъэпсэхуну Iэмал иIэкъым. Псом япэрауэ, шэджагъуэ нэмэзыр ищIын хуейщ, абы гукъыдэж лъэпкъ хуимыIэ пэтми,  ауэ лъэпкъым  и дин   унафэщIым   нэмэз блигъэкI мыхъун  дэнэ къэна  махуэ къэс шхэн зэрыхуейм ещхьыркъабзэу нэмэзи ищIынри Iэмалыншэщ. Андез ищтэри нэмэз ищIащ. Нэмэз нэужьым къыпэплъэхэр къриджащ.

   Псом япэу къыщIыхьащ и щыкъу икIи и Iустаз Джемал-Эдин – зи нэкIу тхъуэплъым уэсым хуэдэу хужьу жьакIэр къытелъэдыкI лIыжь угъурлыфэр. Нэмэзыбзэ къебжри ар къыпкъраупщIыхь зекIуэр зэрекIуэкIам, итIанэ Iимамыр къэтыху лъахэм къыщыхъуахэм топсэлъыхь.

   Къэхъуа-къэщIахэм ящыщт лъыщIэжу лIы зэраукIар, Iэщ зэрадыгъуар, тарикъэтым и хабзэхэр зымыгъэзащIэ зэраубыдар- тутынафэ, фадафэ хуэдэхэр.Джамал-Эдин хъыбар кърегъащIэ  Хэжы-Мурат  цIыху къызэригъэкIуар и  унагъуэр   ядыгъуу  урысхэм деж  яригъэшэну,  арщхьэкIэ  ар  къащIэу  а  унагъуэр Веденэ къашауэ къэрэгъулкIэ зэрахъумэр, Щамил и унафэм пагъаплъэу. А Iуэхухэм тепсэлъыхьын папщIэ хьэщIэщым лIыжьхэр щызэхуашэсащ, Джемал-Эдан Щамил йолъэIу  зэкIэ лIыжьхэр зэбгриутIыпщыкIыжыну махуищ хъуауэ зэхуэсауэ зэрыпэплъэхэм къыхэкIыу.

  Дахагъэ зыбгъэдэмылъ, фIыуи имылъагъу и фыз нэхъыжь Зайдет,  пэ  цIурэ къамылыфэм къыIуихьа шхыным хэIэба нэужь Щамил хьэщIэщым кIуащ.

   Абы и  чэнджэщэгъу лIыжьих хэти жьакIэхуу,  хэти кIагъуэу, хэт и пыIэ лъагэм сарыкъ къешэкIауэ, хэти къемышэкIауэ,  къэптал, адыгэ цей щIэрыпс ящыгърэ   зи бгым къамэ илъхэр, къызэфIэуващ. Щамил ахэм нэхърэ зыкъомкIэ  нэхъ щхьэпэ  лъагэт. Щамил ещхьу абыхэм я Iэгур дэгъэзауэ я Iэ къаIэтащ фIэхъусу, я напIэ едзыхауэ тхьэ елъэIухэри я пащIэ-жьакIэ зэпалъэщIыхьыжащ. Щаухым, щхьэнтэ нэхъ лъагэ зыщIэдза Щамил и хъуреягъкIэ щетIысэхащ икIи щIадзащ  Iуэхухэм хэплъэн.

 Я Iуэхур шэрихьэтым тету зэпкърахащ: зэрыдыгъуам папщIэ тIум я Iэр, цIыху зэриукIам щхьэкIэ зым и щхьэр паупщIыну унафэ ящIащ, щыр яухеиящ. ИтIанэ Iуэху нэхъыщхьэм нэсащ: шэшэныр урысым ягуэмыхьэн папщIэ сыт щIэн хуейр? Ягуэмыхьэну  къыхуриджэу  Джемал-Эдин шэшэнхэм зэрызыхуагъазэу зэхилъхьа тхылъым щыгъуазэ защIащ:

   «Азалыхьу лъэщым и нэфI зыщыхуэнхэ! Зэхэсхащ сэ урысхэр къывэдэхащIэу, фи щхьэр яхуэвгъэщхъыну фыкъытырагъыхьэу. Фи фIэщ фымыщI абы жаIэр, зыхуэвгъэшэч. Абы и фIыгъуэр мы дунейм щывмылъагъуми адрей дунейм къыщыфлъысынущ. Фигу къэвгъэкIыжыт нэхъ пасэм, I840 гъэм, Iэщэр щывагъэгъэтIылъам къэхъуар. Абы щыгъуэ си псалъэ фыкъемыдэIуамэ иджы фэ фысэлэтынт, къамэм и пIэкIэ мыжурэ фIыгъыу къэфкIухьын, фи фызхэм шароварэ ящыгъынтэкъым, напэтех къыкIэлъызэрахьэнт. КъэкIуэнур блэкIам тефщIыхь. Урысым и фрибийуэ фылIэм нэхъыфIщ джаур фыхъу нэхърэ. Зывгъэбэшэч, сэ КъурIэнымрэ сэшхуэмрэ сIэщIэлъу сынэкIуэнщи урысхэм я бийуэ фесшэжьэнщ. Иджы ткIийуэ нывжызоIэ: урысым фагухьэн гугъэ гуэр фымыщIын дэнэ къэна фигу къэвмыгъэкIыхэ».

   Шэшэнхэм  зэрызыхуагъазэр Щэмил игу ирихьащ, Iэ тридзэри зэбграгъэхыну унафэ ищIащ.

   Абы иужькIэ Хьэжы-Мурат и Iуэхум хэплъэн щIадзэ. Ар Щамил дежкIэ икъукIэ Iуэхушхуэт. Зиумысыжыну хуэмей пэтми абы ищIэрт апхуэдиз зи хахуагъэ, лIыгъагъ,зауэлI IэкIуэлъакIуэ Хьэжы-Мурат къыдэщIыгъужамэ иджы Шэшэным къыщыхъуар къыщыхъуну зэрыщымытар. Хьэжы-Мурат екIужарэ  абы и Iуэхутхьэбзэ къигъэсэбэпамэ икъукIэ зэпэщт; апхуэдэу мыхъунумэ ар урысхэм ядэIэпыкъуныр къэбгъэхъункIэ Iэмал   зимыIэщ. Абы къыхэкIыу е цIыху  гъэкIуауэ  а здэщыIэм, е къэшэжауэ мыбы щыукIын хуейщ. Ар къызэрохъулIэн Iэмалу щыIэр зыщ- и унагъуэрщ, псом  япэу и къуэрщ, Щамил фIыуэ ещIэ абы и къуэр егъэлеяуэ фIыщэу зэрилъагъур. Абы къыхэкIыуи и къуэр къэгъэсэбэпын хуейщ.

 Чэнджэщэгъухэм  жаIэнур  жаIа  нэужь  Щамил щыму и нэхэр зэтрепIэ.

   Чэнджэщэгъухэм ящIэрт иджыпсту ар бегъымбарым и псалъэ зэредаIуэр, ищIэн хуейр абы къызэрыжриIэр. Дакъикъитху хуэдизкIэ апхуэдэу щосри Щамил и нэхэр къызэтрех икIи нэхъ иныжу щIиукъуанцIэурэ жеIэ:

   - Хьэжы-Мурат и къуэр къысхуевджэ.

   -КъедджакIэщ,-жеIэ Джемал-Эдин.

   Пэж дыдэу Хьэжы-Мурат и къуэ  Юсуф балэбанэу, бамэ къыкIэрихыу, ауэ иджыри IэпкълъэпкъкIи нэкIукIэ зи дахагъ зыфIэмыкIуэда, и анэшхуэ ПатIимэт ещхьу нэ фIыцIэ лыдитI зиIэ щIалэр бжэм адэкIэ къыщытт къыщеджэнум пэплъэу.

   Юсуф Хьэжы-Мурат Щамил хуиIэ гужьгъэжьгъыр диIыгътэкъым, ищIэртэкъым къэхъуа псор, ищIапэми зэ къызэгуэпри щыгъупщэжат икIи къыгурыIуэртэкъым и адэм апхуэдизу ерыщу Щамил щIигъэбийр. НэIибым и къуэр щхьэхуиту Хунзах зэрыщыпсэуа гъащIэм тету зи дунейр зыхьыну хуей нэIибыкъуэм къыфIэщIырт Щамил щIебиин лъэпкъ щымыIэу. И адэм  жиIэр къищтэркъым, Щамил фIэцIыхутелъыджэт, бгырысхэм ар тхьэпэлъытэ зэращыхъур ядиIыгът. Иджыпсту икъукIэ пIейтейрэ пщIэрэ щIыхь инрэ хуиIэу хьэщIэщым щIыхьащ икIи Щамил и нэ ерыщу щIиукъуанцIэхэм щIэплъэу уващ. Апхуэдэу зыбжанэрэ щытри Щамил бгъэдыхьащ, абы и Iэр пкъынэ кIыхь хужьым ба хуищIащ.

 -Уэ Хьэжы-Мурат урикъуэ?

  -Сырикъуэщ, Iимам.

   -Уэ пщIэрэ абы ищIар?

  -СощIэ, Iимам, икъукIи сигу къоуэ.

   -ТхэкIэ пщIэрэ?

  -Сэ молэуэ седжэну си гугъат.

    -Уи адэм хуэтх мэрем пщIондэ  къигъэзэжмэ псори зэрызыхуэзгъэгъунур, япэм хуэдэу дызэрызэдэпсэунур хуэтх. Армырауэ ар урысхэм я деж къанэмэ,- Щамил и нэщхъыр зэхиукIащ,- уи анэшхуэмрэ уи анэмрэ къуажэхэм унэIуту ястынщ, уэ уи щхьэр пызупщIынщ.

   Юсуф и нэгу мэскъалкIэ джылакъым, Щамил и псалъэхэр къызэрыгурыIуам и нэщэнэу и щхьэр ищIа мыхъумэ.

  - Апхуэдэу тхыи си лIыкIуэм ет.

   Щамил щыму куэдрэ Исуф еплъащ.

   -Тхы гущIэгъу пхуэсщIауэ  узэрызмыукIыр, атIэ епцIыжакIуэхэм зэресщIэм ещхьу уи  нэр зэрищIынур. КIуэ.

   Щамил бгъэдэтыху Юсуф пIейтеигъэ лъэпкъ бгъэдэмылъауэ къыпфIэщIынт, арами хьэщIэщым къызэрыщIашыжу къыщIэзышыжам ибг илъ къамэр кърипхъуэтри зиукIыжыну и тэмакъымкIэ пхъуат, арщхьэкIэ и Iэхэр яубыдщ, япхри аргуэрыжьу мащэм ирадзэжащ.

  А пщыхьэщхьэм жасы нэмэзым и ужькIэ Щамил джэдыгу хужь щетIагъэ, и фызхэр щыпсэу лъэныкъуэм егъазэри Iэминат и пэшым макIуэ. Iэминат щIэстэкъым. Ар фыз нэхъыжьым деж щыIэт. Щамил гу къызэрылъамытэным пылъу пэш бжэкъуагъым къуоувэ абы пэплъэу. Iэминат Щамил гукъанэ хуиIэт шылэ бостеипхъэр езым къримыту Заидет  зэрыритам щхьэкIэ. Абы  илъэгъуат ар къызэрыщIэкIари, и пэшым зэрыщIыхьари,арщхьэкIэ ерыщ екIуэри игъэзэжакъым. Ар куэдрэ Заидет и бжэкум итащ щэху цIыкIуу дыхьэшхыу, джэдыгу хужьыр и пэшым щIэкI- щIыхьэу зэрыщызейуэм еплъу. ПщIэншэу пэплъащ абы Щамил, жэщ ныкъуэ нэмэз щIыгъуэр къыщысым ар езым и деж кIуэжащ.

 

                                      ХХ

   Тхьэмахуэ зэхуакукIэ Хьэжы-Мурат быдапIэм, Иван Матвеевич и унэм, щыпсэуащ Марье Дмитриевнэ Хьэнфий балэбацэм щыхьэрейт  (Хьэжы-Мурат цIыхуитIт гъусэ ищIар: Хьэнэфийрэ Елдаррэ) уеблэмэ  зэ пщэфIапIэм къыщIидзыжати  абы щхьэкIэ къамэ къыхурихауэ щытащ. Ауэ  Хьэжы-Мурат гурыщIэ хуабэ хуиIэт- пщIэ хуищIырт.  Иджы  абы  шхыныр Елдар иритурэ и Iэнэм тригъэувыIэжыртэкъым, атIэ Iэмал игъуэтыху езым игъашхэрт, и гуапэ зэрищIыным иужь итт.  И унагъуэ Iуэхум теухуауэ   епсэлъылIэну иужь ихьэрт, къищIат фыз дапщэ, бын дапщэ иIэми, хэт сыт и ныбжьми, тIасхъэщIэххэр къэкIуа нэужь япкъырыупщIыхьынырт зэпсэлъэныгъэхэр зэрекIуэкIым теухуауэ.

   Бутлерщи, зы тхьэмахуэм Хьэжы-Мурат ныбжьэгъу дыдэ хуэхъуат. Зэм-зэм Хьэжы-Мурат абы и пэшым кIуэрт, языныкъуэкIэ Бутлер абы и деж щIыхьэрт. ЯзыныкъуэкIэ тэрмэшыр ядэлэлу зэпсалъэрт,  Iэпэ тэрмэшкIэ, нащхьэ- IущхьэкIэ, пыгуфIыкIэкIэ щызэгурыIуи щыIэт. Хьэжы-Мурати Бутлерыр фIыуэ къилъэгъуауэ къыщIэкIынут. Абы щыхьэт техъуэрт Елдар и щытыкIэр. Бутлер Хьэжы-Мурат деж зэрыщIыхьэххэу Елдар къыпежьэрти, и дзэ хужьыпсхэр къыIурыпсу пыгуфIыкIыуи, пIащIэ- тхъытхъыу тетIысхьэпIэм щхьэнтэхэр къытрилъхьэрт, сэшхуэ пщIыхэлъмэ, пщIэрихырт.

   Бутлер нэIуасэ хуэхъури ныбжьэгъу хуэхъуат Хьэнэфий жьакIацэ дыдэри, Хьэжы-Мурат къуэш ищIар. Хьэнэфий бгырыс уэрэд куэд ищIэрт икIи дахэу жиIэрт. Бутлер и гуапэ ищIын щхьэкIэ Хьэжы-Мурат абы къеджэрти унафэ хуищIт  абы езым уэрэдыфIу къыщыхъухэр къажриIэну, Хьэнэфий макъ дахэ иIэт, уэрэдхэр шэщIауэ, псалъэхэр зэхэщIыкIыгъуэу жиIэрт . Псом хуэмыдэу Хьэжы-Мурат зы уэрэд фIыуэ илъагъурт, Бутлери телъыджэ щыхъуащ абы и макъамэ нэщхъыфIагъэри нэщхъеягъэри щызэхэухуэнар. Бутлер а уэрэдым и псалъэхэр тэрмэшым зэрыригъэдзэкIри итхащ.

 Ар теухуат лъы Хьэнэфийрэ Хьэжы-Муратри яку дэлъа лъыщIэжым.

   Мис апхуэдэ уэрэдт ар:

« Си кхъапIэ ятIэр гъущыжмэ- уэ сыпщыгъупщэнущ, сыкъэзылъхуа си анэ! Кхъащхьэ удзыр къэкIмэ -удзым уи гуауэ щIихъумэнущ, си адэжь! Си шыпхъум и нэпсхэр гъущыжмэ, абы и гум гуауэр илъэтыкIынущ.

   Ауэ уэ сыпщыгъупщэнукъым, си къуэш нэхъыжь, сызэраукIам щхьэкIэ силъ умыщIэжу. Сыпщыгъупщэнукъым уэ си къуэш етIуанэ сэ сибгъукIэ укъэгъуэлъыжыхукIэ.

 Упщтырщ уэ, шэ, уэ ажалыр зыбохьэ, ауэ уэракъэ сэ гъэр пэжу сиIар? ЩIы фIыцIэжь уэ сэ сыщIэпхъумэнущ, ауэ уэракъэ сэ шы лъабжьэкIэ сыубар? УщIыIэмылщ уэ, ажал, ауэ сэ уи зиусхьэну сыщытащ. Си Iэпкълъэпкъыр  щIым игъэпщкIунщ, си псэр хьэршым сIихынщ».

Хьэжы-Мурат и напIэхэр зэтедзауэ сыт дежи а уэрэдым едаIуэрт, иужь макъамэр кIыхьу хишу щиухкIэ сыт щыгъуи урысыбзэкIэ жиIэрт.

-Хорош песня, умный песня.

Бгырыс гъащIэм и поэзие гуащIэм, псом хуэмыдэу Хьэжы-Мурат къызэрыкIуэ лъандэрэ, Бутлер итхьэкъуат. Къэптал, адыгэ цей, лъей сыт хуэдэхэр къищэхуауэ зихуапэрти, абы езыри бгырысу, абыхэм я псэукIэ-щыIэкIэкIэ псэууэ зыкъыщыхъужырт.

Хьэжы-Мурат щежьэж махуэм Иван Матвеевич офицер зыбжанэ къриджащ, ар гъуэгу трагъэхьэжын папщIэ. Офицерхэр хэти Марье Дмитриевнэ шей щригъахъуэ стIолым, хэти аркъэ, чыфыр, абы дашхын зытелъ Iэнэм деж щызэхэсхэт, гъуэгу зэрытехьэным хуэдэу хуэпарэ Iэщэ-фащэр пщIэхэлъу лъэ щабэкIэ, мащIэу ещIэкъуауэ Хьэжы-Мурат къыщыщIыхьам.

 Псори къызэфIэувэри и Iэр яубыдурэ фIэхъус ирахащ. Иван Матвеевич ар тахътэм итIысхьэну иригъэблэгъат, ауэ абы фIыщIэ хуищIри щхьэгъубжэм деж щыт шэнтыр къыхихащ. КъыщыщIыхьэм псори щым зэрыхъуар абы къыфIэIуэхуа хуэдэтэкъым. Псоми я нэгу гупсэхуу иплъэри абы и нитIыр сэнваррэ шейдефэрэ зытелъ стIолым деж къыщыувыIащ. Хьэжы-Мурат зи щыпэлъагъу офицер псалъэрей Петровскэр тэрмэшыр къигъэсэбэпу абы еупщIащ Тифлис уигу ирихьа жиIэу.

 - Айе, - жэуап къет абы.

 - НытIэ, жеIэ,- зэредзэкI тэрмэшым.

 -Сыт нэхъ игу ирихьар?

 Хьэжы-Мурат зыгуэрхэр жеIэ

   -Псом нэхърэ театрыр игу нэхъ къинащ

  -Командующэ нэхъыщхьэм деж щекIуэкI балым сыт уи нэ нэхъ къыщыфIэна?

  Хьэжы-Мурат и нэгур зэхоуэ.

 -Лъэпкъ къэс езым и хабзэ иIэжщ. Ди деж цIыхубзхэм апхуэдэу зыщахуапэркъым, - жеIэ абы Марье Дмитриевнэ дежкIэ плъэурэ.

 - Сыт  игу иримыхьар?

 - Дэ псалъэжь диIэщ,- жреIэ абы тэрмэшым, - хьэм шыдыр лыкIэ игъэшхэну, шыдым хьэр мэкъукIэ игъэшхэну иужь ихьати, тIури ныбэнэщIу къэнащ. - Ар погуфIыкI. -Дэтхэнэ лъэпкъым дежкIи езым и хабзэр езым дежкIэ нэхъыфIщ.

Псалъэмакъым адэкIэ пащэркъым. Офицерхэр хэт шей йофэ, зэIуроу. Хьэжы-Мурат хуашия шей стэчан яIехри и пащхьэ ирегъэувэ.

 -Сыт уэстын? Шатэпс? Узыдедзэкъэн?

  Хьэжы - Мурат и щхьэр егъэщхъ.

  -Аращ, уи Iуэху фIы кърикIуэ, - жеIэ Бутлер абы лъэгуажьэм теIэбэурэ,дызэрылъагъужыни дызэхумызэжыни…

-Прэщай! Прэщай,- пыгуфIыкIыу урысыбзэкIэ жэуап къет Хьэжы-Мурат. –Кунак булур. Крепко кунак твой. Время- айда, - икIи здэкIуэну лъэныкъуэ къигъэлъагъуэм ещхьу и щхьэ ещI.

    Елдар  бжэкум къоувэ хужь шыхьа ин гуэр и дамэм телърэ Хьэжы-Мурат и сэшхуэр иIыгъыу. Хьэжы-Мурат Iэ щыхуищIкIэ Елдар лъэбакъуэхъуу псынщIэу къыдбгъэдохьэ, щIакIуэ хужьымрэ сэшхуэмрэ кърет. Хьэжы-Мурат къотэдж, щIакIуэр и Iэблэм иреупцIэкIри Марье Дмитриевнэ ирет, тэрмэшым зыгуэрхэр жреIэ. Тэрмэшым зэредзэкI:

 - Мыбы жиIэращ: щIакIуэм ущытхъуащи узот

-Ар сыт щхьэкIэ?- Марье Дмитриевнэ плъыжьу къызэщIонэ

-Апхуэдэщ ди хабзэр.

-ФIыщIэ пхузощI,-жеIэ Марье Дмитриевнэ щIакIуэр Iихыурэ. - Уи къуэр къебгъэлыфыну тхьэм жиIэ. – Улан якши,- щIегъуж абы . -ЖеIэ абы: и унагъуэр бэIутIэIум къыхишыжыфыну   тхьэм  солъэIу.

 Хьэжы-Мурат Марье Дмитриевнэ йоплъ, погуфIыкI. ИтIанэ сэшхуэр Елдар къыIэщIехри Иван Матвеевич ирет. Иван Матвеевич сэшхуэр Iехри тэрмэшым зыхуегъазэ:

   -ЖеIэ си алащэ пцIэгъуэплъыр зэрестыр. Сызэрыхуэупсэн нэгъуэщI сиIэкъым.

Хьэжы-Мурат и Iэр  ещI ар зыри зэрыхуэмейр, пщIэгъуалэр зэрыIимыхынур къигъэлъагъуэу, итIанэ и гум теIэбэжщ, къуршхэмкIэ и Iэпэ ешиири бжэмкIэ иунэтIащ. Псори абы иужь къоувэ. Пэшым къыщIэна офицерхэм сэшхуэр зэпаплъыхьри ар гъурдэ  нэсу къалъытащ.

 Бутлер Хьэжы-Мурат и гъусэ пырхъуэм къытонэ. Ауэ мыбдежым зыри зыпэмыплъа, Хьэжы-Мурат и ажалкIэ иухыну щыта Iуэху къохъу. Къелынуи къыщIэкIынтэкъым  и  IэкIуэлъэкIуагъэр, хахуагъэр мыхъуамэ.

 Хьэжы-Мурат пщIэшхуэ къыхуэзыщI Таш-Кичу къумыкъу къуажэм дэсхэр, нэIиб цIэрыIуэм Iуплъэн къудей щхьэкIэ Iджэрэ быдапIэм къыщыхуепсыхами, щежьэжынум махуищ и пэ къихуэу лIыкIуэ къыхуащIат мэрем жумэр къадищIыну къелъэIухэу. АрщхьэкIэ Таш-Кичу щыпсэу къумыкъупщхэм ялъ абы телъти, цIыхухэм жраIащ Хьэжы-Мурат мэжджытым къызэрыщIамыгъэхьэнур. ЦIыхухэмрэ  пщыхэм я дэрэгъухэмрэ  яку Iэпщэрыбанэ къыдэхъуати,  урыс тетхэм зэрыхьэзэрийр зэтрауIэфIащ, Хьэжы-Мурат   унафэ къыхуащIащ мэжджытым мыкIуэну. Хьэжы-Мурат щымыкIуэм Iуэхур зэфIэкIа я гугъащ.

   Хьэжы-Мурат ежьэжыну къыщыщIэкI дыдэм ирихьэлIэу, и шыр къыщыбгъэдашэ уахътым, Бутлеррэ Иван Матвеевичрэ я нэIуасэ Арслъэн-Хъан къумыкъупщыр къыIухьащ.

 Хьэжы-Мурат щилъагъум абыи бгырыпхым кIэрахъуэ къыдипхъуэтри Хьэжы-Мурат дежкIэ къишиящ. Арслъэн-Хъан кIакхъур щIичын хунимыгъэсу, щIакъуэщ жумыIэну, Хьэжы-Мурат джэдум хуэдэу пырхъуэм елъэри абы дежкIэ зидзащ. Арслъэн-Хъан дауэ ищIми къэуащ, ауэ къытехуакъым, Хьэжы-Мурат абы бгъэдэлъадэри зы IэмкIэ шхуэр иубыдащ, адреймкIэ къамэр кърипхъуэтри тэтэрыбзэкIэ зыгуэр иридзащ.

   Бутлеррэ Елдаррэ зыIэзыбжьэу бгъэдэлъадэхэри зэбийхэм я Iэхэр иубыдащ. Уэ макъыр щызэхихым Иван Матвеевич къыщIэкIащ.

 -Мыр сыт, Арслъэн,   си деж апхуэдэ цIапIагъэ щыпщIэну ущIыхэтар? -жеIэ абы къэхъуар къищIа нэужь. - Щхьэпэкъым ар, си къуэш. Губгъуэм фыщызэхуэза нэужь сыфыхуейми фщIэ,ауэ си бжэIупэ...

 Арслъэн пащIэ фIыцIэ лIы цIыкIужьейр ерагъыу, и Iэпкълъэпкъ псор зэщIэкIэзызэу йопсых, нэщхъыдзэу Хьэжы-Мурат хуоплъэкIри Иван Матвеевич щIыгъуу унэм щIохьэ. Хьэжы-Мурат хьэлъэу бауэу, пыгуфIыкIыу шым дежкIэ къегъэзэж.

- Сыт абы ущIиукIынур?- йоупщI абы Бутлер.

-Аращ ди хабзэр,- зэредзэкI Хьэжы-Мурат и псалъэхэр тэрмэшым. - Арслъэн илъ стелъщ, илъ ищIэжын хуейщ. Аращ   сыщIиукIынур.

-Гъуэгум ныщыплъэщIыхьэмэ-щэ? – йоупщI Бутлер

Хьэжы-Мурат погуфIыкI

-Сыт- тIэ, сиукIмэ, алыхьым апхуэдэу иухащ.  Аращ, прощай,- аргуэру урысыбзэкIэ жеIэри, шы IумпIэр еубыдри езыгъэжьэжхэр нэкIэ зэпеIэбэрэбыхь, гуапэу Марье Дмитриевнэ и нитIым щIоплъэ.

-Прэшай, матушкIэ,- жыреIэ. - Спэсиб.

- Тхьэм жиIэ уи бынунэм бэIутIэIуншэу уахыхьэжыну,- къытрегъазэ Марье Дмитриевнэ и псалъэхэм.

Абы жиIар Хьэжы-Мурат къыгурымыIуами, псэкIэ зыхищIащ фIыкIэ къызэрыхуэупсар.

-КъызжиIакъым  жумыIэж - сызыщумыгъэгъупщэ,-   къолъэIу  Бутлер

 -ЖеIэ абы сэ сызэрыныбжьэгъу пэжыр икIи ар зэи зэрысщымыгъупщэнур, - Хьэжы-Мурат тэрмэшым зыхуегъазэ,   лъакъуэ Iушэщ хужумыIэну и лъапэ лъэрыгъым   нэсарэ  нэмысарэ нэм къимыщтэу псынщIэу, тыншу и Iэпкълъэпкъыр идзри уанэгу лъагэм къихутащ, сэшхуэр, кIэрахъуэр ибг щызэригъэзахуэри, бгырыс шууейм зэрихабзэу уардэу, екIуу шым тесу Иван Матвеевич и пщIантIэм дэкIыжащ.

   КъызэрекIуэкIщи,  яхэкIыжам тепсэлъыхьыну хуожьэ.

 -ЛIыгъэ иIэщ.

 -Дыгъужьым хуэдэу зыридзатэкъэ Арслъэн-Хъаным, и нэгур нэгъуэщI хъуат.

-Дигъэжэкъунщ абы. ХьэкIэпычышхуэу къыщIэкIынщ,-жеIэ Петровскэм.

 -Абы ещхь хьэкIэпыч куэд тхьэм урысхэм  къыдит,- гукъеуэ хэлъу и псалъэ къахелъхьэ Марье Дмитриевнэ. - ТхьэмахуэкIэ ди хьэщIати фIы фIэкIа нэгъуэщI дэслъэгъуакъым.

 -Ар уэ дауэрэ къэпщIа?

 - Дауэрэми къэсщIащ.

 -Хьэщыкъ  ухуэхъуа  хуэдэ?- къоупщI абдежым къыщIэкIыжа Иван Матвеевичи. - Аращ, аращ.

 -Сыхуэхъуамэ, сыт уи Iуэхуу хэлъыр? ЩыцIыхуфIкIэ сыт ущIыхуэдзэлэшхэн хуейр? Тэтэрщ, ауэ цIыхуфIщ.

 -Пэжщ, Марье Дмитриевнэ,- жеIэ Бутлер,-лIыгъэ уиIэщ, укъыщхьэщыжыфащ.

                ХХI

 Шэшэн линием тет пэIущIэ быдапIэхэм я    псэукIэм  зэхъуэкIыныгъэ  хэмылъурэ  екIуэкIырт. Абы лъандэрэ дзэр къаIэтакъым, гузэвэгъуэкIэ тIэу фIэкIа ротэхэр, къэзакъхэр, милиционерхэр къаIэта щхьэкIэ    тIэунейми  лъэщIыхьэу бгырысхэр  къагъэувыIэфакъым. ЯIэщIэкIырт, уеблэмэ зэ Воздвиженскэм и ший псафэ яшар Iуахуащ зы къэзакъ къаукIри. Къуажэр зэрызэтрагъасхьэ лъандэрэ теуэ щыIакъым.Ауэ флангым сэмэгурабгъу кIапэм и унафэщI джыназ Баратынскэр  зэращIрэ Шэшэн Иным дзэшхуэкIэ щытеуэнум  псорипэплъэрт.

 Пащтыхьыгъуэр зи IэмыщIэ ихьэн хуейм и ныбжьэгъу, Къэбэрдей полкым и командиру щыта, иджы сэмэгурабгъу псом и унафэр зи IэмыщIэ ихуа джыназ Баратынскэр Грознэм къызэрыкIуэхарауэ дзэ гупышхуэ зэхуашэсащ пащтыхьым и унафэу Чернышев къахуитхар ягъэзэщIэн щхьэкIэ. Воздвиженскэ щызэхуэса гупыр Куринскэ лъэныкъуэмкIэ кIуэуэ гъуэгу техьащ. Абы дзэр щыIэт  мэз  еуэу .

 Воронцов нэхъыщIэр шухьэ  шэтэр телъыджэм щыпсэурт икIи абы фыз щIалэ Марье Васильевнэ лагерым къакIуэрейт, куэдри нэху къыщекIырт. ЗымкIи щэхутэкъым Баратнскэмрэ Марье Васильевнэрэ яку дэлъ зэхущытыкIэри, придворнэу щымыт офицерхэмрэ сэлэтхэмрэ абы пхъашэу хуэпсалъэхэрт, къыщыкIуам щыгъуэ пшапэпэтIыс  зэрагъакIуэм къыхэкIыу.  Къаублауэ, бгырысхэм топ кърашалIэурэ лагерым къеуэхэрт. Топышэхэр зытехуэ щыIэтэкъым, абы къыхэкIыуи  тхьэмбылей  махуэхэм топышэ къызэраутIыпщым елIэлIахэртэкъым, ауэ Марье Васильевнэ къыщыкIуам и деж лагерым пэIудзауэ къэрэгъул ямыгъэтIысу хъуртэкъым бгырысхэм я топхэр кърамышэлIэн щхьэкIэ. Марье Васильевнэ ямыгъэщтэн щхьэкIэ жэщ къэс къэрэгъул гъэтIысын хуей зэрыхъур я жагъуэ хъурт, яфIэемыкIут, абы къыхэкIыу сэлэтхэмрэ лIакъуэлIашэм хамыбжэ офицерхэмрэ Марье Васильевнэ псалъэ фIей куэд хущIатхъуэрт.

   Куринскэ полкым и унафэщIхэм я адьютанту, ординарецу къулыкъу щызыщIэ и ныбжьэгъухэу Пажскэ корпусым къыщыдеджахэр илъагъун папщIэ, отпуск къыщыратым, мы отрядым къэкIуат Бутлер. Япэ махуэхэр хуабжьу нэгузыужьу къыщIидзащ. Абы псэупIэ хуэхъуат  Полтароцкэм и шэтырри гуапэ дыдэу къыIущIа и цIыхугъэ куэдым яхуэзащ. МащIэу и нэIуасэ, зэгуэр зы полк хэту къулыкъу зыдищIа Воронцовым и дежи  мыкIуэу къэнакъым.  Воронцови   гуапэу къыIущIащ, джыназ Баратынскэм иригъэцIыхуащ, Баратинскэм ипэкIэ сэмэгурабгъу лъэныкъуэр зи IэмыщIэ илъу щытауэ  ежьэж генерал Козловскэм и щIыхькIэ къаIэт шэджэгъуашхэмиирагъэблэгъащ.

Шэджэгъуашхэр дэбгъуэн щымыIэу гъуэзэджэт. Къашэри шэтырих зэпыту ягъэуват. Абыхэм зэкIэлъхьэужьу щIагъэува стIолхэм хьэкъущыкъури  бащырыбхэри  тезу тетт. Илъагъу псом Бытырбыху гвардием щиIа и  псэукIэр   гум къагъэкIыжырт. СыхьэтитIым Iэнэм пэрытIысхьащ. СтIолыкум зы лъэныкъуэмкIэ Козловскэр, адреймкIэ Баратынскэр щыст. Козловскэм и сэмэгумкIэ Воронцов щыст, сэмэгумкIэ- и фызыр. СтIолым и лъэныкъуитIым Къэбэрдей, Куринскэ полкхэм я офицерхэр къетIысэкIат. Бутлер Полторацкэм  бгъурысти  тIури нэжэгужэу уэрэшэрхэрт, я гъунэгъуу къабгъурыс офицерхэм бжьэ даIэтырт. Ерыскъы пщтыр къыщахьым денщикхэм шампанскэ кърагъахъуэу щIадзащ. Абдежым Полторацкэм зэрыгузавэр нахуэу жеIэ:

-Ди «мыстым» и напэр темыкIащэрэт.

- Сыту?

- Абы хъуэхъу жиIэн хуейщ. ХузэфIэкIын сытми?

-Ей, си къуэш, шэр къыптелъалъэу узауэм нэхъыфIщ абы нэхърэ. А псом нэмыщIыжу бзылъхугъэхэри, пащтыхь пщIантIэм къыщыхъуа офицерхэри щысщ. Сыздеплъ къудейм сфIэгуэныхьщ ар,- зэхуэтхьэусыхэрт офицерхэр.

ИкIи мис дакъикъэ пIейтеигъуэр къос. Баратынскэр къотэдж, бжьэ еIэтри Козловскэм псалъитI-щы жреIэ. Баратынскэм и псалъэр щынигъэскIэ, Козловскэр къотэдж икIи ткIийуэ шэщIауэ къыщIедзэ:

- Езы пащтыхь дыдэм и унафэ лъагэм ипкъ иткIэ сэ сожьэж, фэ сыфхокIыж, зиусхьэн офицерхэ, -жеIэ абы. - Ауэ фыбж сэ фэ сыт щыгъуи  сыфщIыгъуу. Фэ зиусхьэнхэ, фощIэ, зылI  дзэ хъуркъым. Абы къыхэкIыу  мы си къулыкъум дауэ сыщамыгъэпэжами, зиусхьэн императорым и хьэлэлагъыр дауэ къызэмылъэлъэхами, псомкIи, си цIэр фIыкIэ зэрыIуамкIи- псомкIи, къанэ щымыIэу псогуэмкIи… -абдежым   абы и макъыр мэкIэзыз, -псори зи фIыщIэр фэращ, си ныбжьэгъу лъапIэхэ! - Абы и нэкIу зэлъар нэхъри золъэ. Ар зэщоджэ, и нэхэм нэпс щIэз къохъу. – Си гум щызу къыбгъэдэкIыу фIыщIэшхуэ фхузощI…

 АфIэкIа адэкIэ хужымыIэу Козловскэр къотэджри къыбгъэдыхьэ офицерхэм IэплIэ яхуещI. Псори къогумащIэ. Джыназ гуащэм IэлъэщIымкIэ и нэкIур егъэпщкIу. Джыназ Семен Михаилович и жьэр Iушэ   ищIауэ  и напIэхэр зэтрегъауэ. Офицер зыкъомым я нэпс къокIуэ. ФIы дыдэу Козловскэр зымыцIыху Бутлери  и нэпсыр хуэбыдыркъым.  А я  зэхэтыкIэ  псор абы игу ирохь. ИтIанэ Баратинскэм папщIэ, Воронцов щхьэкIэ, офицерхэм, сэлэтхэм папщIэ хъуэхъу жаIэ, хьэщIэхэр стIолым къыпэрокIыж фадэ ирафам, зауэ хуэIухуэщIэм теухуа  псалъэу ахэр сыт щыгъуи зыгъэгумэщIым  чэф хъыжьэ ящIауэ.

Дунейр телъыджэт: дыгъэ уэру къепст, акъужьыр щIыфэ къэплъам едэхащIэрт. ДэнэкIэ умыплъами Iэуэлъэуэшхуэ ящIу мафIащхьэхэр щоблэ, уэрэдхэр щоIу. Бутлер гукъыдэжышхуэ иIэу, насыпыр и гум щызу Полторацкэм деж егъэзэж. Полторацкэм и деж офицерхэр щызэхуэсат, кIартI джэгуну стIол къагъэуват, адъюдантым ахъшащхьэу тумэнипщI къигъэтIылъакIэт. Бутлер тIэунейрэ шэтырым къыщIэкIащ и бохъшэр гъуэншэдж жыпым быдэу щикъузу, итIанэ хуэмышэчыжу, и щхьэми и къуэшхэми сыт хуэдэ псалъэ быдэ яритауэ щымытами, кIартIджэгум яхэтIысхьащ.

   Сыхьэти блэкIатэкъым плъыжьу къызэщIэнарэ  пщIантIэпсыр къекIуауэ, тхылъымпIэм еплъу ар стIолым и закъуэпцIий къыщыпэрынам, джэгум зэрыхыхьа, ахъшэу тригъэува бжыгъэр тхылъымпIэ кIапэм тритхэжу. Абы апхуэдизкIэ куэд иригъэхьэхуати, яхьэхуар зыхуэдизыр зэхилъхьэжын шынэрт. Ауэ зэхимылъхьэжми ищIэрт сакъылэту къаIихыфыну улахуэри иш уасэри хилъхьэу щытми адъютант мыцIыхум щIыхуэу къыхуитхам зэрыхуримыкъунур.  Ар адэкIи джэгуну къыщIэкIынт, арщхьэкIэ адъютантым и Iэ къабзэхэмкIэ куэзырхэр зэщIикъуэжу Бутлер иригъхьар зэхилъхьэжын щIимыдзамэ  Бутлер укIытауэ елъэIуащ фIахьэхуар иджыпсту зэрыримытыр къыхуигъэгъуну, унэм зэрынэсыжу къахуригъэхьыжыну къигъэгугъащ, гу лъимытэуи къэнатэкъым псоми   ар я фIэгуэныхь зэрыхъуар, уеблэмэ Полторацкэр и нэгу къиплъэфыртэкъым. Ар хьэщIапIэ зэрыщыIэнум и иужьрей пшыхьт. Воронцов деж ирагъэблэгъат: абы деж сыкIуэгъамэ, «псори тэмэму зэфIэкIат» егупсысащ ар. Иджы мыфI дэнэ къэна, узижагъуэнщ.

 И ныбжьэгъухэмрэ цIыхугъэхэмрэ фIэхъус ярихыжри ар унэм кIуэжащ нызэрысыжыххэу гъуэлъыри, ахъшэ езыгъэхьэхуахэм зэрахабзэу,  къэуш имыIэу сыхьэт пщыкIущкIэ зэкIэлъхьэужьу жеящ. Къэзышэжа къэзакъым иритыну сом ныкъуэ зэрыIихамкIэ, Марье Дмитриевнэ къыгурыIуащ абы   ахъшэу   иIэр къанэ щымыIэу зэрыригъэхьар икIи Иван Матвеевич щыхьащ щIэбутIыпщар сыт, жиIэри.

ЕтIуанэ махуэм Бутлер къэушащ сыхьэтыр пщыкIутIхэм, и Iуэху зытетар къыщищIэжым аргуэру жеижыну и щхьэ  къихьат, арщхьэкIэ ар хэкIыпIэтэкъым, имыцIыхугъэм и щIыхуэу къытехуа сом щиплIрэ тумэниблыр зэрипшыныжын Iэмал къигъуэтын хуейт. А хэкIыпIэхэм ящыщ зыр къуаншагъэу къыIэщIэщIамкIэ зиумысыжу и къуэшым елъэIуну арат иужь дыдэу къадэIэпыкъуну, я зэхуэдэу къахуэна щхьэл закъуэм пэкIуэу сом щитху къыхуигъэхьыну, итIанэ и благъэ цIыхубз нэпсей гуэрым хуитхащ сыт хуэдиз процент трилъхьэу щытми сом щитху щIыхуэу къритыну.   ИужькIэ  Иван Матвеевич кIуащ абы ахъшэ зэриIэр, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Марье Дмитриевнэ ахъшэ зэриIэр ищIэрти, зыгуэр къыхуагъэхыху сом щитху щIыхуэу къритыну елъэIуну.

 -Уэстынт, - жиIащ Иван Матвеевич,- иджыпстуупцIэ уэстынт, Машкэ къызитынукъым армыхъумэ. Емынэ ихьын мы цIыхубзхэр хуабжьу къузгъунхэщ. Ауэ хэкIыпIэ гуэр къыумыгъуэту хъунукъым. Мо маркитант угъурсызым зыгуэр къыпыумыхыфыну пIэрэ?

Абы ущIелъэIуххэн щыIэтэкъым. Абы къыхэкIыу Бутлер къезыгъэлъыфыну  щыIэр  е къуэшырт, е благъэ нэпсейрт.

                                               ХХII

 

 И мурад Шэшэным къыщемыхъулIауэ Хьэжы-Мурат Тифлис игъэзэжащ икIи махуэ къэс Воронцовым деж кIуэуэ къиублащ, щрагъэблагъэкIэ бгырыс гъэрхэр зэхуашэсу абыхэмкIэ и унагъуэр къахъуэжыну абы елъэIуу. Абы къытригъэзэжурэ жиIэрт и Iэ-и лъэр пхауэ, езыр зэрыхуейм хуэдэу урысхэм къулыкъу щIахуимыщIэм, Щамил щIимыукIыфым  и щхьэусыгъуэр арауэ. Воронцов белджылыгъэ хэмылъурэ къигъэгугъэрт  хулъэкI къыхуищIэну, ауэ  Iуэхур игъэкIыхьлIыхьырт, генерал Аргутинскэр Тифлис къакIуэн хуейщи, къэсмэ епсэлъэну къыжриIэрт. Щымыхъум Хьэжы-Мурат Воронцов елъэIуащ Кавказым щыщ Нухь къалэ цIыкIум пIалъэкIэ щыпсэуну игъэкIуэну, къыфIэщIырт  абы Щамили, езым и телъхьэ цIыхухэми нэхъ щазыпищIэфыну. А псом нэмыщIкIэ Нухь муслъымэн къалэщ, мэжджыт дэтщ и диныр нэхъ тэмэму зэрихьэну-нэмэз щищIыну Iэмал иIэнущ. Воронцов абы теухуауэ Бытырбыху письмо итхащ, къэкIуэну жэуапым пэмыплъэуи Хьэжы-Мурат хуит ищIащ Нухь Iэпхъуэну.

Воронцов дежкIи, Бытырбыху властыр щызыIэщIэлъхэм я дежкIи, Хьэжы-Мурат и Iуэхум щыгъуазэ урыс цIыху псоми я дежкIи Хьэжы-Мурат зэрызыкъитар кавказ зауэм и зыгъэзапIэ гъэщIэгъуэну е Iуэхугъуэ телъыджэ гуэру фIэкIа къащымыхъумэ, езы Хьэжы-Мурат дежкIэ, псом хуэмыдэу нэхъ иужь зэманым,ар и гъащIэм къыщыхъуар  зэхъуэкIыныгъэхьэлъэт. Ар къыщIэпхъуат зыкъомкIэ и щхьэр ихъумэ хуэдэу, зыкъомкIи Щамил хуиIэ лъагъумыхъуныгъэм и Iэужьу икIи сыт хуэдизу къыщIэпхъуэныр гугъуу щымытами, абы и мурадыр къехъулIат, япэ махуэхэм а ехъулIэныгъэм ар игъэгуфIэу щытащ, пэж дыдэуи Щамил зэрытеуэным егупсысу къиублат.  АрщхьэкIэ и унагъуэр зыришэлIэжыныр зэригугъам хуэдэу тыншу къыщIэкIакъым, атIэ куэдкIэ нэхъ гугъуу къыщIидзащ. Щамил абы и бынунэр иубыдауэ гъэру иIыгъщ, и цIыхубзхэр къуажэхэм унэIуту ятригуэшэну, и къуэр иукIыну е и нэр ирищIыну жеIэ. Иджы Хьэжы-Мурат Нухь къэIэпхъуащ  Дагъыстаным щыIэ и дэрэгъухэр  зыдигъэIэпыкъуу хьилэшагъэкIэми е къарукIэми  и унагъуэр Щамил къыIэщIихын и мураду. Иужь дыдэу Нухь къэкIуа и тIасхъэщIэхым абы къыжриIат и дарэгъу авархэм абы и унагъуэр къадыгъужу урысхэм я деж къэкIуэн я мураду, арщхьэкIэ а Iуэхум тегушхуэр  мащIэ дыдэщ  унагъуэр Веденэ  щыIэу, нытIэми ахэр къикIуэтынукъым гъэрхэр Веденэ къыдашу нэгъуэщIыпIэ ягъэIэпхъуэу щытмэ. Абы щыгъуэм гъуэгум щытеуэнурэ унагъуэр хуит къащIынущ. Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъухэм яхуиIуэхуащ бынунэр хуит къэзыщIым сом минищ иритыну.

 Нухь абы къыщыхуащтат пэшитху хъу унэ цIыкIу мэжджытымрэ хъан уардэунэмрэ япэмыжыжьэу. А унэ дыдэм щыпсэурт къыкIэлъыплъ офицерхэр, тэрмэшыр, нукерхэр. Хьэжы-Мурат и махуэхэр кIуэрт тIасхъэщIэххэм япэплъэу, къакIуэмэ  яхуэзэу, хуит къызэращIам тету Нухь и Iэгъуэблагъэхэм шууэ къыщикIухьу.

 НэгузыужьакIуэ къикIыжауэ, апрелым и 8 махуэм, Хьэжы-Мурат кърихьэлIэжащ езыр къэтыху Тифлис къикIа къулыкъущIэр къыхуепсыхауэ. КъулыкъущIэр къызытекIухьар къищIэну и нэ къикI пэтми ар зыщIэс пэшым кIуэн ипэ къихуэу езым и деж щIыхьэжри шэджагъуэ нэмэзыр ищIащ. Нэмэзыр иухри цIыху къыщригъэблагъэ пэш хьэщIэщ хьисэпу къигъэсэбэпымкIэ щIыхьащ. Тифлис къикIа  статскэ  чэнджэщэгъу Кириллов лIы гъум кIэщIым Хьэжы-Мурат къыжриIащ Аргутинскэм хуэзэн щхьэкIэ Хьэжы-Мурат мы мазэм и пщыкIутI махуэм Тифлис игъэзэжыну Воронцов къызэриIуэхуар.

 -Якши, - ткIыбжьу  жиIащ Хьэжы-Мурат

   Абы   Кириллов зэрыIуплъарауэ гуемыIу хуищIат.

 -Ахъшэ къэпша?

  -Къэсшащ- жеIэ Кирилловым

   -ТхьэмахуитI блэкIамрэ мыбырэ,-Хьэжы-Мурат и IэпхъуамбипщIыр зэ, аргуэру IэпхъуамбиплI ирегъэлъагъу,- я ахъшэр  къызэт.

-Иджыпсту уэстынщ,- жеIэ Кирилловым, бохъшэр гъуэгу пхъуантэм къыдихыурэ. - Сыт мыбы ахъшэ зэрищIыр, - йоупщI  ар  урысыбзэкIэ приставым,а  жиIэр Хьэжы-Мурат зыхимыщIыкI и гугъэу, ауэ Хьэжы-Мурат  псори къыгурыIуауэ губжьауэ Кирилловым йоплъ. Кирилловым Хьэжы-Мурат къигъавэу зэхихар Воронцов жриIэжын папщIэ тэрмэшыр къигъэсэбэпурэ «мыбы ущызэшыркъэ? » -къыжиIэу къеупщIу щIедзэ. Iэщэ зыкIэрымылъ лIы быхъутIэ цIыкIум Iумпэм ищIу нэбгъузкIэ хущIоплъри жэуап иритыркъым Тэрмэшыр етIуанэ къыщеупщIкIэ:

-ЖеIэ абы сепсэлъэну сызэрыхуэмейр. Ахъшэр къызырет.

 Апхуэдэу жеIэри стIолым пэротIысхьэ ахъшэр ибжыну зигъэхьэзыру.

 Кирилловэм дыщэ ахъшэр кърихщ, пщIырыпщIу зэтригъэсри (Хьэжы-Мурат махуэм дыщэ ахъшитху хуэзэу къратырт) къыхуигъэкIуэтащ. Хьэжы-Мурат ахъшэр и цей Iэщхьэм ирикIутэщ, къызэфIэувэщ, статскэ чэнджэщэгъум и и дамэм теуIухьри пэшым бжэмкIэ  игъэзащ. Статскэ  чэнджэщэгъур  къыщылъэтри тэрмэшым жриIащ  абы апхуэдэ кърищIэ зэрымыхъунур, сыт жыпIэмэ, и къулыкъукIэ  ар полковникым пащI. Приставри абы щыхьэт техъуащ. Хьэжы-Мурат и щхьэр ищIащ абы зэрыщыгъуазэм и щыхьэту икIи пэшыр къибгынащ.

  -Сыт епщIэн абы,- жи приставым. - КъамэкIэ къопыджмэ псори зэфIэкIащ. Мы емынэунэхэм ягурыIуэгъуейщ.Мыр делэ хъууэ хуежьащ.

   Пшапэ зэрызэхэуэу  бгым къехри  къэкIуащ я нэхэм фIэкIа къыщIэмыщу зи щхьэм бащлыкъ къешэкIа тасхъэщIэхитI. ТIасхъэщIэхитIым   языр лIы фIыцIэ лыфIэт, адрей лIыжь къуэгъут. Абыхэми Хьэжы-Мурат узыгъэгуфIэн хъыбар къыхуахьатэкъым. И унагъуэр гъэрыпыIэм къизышыну жызыIа и ныбжьэгъухэр нахуэу икIуэтыжахэщ, Хьэжы-Мурат дэIэпыкъу дэтхэнэми тезыр гуащIэ ятрилъхьэну Щамил зэрыжиIэм игъэшынэжахэщи. ТIасхъэщIэххэм жаIэм едэIуа Хьэжы-Мурат куэдрэ щыму щысащ лъакъуэ щIэупщIахэм ятегъэщIа и Iэхэм пыIэ къуацэр къызыщхьэприикI и щхьэр тегъэщIауэ  гупсысэу. Абы ищIэрт гупсысэну афIэкIа зэман зэримыIэжыр, унафэ гуэр иIэн зэрыхуейр. Хьэжы-Мурат и щхьэр къиIэтщ, дыщэ ахъшитI къызэкъуихри тIасхъэщIэххэм зырызу яритащ:

   -ФыкIуэж.

 -Сыт уи жэуапыр?

 - Алыхьым къытхуигъэфащэр ди жэуапщ. ФыкIуэ

«Сыт сщIэнур? Щамил жиIэр си фIэщ сщIыуэ абы секIуэлIэжын?,- гупсысэт  Хьэжы-Мурат. - Ар бажэщ - сыкъигъэпцIэнущ. СыкъимыгъапцIэми пцIыупс жьакIагъуэм сыхуэжыIэдаIуэ хъунукъым.  Хъунукъым, урысхэм я деж сыщыIауэ абы и дзыхь къызигъэзыжынукъыми», -  Хьэжы-Мурат.

 Абы игу къэкIыжащ я  зы псысэ: Къуршыбгъэр   Iэриубыд  ящIауэ  цIыхухэм я деж зыбжанэрэ щыпсэуат, итIанэ къыщыхъуа къуршым игъэзэжащ, къыдрашахэм я деж. Игъэзэжат лъэхъу илъу, лъэхъум уэзджынэ цIыкIу пыщIауэ. Къуршыбгъэхэм ар зыхагъэхьэжакъым, лъэтэж,- жаIащ абыхэм, - уи лъэм дыжьын уэзджынэ къыщралъхьа щIыпIэм гъэзэж. Дэ уэзджынэ диIэкъым, ауэ ди лъэм лъэхъуи  илъкъым. Бгъэр хуейтэкъым и хэкур ибгынэну, ауэ адрей бгъэхэри  абы къыхуейтэкъыми  - ежэри яуIуащ»

 «Ещхьыркъабзэу сэри сауIунущ» - егупсысащ ар.

 «АтIэ мыбдежым сыкъэнэн ? Урыс пащтыхьым Кавказыр къыхуэззэун,

 къулыкъу, къулеягъэ къэсхьын щхьэкIэ?»

«Ари хъунущ»,- егупсысащ ар Воронцов зэрыIущIахэр, джыназ лIыжь Iужажэм къыжриIахэр и нэгу къыщIыхьэжурэ.

 «Иджыпсту зыгуэрым сытегушуэн хуейщ, армырмэ си унагъуэм хьэлъэчыр къыхилъхьэнщ».

 Жэщ псом Хьэжы-Мурат жеякъым. Гупсысащ

                         ХХIII

 Жэщыр ибг щиуам  унафэ къищтакIэт. Абы мурад ищIащ бгым ихьэжу , пэжу къыбгъэдэт авархэр щIыгъуу Веденэ дэуэну-е лIэнщ, е лIынщ - е къаукIынщ е и унагъуэр хуит къищIыжынщ. И бынунэр къыздишэу  урысхэм я деж къигъэзэжынрэ  Хунзах кIуэжу Щамил езэуэнымрэ  теухуауэ къыхихынум  Хьэжы-Мурат зэкIэ триухуатэкъым. Хьэкъыу пхыкIар зыт: иджыпсту урысхэм ябгъэдэжыжауэ къуршым ихьэжын хуейщ. И мурадыр гъэзэщIэным икIэщIыпIэкIэ иужь ихьащ. Щхьэнтэ лъабжьэм щIэлъ къэптал фIыцIэр къищтэри и нукерхэм я деж кIуащ. Ахэм я пэшыр абдеж дыдэрт. Хьэжы-Мурат бжэр зэрызэIуихыххэу жэщ мазэгъуэм псыIэм и акъужьри жыг хадэм уэрэд къыщизыш бзуущхьэ зыбжанэм я макъамэ IэфIрикъыIурыуащ.

 Нукерхэм я пэшым уэздыгъэ щагъаблэртэкъым мазэгъуэ нэхур щхьэгъубжэм къыдидзу арат. Зы стIолрэ шэнтитIрэ лъэныкъуэкIэ щытт, нукериплIыр алэрыбгъур, щIакIуэр я тепIэну жейрт. Хьэнэфий шым ягъусэу щIыбым нэху щигъэщырт. Бжэм и кIыргъ зэрызэхихыу Ганзалэ къызэфIэувэри Хьэжы-Мурат дежкIэ зыкъигъэзащ, щицIыхум аргуэру гъуэлъыжащ, абы къыбгъурылъ Елдар къыщылъэтри къэпталыр зыщикъуащ, мюришидым и унафэм пэплъэу къэуващ. Курбанрэ Хъан-Магомэрэ  къэмыушауэ жейхэрт. Хьэжы-Мурат къэпталыр стIолым щытрилъхьэм хьэлъэ гуэрым Iэуэлъауэ ищIащ. Ар щыгъыным дэда дыщэрт.

-Мыхэри дэдэ,-жриIащ абы Елдар, нобэ кърата дыщэхэр къытрилъхьэурэ.

Елдар ахъшэр къещтэри щхьэгъубжэ нэхум хохьэ, къамэщIэлъысэ цIыкIур кърех, къэпталым и щIэбзэр етIэпI. Гамзалэ къэушащи, и лъакъуэ щIэупщIахэм тесщ.

  - Уэ, Гамзалэ, щIалэ ахъырзэманхэм  яжеIэ  фочхэр, кIэрахъуэхэр ялъэщIыну,  шэ яреузэд. Пщэдей гъуэгуанэ жыжьэ дытехьэнущ,- жеIэ Хьэжы-Мурат.

-Гын диIэщ, шэпхъ диIэщ. Псори дгъэхьэзырынщ, -жеIэри мэгъуахъуэ. Гамзалэ. Гамзалэ  къыгурыIуат Хьэжы-Мурат фочхэр щIригъэузэдыр. Ипэ дыдэм щыщIэдзауи, кIуэтэху  нэхъ гуащIэж хъууэ абы зы гурыщIэ пщтыр иIэт: мы урысыхьэхэм ящыщу сыт хуэдизкIи нэхъыбэ иукIыу, фIигъэжу къуршым ихьэжыну. Иджы абы илъагъурт Хьэжы-Мурати  абы зэрыхуейр.

 Хьэжы-Мурат щIэкIыжа нэужь Гамзалэ  и ныбжьэгъухэр къигъэушри   плIыми жэщ псом я фочхэр, кIэрахъуэхэр, гын-щтаучхэр зэпаплъыхьащ, ягу иримыхьыр зэрахъуэкIащ, псыIэ хъуа гыным и пIэкIэ гъущэ трагъэщэщащ, хьэзырхэм яхуэфэщэн гын иракIутэри шэпхъ IуагъэтIысхьэжащ дагъэ егъэфа хъыдан кIапэ Iуакудащ, сэшхуэхэмрэ къамэхэмрэ щIалъыкIри щэ дагъэ щахуэжащ.

 Нэхущым Хьэжы-Мурат аргуэру и пэшым къыщIэкIащ андезыпс къригъэхъуэну. Дыгъуэпшыхь нэхърэ нэхъ иныжу бзуущхьуэм уэрэд къришырт. ЩIалъыкI къамэмрэ зэрыщIалъыкI мывэупцIэмрэ я щхъыщхъ- фий зы мардэм тетыр щабэу нукерхэм я пэшым къыщIэIукIт. Чейм псы къыщригъэхъуауэ къыщигъэзэжым зэхех  Хьэнэфий макъ псыгъуэкIэ жеIэ уэрэдыр, Хьэжы-Мурат мызэу зэхиха уэрэдыр. КъоувыIэри даIуэу щIедзэ.

 Уэрэдым теухуат Хьэмзэт щIалэ хахуэм и  щауэгъухэр щIыгъуу урысхэм яш пщIэгъуалэ табын къызэрырихужьам. Тэрч къикIыжауэ ахэм къакIэлъысащ урыс джыназыр икIи мэзым хуэдэу Iув и дзэшхуэмкIэ ахэр къитIысхьащ. Уэрэдым къыжеIэ Хьэмзэт ишхэр зэрыфIигъэжыжар, ахэр лъыкIпсыкI быдапIэу къригъэтIылъэкIыу я фочым зы шэ, я бгым зы къамэ, я лъынтхуэм лъы ткIуэпс къыщIэмынэху зэщауэгъухэр  урысхэм зэрезэуар. И псэр щыхэкI дыдэм Хьэмзэт къилъэгъуащ хуабапIэм зыунэтIыжауэ уэгум  ит къыухэр.  «Ей, къыухэ, ди унэхэм, ди шыпхъухэм, анэхэм, пщащэ нэкIухухэм тхуажефIэ  къэзэуатым  папщIэ ди псэр зэрыттар. ТхуажефIэ  ди хьэдэхэм щIы мащэр я тыншыпIэ зэрахъуэмыхъунур, ди къупщхьэхэр дыгъужь  нэпсейхэм зэбгрылъэфу  зэрагъунур,ди нэхэр къуанщIэ фыцIэжьхэм  зэрарафынур».

 Апхуэдэ псалъэхэмкIэ нэщхъейхэмкIэ уэрэдыр щиухым, нэщхъыфIагъэкIэ узэда макъкIэ уэрэдым къыхыхьащ Хъан-Магомэ: «ЛаIилахьэ Iилаллыхь» жиIэу. ИтIанэ псори зэтощымэ, бзуущхьуэм и уэрэд жыг хадэм къиIукIымрэ мывэм щахъуэ гъущIым и щхъыщхъ бжэ адрыщIым щымыувыIэмрэ фIэкIа зэхыумыхыу.

 Хьэжы-Мурат апхуэдизкIэ гупсысэм иубыдати, гу лъитакъым зи щхьэIур гъэщхъа кхъуэщыным къижым псыф къызэрищIам. И щхьэр щIиупскIэу ар и пэшым кIуэжащ.

 Пщэдджыжь нэмэз ищIщ,  и Iэщэфащэр зэпиплъыхьри Хьэжы-Мурат и пIэкум итIысхьэжащ. ИджыпстукIэ нэгъуэщI ищIэн щыIэтэкъым. Ежьэн щхьэкIэ приставым жриIэн хуейщ. Нэху щы къудейщ, приставыр къэтэджакъым.

 Хьэнэфий и уэрэдым абы игу къигъэкIыжащ нэгъуэщI зы уэрэд езым и анэм иусауэ щытауэ. Уэрэдыр теухуат пэж дыдэу гъащIэм къыщыхъуам- къыщыхъуари, и анэм къызэрыхуиIуэтэжамкIэ, Хьэжы-Мурат къыщалъхуам щыгъуэт.

 Мис мыпхуэдэт а уэрэдыр:

  «Уи къамэу жырыщхъуэм си бгъэгухур пхихати, си дыгъэр, си щIалэ цIыкIур уIэгъэм IузопIэ, силъ пщтыркIэ ар стхьэщIу икIи си уIэгъэр удз тхьэмпи удз лъабжьи хэмыту кIыжащ, сыщыщтакъым сэ ажалым, щышынэнкъым лIэныгъэм си щIалэ хахуэри».

 Уэрэдым и псалъэхэр зыхуэгъэзар Хьэжы-Мурат и адэрат, зи гугъу ищIырати, Хьэжы-Мурат къыщалъхуам ирихьэлIэу, хъан гуащэми къуэ къыхуэхъуати, абы и къуэ нэхъыжь Абунунцал зи быдзышэкIэ япэ Хьэжы-Мурат и анэм къыхуагъэуващ абы  къуэ нэхъыщIэ Уммэ-Хъани  и бгъафэм щIилъхьэну. ПатIимэт хуейтэкъым езым и быным быдзышэр Iуричынуи кIуэн идакъым. Хьэжы-Мурат и адэр къэгубжьащ икIи кIуэну ткIийуэ къыпиубыдащ. Аргуэру  щимыдэм къамэр кърипхъуэтри   абы еуащ, иукIынуи къыщIэкIынт къыIэщIамыхамэ. Апхуэдэу къекIуэкIа и Iуэхум   анэм уэрэд триусыхьыжауэ щытащ.

 Хьэжы-Мурат игу къокIыж унащхьэм щищIа пIэм джэдыгур я тепIэну зэгупэу гъуэлъыжу, а уэрэд дыдэр къыщыжриIэкIэ, дыркъуэ къызытена и джабэр къригъэлъагъуэну анэм елъэIуу зэрыщытар. Псэууэ и пащхьэм къит хуэдэу  илъагъу и анэр зи щхьэ къетхъуха, зи нэгур зэлъа, дзэ зыIумысыж фызыжьыр   аракъым,  атIэ зи щIалэгъуэ, къару илъыгъуэ цIыхубз дахэ, Хьэжы-Мурат илъэситху щыхъуам щыгъуэ зыкIи къемыхьэлъэкIыу  джабэ лъагэхэм щIыбкIэ щхьэпырихыурэ адэшхуэм деж зыхьыфу щытарщ.

   Игу къокIыж жьакIэ тхъуа  кIэщI зытет адэшхуэ  зи нэкIу зэлымпIыжар, дыжьыныр тыншу  Iэ лъэщхэмкIэ зыпкI лIыжь дахэр, къуэрылъхум зэчхэр езыгъащIэу щытар. Игу къокIыж анэм и къуащIэр иIыгъыу псыхьэ дэкIуэу зэрыщытари. Игу къокIыж и нэкIум  къебзейрейя я хьэжь уэдри, жэм щиш, тхъу  щеуэ гуэщым анэм щIыгъуу кIуа нэужь къыщIихьэу щыта мэхэр-Iугъуэмэр, шхумэр. Игу къокIыж япэ дыдэу и щхьэр и анэм щиупсар, блыным фIэлъ гъуаплъэ цIум къищу и щхьэ щIыху хъурей цIыкIур япэ дыдэ щилъэгъужар.

   И цIыкIущхьэр  игу къыщыкIыжым и нэгу къыщIохьэж  фIыщэу илъагъу и къуэ Юсуф и щхьэр япэ дыдэу щиупсар. А Юсуф иджы щIалэщIэ дахэ къищIыкIащ. Игу къокIыж и къуэм иужьу щыIущIам дилъэгъуар. А махуэм а Цельмес къыдэкIыжырт. И къуэм шы-уанэ хузэщIилъхьэри къыбгъэдишати къелъэIуат и гъусэукъыздыришжьэну. ЩIалэр гъуэгу зэрытехьэнум хуэдэу хуэпат, IэщэкIэ зэщIэузэдат и шыр и Iэдэжт.  Юсуф и нэкIу тхъуэплъ дахэри, Iэпкълъэпкъ   зэкIужри, ибг  псыгъуэри (ар адэм нэхърэ нэхъ щхьэпэлъагэт) щIалэгъуэм и дахэкIэ, лIыгъэ  хахуагъэкIэ гъэнщIат. НыбжьыщIэ пэтми зэрыплIабгъуэм, зэрыбдзы кIыхьым, шхужь пIащэм, Iэ  лъэщхэм, и дэтхэнэ зыгъазэми хэлъ лантIагъэм, IэкIуэлъэкIуагъэм адэм и нэр  ягъэгуфIэрт, ягъэгушхуэрт..

 -Укъанэм нэхъыфIщ. Уэ зырщ унагъуэм къинэр. Уи анэмрэ анэшхуэмрэ хъумэ.

 Хьэжы-Мурат ищIэжырт зи щIалэгъуэр гурыфIыгъуэмрэ пагагъэмрэ къызэрагъэуцIыплъар. Юсуф жиIащ  псэууэ и анэмрэ анэшхуэмрэ зы цIыхуми  лей къызэрыримыгъэхынур. Дауэ ищIми шэсри и адэм псы цIыкIум нэс дэкIуэтащ. Иджы Хьэжы-Мурат пэIэщIэщ и фызри, и анэри, и къуэри.

   Мис а и къуэм и нитIыращ  Щамил  ирищIыну жыхуиIэр! Абы и фызым ирищIэн жыхуэпIэм егупсысыххэну  хуейкъым ар.

 А гупсысэхэм апхуэдизкIэ Хьэжы-Мурат ягъэпIейтеяти и пIэм исыфакъым. Ар къыщолъэт, ещIэкъуауэу мажэри бжэр Iуедз, Елдар йоджэ.

 -КIуэи пристафым жеIэ зэштегъэу сызэрыкIуэр. Шым уанэ ятефлъхьэ, - ещI  унафэ!

                                                  ХХIУ

 А зэманым Бутлер зэш тегъэупIэу иIэр зауэ хуэIухуэщIэхэм  ехьэлIат, а Iуэхур къигъанэртэкъым къулыкъум щыпэрытми щызигъэпсэхугъуэм дежи. Адыгэ цей щыгъыу шыгъэджэIу ищIырт, тIэу пшапэпэтIыс кIуат    зыгуэрхэр къамыубыда, ямыукIа   пэтми.  Зи хахуагъэкIэ хэIущIыIу хъуа Богданович зригъэныбжьэгъур Iуэху гуапэ, щхьэпэ къыфIэщIырт. И щIыхуэр журтым процентышхуэ пэкIуэу ахъшэ къыIихри ипшыныжат, нэхъ тэмэму жыпIэмэ, Iуэху зэфIэмыхар IуигъэкIуэтат. И Iуэхухэм зэремыгупсысыным пылът, зауэ хуэIухуэщIэхэм нэмыщIу фадэкIи зытригъэурт. КIуэ пэтми нэхъыбэрэ ефэрт, кIуэ пэтми и пщIэр, нэмысыр ехуэхырт. Иджы ар Марье Дмитриевнэ дежкIэ Иосиф телъыджэжтэкъым, абы щхьэкIэ къимыгъанэу гурбияну абы пылъын щIидзат, ауэ,   кIэщIу къыпригъэхащ, икъукIэ къигъэпуду, къигъэукIытэу.

 Апрелым и кIэм быдапIэм къэкIуащ зи щIыгу утехьэ мыхъуну Шэшэным ихьэу и кIыхьагъкIэ кIуэцIырыкIын хуейуэ Баратынскэм  къалэн зыхуигъэщIа дзэ пакIэр. Абы хэтт Къэбэрдей полкым щыщ ротитI, икIи кавказым хабзэ зэрыхъуам тету, а ротэхэр Куринскэм щыIэхэм хьэщIэу ирагъэблэгъащ. Сэлэтхэр казармэхэм трагуэшащ, пщыхьэщхьэшхэу былымыл, кашэ хуэдэхэм нэмыщIу  фадэ  хутрагъэуващ, офицерхэм я деж щепсыхри ахэри, мыбы зэрыщащIщи, ягъэхьэщIащ.

 ГъэхьэщIэныр фадэкIэ, уэрэдкIэ яухащ, Иван Матвеевич хьэдэу чэфт, ар иджы плъыжьтэкъым, фагъуэт, сэшхуэр кърихауэ нэкъыфIэщI бийхэр зэтриупщIатэрт, хъуанэцIанэрт, дыхьэшхырт, хэт къыIэрыхьэми IэплIэ хуищIу, фIыуэ илъагъу уэрэдыр. «Щамил начал бунтоваться прошедшие года, трай- рай- работай,  в прошедшие года» жыхуиIэр къришу хитIэ-хисэрт.

 Бутлери мыбы щыIэт. Мы ефэ-ешхэми зауэ хуэIухуэщIэ хилъагъуэну хуейт, игукIэ Иван Матвеевич фIэгуэныхьт, ауэ ар къэбгъэувыIэнкIэ зы Iэмал щыIэтэкъым. Фадэр и щхьэм зэрыдэуеяр зыхищIэри  Бутлер унэм кIуэжащ.

 Жэщ мазэгъуэм унэ хужь цIыкIухэри гъуэгум телъ мывэхэри игъэунэхурт. АпхуэдизкIэ нэхути дэтхэнэ мывэ цIыкIури, хьэуазэ шхийри, шывейри плъагъурт. БжэIупэм щыIухьэжым ар IущIащ IэлъэщI зэзышэкI Марье Дмитриевнэ. Къызэрыпригъэхрэ Бутлер укIытэрти Марье Дмитриевнэ зыхуигъазэртэкъым. Иджы жэщ мазэгъуэ дахэм, зэфа фадэм къыхэкIкIэ абы зэрыIущIам щыгуфIыкIащ  икIи  езым и  деж иригъэблэгъэну игу къихьащ.

 -Дэнэ уежьа? - йоупщI ар.

 -Си лIыжьыр слъагъуну.- ныбжьэгъугъэ хэлъу жэуап къет  модрейм. Абы и гукIи и псэкIи къыпригъэхат кIуапIэ къезымыту къыкIэрыхъыжьа Бутлер, ауэ нэмыплъ къызэрыритыр игу къеуэрт.

 -Сыт лъагъунлъагъу ущIэкIуэнур, езыр къэкIуэжынщ.

 -КъэмыкIуэжмэ-щэ?

  -КъэмыкIуэжмэ, къахьыжынщ.

 -Аракъэ мыфIыр, -жеIэ Марье Дмитриевнэ. - АтIэ, сымыкIуэнрэ?

  -УмыкIуэ, нэкIуэжи нэхъыфIщ.

 Марье Дмитриевнэ егъэзэжри Бутлер бгъурыту унэм кIуэжыну йожьэж. Мазэр апхуэдизу нурщи, гъуэгум тридзэ ныбжьым и щхьэр нуру блэ хуэдэу уолъагъу. Бутлер цIыхубзым йоплъ, дауэ мыхъуами  абы ар игу зэрырихьыр жриIэну зегъэхьэзыр, ауэ къызэрыщIидзэнур ищIэркъым. Марье Дмитриевнэ поплъэ абы жиIэнум. Апхуэдэу щыму пщIантIэм щыдыхьэжым плIэнэпэм шуухэр къыкъуэкIащ. Офицеррэ абы и хъумакIуэмрэ.

   -Хэт тхьэм мы къытхуихьар?- жиIэу Марье Дмитриевнэ токIуэт.

 Мазэм къыIухьар  и щIыбагъымкIэ къыщигъэнэхурти, Марье Дмитриевнэ ар къыщицIыхупар гъунэгъу дыдэу къыбгъэдыхьа нэужьщ. Ар Каминев офицерырт, нэхъапэм Иван Матвеевич щIыгъуу къулыкъу  зыщIарт,  арат   Марье Дмитриевнэ щIинэIуасэри.

  - Петр Николаевич, уэра…?-  зыхуегъазэ абы Марье Дмитриевнэ.

   - Сэр дыдэрщ, -жеIэ, - О, Бутлер! Уузыншэм! Жейм уезэгъыркъэ? Марье Дмитриевнэ ущIыгъуу уи нэгу зебгъэужьрэ? Сакъ, Иван Матвеевич уи щхьэр пхуфIихуищIыкIынщ. Дэнэ щыIэ ар езыр?

-Зэхэпхыркъэ, жеIэ Марье Дмитриевнэ, Iэуэлъауэшхуэ къыздиIукIымкIэ и Iэр ищIурэ. - Йофэхэр.

 -Фыфейхэра ефэр?

-Хьэуэ, Хасав-Юрт къикIахэщ, мес ягъэхьэщIэ.

-Ар дэгъуэщ, дэри дыкъыкIэрыхуа хуэдэкъым. Сэ дакъикъэ закъуэкIэ абы и деж сыкъыIухьауэ аращ.

-СлIо, Iуэху хуиIэу ара? – щIоупщIэ Бутлер

-Iуэху цIыкIунитIэ хузиIэщ

-ФIы хьэмэрэ Iей?

-Ар узэреплъщ. ДэркIэ фIыщ, ауэ зыгуэрхэм я дежкIэ узижагъуэнщ, - дыхьэшхащ Каменовыр

 Абдежым лъэсхэри Каменеври Иван Матвеевич и бжэIупэм Iуохьэ.

 -Чихирев!- йоджэ Каменевыр къэзакъым. -КъакIуэт мыдэ.

 Дон къэзакъыр адрейхэм къахокIри къабгъэдохьэ. Ар къызэрыгуэкI къэзакът дон фащэ щыгъыу- шырыкъу, шинель, уанэ къуапэм хъуржын зэпедзэкI фIэлъу.

 -Къащтэт а зэдэтщIэр,- жеIэ шым епсыхыурэ

 Къэзакъри йопсых, хъуржын зэпедзэкIам къэп къырех зыгуэр илъу. Каменевым къыIехри къэпым и Iэр ирегъэлъадэ.

-ХъыбарыщIэ фэзгъэлъагъун? Фыщышынэкъэ?- зыхуегъазэ абы Марье Дмитриевнэ.

- Сыт сызыщышынэнур?- жеIэ Марье Дмитриевнэ.

-Мис мыбы,- жеIэри Каменевым къэпым цIыхущхьэ къырех  мазэм и нэхур нэхъ тепсэн хуэдэу иIэтурэ. - КъэфцIыхужрэ!

Ар цIыхущхьэ упсат, набдзэм и щхьэкIэ натIэбжьэ  къупщхьэр  нэщIащэм лъагэу къытету, зытещыхьа жьакIэ  фIыцIэ, пащIэ тету, нитIым языр  зэтепIат, адрей  ныкъуэкъаплъэт, щхьэ упсар  уIэгъэ  хьэлъэу  зэхэупщIэтат, и пэр зэрыщыту лъы фIыцIэ пцIат. Пщэм лъы защIэ  напэIэлъэщI къешэкIат. Щхьэм сыт хуэдиз уIэгъэ темылъами Iупэ ущхъуэнтIахэм сабий пыгуфIыкIэ гуапэ къатещт.

 Марье Дмитриевнэ еплъщ, зы псалъэ жимыIэу зигъазэри,  псынщIэкIэ унэм щIыхьэжащ.

Бутлер и нитIыр  къытримыхыфу   еплъырт щхьэ шынагъуэм. Ар пщыхьэщхьэ куэдкIэрэ игъэныбжьэгъуу, уэршэрэгъуу гуапэу  зыбгъдэса езы Хьэжы-Мурат дыдэм и щхьэрат.

 -Мыр дауэ? Хэт ар зыукIар? Дапщэщ?- йоупщI ар.

- ЩIэпхъуэжын и гугъат. Къаубыдыжащ,- жеIэри Каменевым, щхьэр къэзакъым иретыжри Бутлер и гъусэу унэм щIохьэ.

-ЛIы хуэдэу лIащ,- жеIэ Каменевым.

  -Дауэ зэрыхъуар?

 -Зэ умыпIащIэ, Иван Матвеевич къэкIуэжмэ, псори зэхэхауэ нывжесIэнщ. Аращ сыкъыщIагъэкIуар БыдапIэ псоми, къуажэ псоми сокIуэ,  язогъэлъагъу.

 Иван Матвеевич лIыкIуэ  хуащIати,  езым ещхьу щIихуэу ефа офицерхэр щIыгъуу къэкIуэжащи, Каменевым IэплIэ хуещI.

-Сэ,-жреIэ Каменевым абы, - Хьэжы-Мурат и щхьэр къыфхуэсхьащ.

- ПцIыщ  жыпIэр ! ЯукIа?

-ЯукIащ, щIэпхъуэжын и гугъат.

-ЖысIатэкъэ дыкъызэригъэпцIэнур. Дэнэ щыIэ и  щхьэр? Щхьэр дэнэ щыIэ? Сыгъэлъагъу.

 Къэзакъым къоджэ, абы  щхьэр зэрылъ къэпыр къыщIехьэ. Щхьэр кърах, Иван Матвеевич чэфынэхэмкIэ абы куэдрэ йоплъ.

 -Дауэ мыхъуами лIы хахуэт, - жеIэ абы. - Къащтэ, ба хуэзгъэщI

-Пэжщ, щхьэмыгъазэт, - жеIэ офицерхэм ящыщ гуэрым.

Псори  ирагъэплъа нэужь щхьэр къэзакым иратыж. Къэзакъым щхьэр, лъэгум щытехуэкIи макъышхуэ имыщIын хуэдэу хуэсакъыу, къэпым ирелъхьэж.

 -Сыт, Каменев, жыпIэхэр цIыхухэм   щхьэр щебгъэлъагъум щыгъуэ? щIоупщIэ зы офицер.

- Хьэуэ, къащтэ мыдэ ар, ба хуэзгъэщI. Сэ абы сэшхуэ къызитащ,- мэкIий Иван Матвеевич.

 Бутлер щIыбым щIокI. Марье Дмитриевнэ дэкIуеипIэм и етIуанэ дапхъэм тесщ. Ар Бутлер къоплъри губжьауэи щIыб къыуегъазэ.

 - СлIо, Марье Дмитриевнэ?- йоупщI Бутлер.

 -ФышхьфIэбзщ фэ псори фыщхьэфIбз.  Сыфтеплъэ  хъуркъым. ФыщхьэфIэбзщ,- жеIэ абы къэтэджурэ.

- Ардыдэр хэти къыщыщIынкIэ хъунущ,- жеIэ Бутлер нэгъуэщI жиIэн  къыхуэмыгъуэту, - Зауэ жыхуаIэращ.

 -Зауэ жыпIа? - къыхокIиикI Марье Дмитриевнэ. –Дэнэ къикIа зауэ? ЩхьэфIбз  жыхуаIэращ. Хьэдэр щIым щIэлъхьэн хуейщ, мыбыхэм ягъэпIийуэ къырвхьэкI, я дзэ ятIри зэхэтщ. ФыщхьэфIэбзщ, жыпIэнурамэ, - къытригъэзэжурэ жеIэри шыгъуэгубжэмкIэ унэм щIохьэж.

   Бутлер хьэщIэщым егъэзэжри Каменевым йолъэIу Iуэхур къызэрекIуэкIар зэхэхауэ къажриIэну.

 Каменевым къажыриIащ.

 Мыпхуэдэущ ар къызэрыхъуар.

                                                   ХХУ

 Хьэжы-Мурат хуит ящIат, къалэм и хъуреягъым шууэ и нэгу зыщригъэужьыну, ауэ абы щыгъуэм къэзакъ хъумакIуэ гуп щIыгъун хуейт. Нухь къэзакъ щэ ныкъуэ хуэдиз дэсу арат, абы щыщу пщIыр Iэпыдзлъэпыдзыу начальникхэм зэбгырашати, къэнар, унафэ зэращIам ещхьу, цIыху пщIырыпщIу ирагъэбыдылIэмэ, дэтхэнэри махуитI къэс зэ абы дэщIыгъун хуейт, япэ махуэм цIыхуипщI щIагъуами, итIанэ мурад ящIащ Хьэжы-Мурат и нукерхэр здримышэжьэну елъэIухэу, дяпэкIи цIыхуитху фIэкIа дыщIамыгъужыну, арщхьэкIэ, апрелым и 25 махуэм Хьэжы-Мурат и нукеритхэри гъусэ ищIащ. Хьэжы-Мурат шым щышэсым дзэ унафэщIым абы жриIат и  нукеритхур здришэжьэну хуитыныгъэ абы зэримыIэр, арщхьэкIэ Хьэжы-Мурат зэхимыха зищIу и шым щелъэдэкъауэм, унафэщIми абы къыфIигъэкIатэкъым. Къэзакъхэм ящыгъутт георгиевскэ нэгъыщэм и щауэ,  зи щхьэр кIэщIу ещэкIа, шэри лъыри зэщIэту зи нэгу щыджэгу щIалэ хахуэ урядник  Назаровыр. Ар старообрядческэ унагъуэм я бын нэхъыжьт, и адэр ящхьэщытыжтэкъым и анэмрэ шыпхъуищымрэ гугъапIэу яIэр а зырат.

 -Хуэсакъ, Назаров, жыжьэ IуумыгъэкI!- кIэлъыджащ  абы унафэщIыр.

 -СынодаIуэ, фи благородие, -жэуап къет абы лъэрыгъым здиувэм фочыр и плIэм иригъэзагъэу  икIи иш дэгъуэр-алащэгъуэ  пагуэ пIащэжьыр ущу иутIыпщурэ. Абы и ужьым къэзакъиплI итт: хъунщIэнрэ IэпашхэлъэпашхэнырэкIэ зыхуэдэ щымыIэ  Ферапонтовыр-  лIы къуэгъу кIыхьыр, Гамзал гын езыщауэ щыта дыдэр; зи къарум щытыхъун зыфIэфI къулыкъу пIалъэр нэзыгъэблэгъа  лIы хэкIуэта зыIэщIэлъ Игнатовыр; псоми я ауан  щIалэ IэупцIлъэупцI  Мишкин ныбжьыщIэр; анэм и бын закъуэ,   щIалэ сырыхур гушыIэрей, дэтхэнэми хуэгуапэ  Петрариковыр.

 Пщэдджыжьыр  пшагъуэ къытрихуауэ нэху къекIами пщэдджыжь шхэгъуэм щынэсым дунейм зиукъэбзыжри тхьэмпэ зыдза жыгхэри, удзыщIэ зыкъэзыIэтахэри, гъавэ хьэсэхэри, гъуэгум и сэмэгурабгъумкIэ щежэх псыри   игъэлыду   дыгъэм къепсын щIидзащ.

Хьэжы-Мурат и шыр лъэбакъуэкIэ кIуэрт. Къэзакъхэмрэ нукерхэмри абы зыкъыкIэрагъэхуртэкъым.Ауэрэ быдапIэм блэкI гъуэгум тохьэхэр. Чы матэ зи щхьэм тет цIыхубзхэм  шыгу ис сэлэтхэм, хыв зыщIэщIа Iув кIыргъхэм яблокIхэр. ВерститI хуэдиз якIуащ жыпIэну Хьэж-Мурат и адыгэшым лъэбакъуэхъу зырегъэщI,  абы щыщIэмыхьэкIэ, нукерхэм яшхэр ягъэущ. Ущым хуокIуэ къэзакъышхэри.

  -Сыту шы дэгъуэ зытесыр,-жеIэ Ферапонтовым,- мирнэу  щыщымыта зэманым дихужатэмэ, къэзгъэпсэхьынт.

 -Ей, си къуэш, а шым Тифлис сом щищ къыщыдатырт.

-Си шымкIэ сытежынщ абы, - жеIэ Назаровым.

- Мохьщ, утежынщ…- идэркъым мыдрейм

 Хьэжы-Мурат нэхъ псынщIэ зещI.

-Ей, кунак, ар хъунукъым. Нэхъ хуэм зыщI,-кIэлъоджэ абы  Назаровыр кIэлъеIэурэ.

Хьэжы-Мурат къоплъэкI, ауэ зыри жиIэркъым, нэхъ хуэм зимыщIу зэрылъэхъуу макIуэ.

 - Плъагъуркъэ къагупсысыр,- мэшхыдэ  Игнатовыр,- хуэм защIыркъым.

Апхуэдэу верст хуэдиз къуршхэмкIэ кIуэуэ зэпач.

-Хъунукъым ныбжесIакъэ?- маджэ Назаровыр аргуэру.

Хьэжы-Мурат жэуап къритыркъым икIи къеплъэкIыркъым, нэхъ псынщIэ зещIри и шым и кIуэкIэр  ехъуэж, щIегъэхуабжьэ.

 -Ущоуэ, усIэщIэкIынкъым- мэкIий Назаровыр губжьыр къыщыхьауэ.

 И алащэм  щIопщ уэгъуэ ирех, лъэрыгъым йоувэри шым зытриубгъуауэ зэрылъэкIкIэ Хьэжы-Мурат кIэлъоIэ.

Уафэр  къабзэт, хьэуар IэфIт, Назаровым и щIалэгъуэт, и гуащIэр и псэм щыджэгурти,  иш лъэщымрэ езымрэ зы хъуауэ  гъуэгу захуэм тету ар Хьэжы-Мурат кIэлъылъатэрт мыщхьэмыпэ, нэщхъягъуэ, шынагъуэ гуэр къэхъуну и щхьэм къимыхьэу. Ар щыгуфIыкIырт илыгъуэ къэс  Хьэжы-Мурат нэхъ гъунэгъу зэрыхуэхъум, зэрылъэщIыхьэм. Къэзакъым иш пIащэм и лъэмакъымкIэ  Хьэжы-Мурат къищIащ ар гъунэгъу къызэрыхуэхъур, куэд мыщIэу къызэрылъэщIыхьэнур икIи Iэ ижьымкIэ кIэрахъуэр иубыдри сэмэгумкIэ  бахъэр къыIурихыу къызэщIэплъа адыгэшыр мащIэу-мащIэурэ  къыжьэдикъуэу щIедзэ.

 -КъэувыIэ ныбжиIакъэ!-мэкIий Назаровыр Хьэжы-Мурат ирихулIэпарэ абы и шым шхуэмылакIэр иубыдыну Iэбэурэ. АрщхьэкIэ шхуэмылыкIэм епхъуэн хунэмысауэ кIэрахъуэ уэ макъ къэIуащ.

-Сыт пщIэрэ? - къэкIиящ Назаровыр и бгъэм епхъуэжурэ,   ар уанэгум щызеуалэри и шы пщэдыкъым дэхуащ.

   Бгырысхэм къэзакъхэм япэ я Iэщэр кърапхъуэтащ, кIэрахъуэкIэ къэзакъхэм еуэн, сэшхуэкIэ ахэр кърапщIэтэхын щIадзащ. Ныбжьэгъухэм яш зэхэлъэдэжам я хъуреягъыр Назаровыр и пщэм дэлъу абы и шым къижыхьырт. Игнатовыр зытес шыр джэлащ абы и лъакъуэр щIиубыдауэ. БгырыситIыр  яш къемыпсыхыу сэшхуэкIэ ар яупщIатэрт и  щхьэм, и Iэхэм еуэурэ. Петраков и ныбжьэгъур къригъэлыну зидзат, арщхьэкIэ,  бгырысхэм къаутIыпща шитIым язым и щIыбыр, адрейр и джабэр къасащ,  езыри къэпым ещхьу шы лъабжьэм щIэхуащ.

 Мишкиным игъэкIэрахъуэри быдапIэм щIэпхъуэжащ. Хьэнэфийрэ Хъан-Магомэрэ абы кIэлъежьат, арщхьэкIэ фIыуэ ящхьэщыкIати бгырысхэр лъэщIыхьэжакъым.

Къэзакъым зэрылъэщIымыхьэнур щалъагъум Хьэнэфийрэ Хъан- Магомэрэ къагъэзэжащ. Гамзалэ  къамэкIэ Игнатовыр иукIыпэри, Назаровыри  шым къридзыхри  фIибзащ. Хъан-Магомэ укIыгъэхэм шэ зэрылъ хъуржынхэр къапщIэхихащ, Хьэнэфий Назаровым и шыр къиубыдын и гугъат, арщхьэкIэ Хьэжы-Мурат  ар къыхуимыдэу гъуэгум  техьэри  ежьэжащ. Муридхэр абы иужь иуващ Игнатовым иш къакIэлъыжэр зыбгъэдахуурэ. Нухь верстищ хуэдизкIэ пэIэщIэ хъуахэу абыхэм зэхахащ быдапIэм   топ зэрыщагъэуар гузэвэгъуэ къызэрыхъуам и щыхьэту.

 Петраков щIыбкIэ, сэшхуэм зэхиупщIэта и ныбэр къыдэгъэзеяуэ щылът,  щIалэщIэм  и нэгур уэгум хуэгъэзат, псым къыхадза бдзэжьейм ещхьу макъыншэу зэщыджэу ар лэрт.

-ДыкъэзыгъэщIа, абы къыдащIам еплъ,-и щхьэм, епхъуэжащ быдапIэм и тетыр Хьэжы- Мурат зэрыщIэпхъуэжар щыжыраIам. – Си щхьэр пахащ! ХъунщIакIуэр зыIэщIагъэкIащ,- кIийрт ар Мишкин къыжриIахэм здедаIуэм.

 ДэнэкIи хъыбар ягъэхьащ, щIэпхъуэжахэм пхъэр хуащIащ Iэгъуэблагъэм яхущызэхуэшэса псори, ахэм нэмыщIу зауэм хэмыт жылагъуэхэм дэс милиционерхэри. Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъухэр щIыгъуу къэзакъхэм зэраIэщIэкIрэ сыхьэтитI нэхъ дэмыкIыу приставыр я пашэу шу щитI якIэлъыщIэпхъуащ щIэпхъуэжахэр къагъуэту къаубыдыжыну.

Верст зыбжанэ гъуэгу захуэм тету яжа нэужь, Хьэжы-Мурат иш щхъуантIэ пщIантIэпсым гъуабжэ ищIар къыжьэдекъуэ, къегъэувыIэпэ. Гъуэгум и   ижьырабгъукIэ  Беларджыкъуэ къуажэм и унэхэмрэ азэнджапIэмрэ къыщолъагъуэ,  сэмэгумкIэ губгъуэщ, ар щиухым деж псы щожэх. Бгым   кIуэ  гъуэгур ижьрабгъумкIэ кIуэ пэтми Хьэжы-Мурат и шыр сэмэгумкIэ триIуэнтIащ, пхъэрыр Iэмал имыIэуэ ижьымкIэ кIуэну къилъытэри. Езыр гъуэгу щымыIэми, Алазань псым зэпырыкIынщи, гъуэгушхуэм, абы зыри къыщыпэмыплъэм, тету, мэзым нэс кIуэнщ,   итIанэ псыр  аргуэру къызэпиущIыжынщи, адрыщI мэзым хыхьэнщи, мэз щIагъ защIэкIэрэ къуршым ихьэжынщ. Апхуэдэу егупсысыри абы сэмэгумкIэ тыриIуэнтIащ. Ауэ псым нэс мыкIуэфынхэу къыщIэкIащ. Гъатхэ къэси зэращI хабзэу,  прунж хьэсэхэм псыр траутIыпхьати, шэдыпст, шы лъабжьэр щIигъанэу. Хьэжы-Муратрэ и нукерхэмрэ зэм  ижьымкIэ зэми сэмэгурабгъумкIэ траIуантIэ гъущапIэ къагъуэтын я гугъэу, арщхьэкIэ губгъуэ псом зэлъэIэсу псы траутIыпщхьэри щIым куууэ зыщIифащ Шыхэм я лъакъуэр пхощэт щIы цIынэми къыщыхачыжкIэ Iэуэлъауэ ящI, лъэбакъуэ зыбжанэ зэрачу хьэлъэу бауэу къоувыIэхэр.

 Апхуэдэу гугъуехьищэр ятелъурэ,  псыми нэмысауэ, пшапэр зэхэуэу хуежьащ. СэмэгумкIэ, тхьэмпэ хъуа  гъуей  щIыIэгупIэ щыIэти, Хьэжы-Мурат мурад ищIащ  чыцэм хыхьэу шы ешахэм жэщ хъуху заригъэгъэпсэхуну.

Чыцэм хыхьэхэри, Хьэжы-Мурат и нукерхэри епсыхащ, яшхэр ялъахъэри хъуэкIуэну яутIыпщащ, езыхэр къыздащта щIакхъуэм, кхъуеймкIэ зэгурыIуахэщ. МазэщIэ къыщIэжар къырым къухьэжати жэщ мазэххэ кIыфIт. Нухь бзуущхъуэ щыкуэдми,  мы гъуейми,  тIут хэст.  Гъуейм щызеуэ Хьэжы-Муратрэ и цIыхухэмрэ я Iэуэлъауэм игъэщта бзуущхъуэхэм я уэрэд зэпагъэуащ, ауэ ахэр зэрытесэбырыжу бзухэм я уэрэд зэфIащIэжащ. Жэщым и Iэуэлъауэм сакъыу  пхыдэIукIыурэ  Хьэжы-Мурат хуей- хуэмейми ахэм я ушэм едаIуэрт.

Бзуущхъуэм я фий макъым абы игу къигъэкIыжащ андезыпс щхьэкIэ  ныжэбэ  къыщыщIэкIам Гамзалэ жиIэу  зэхиха уэрэдыр. Иджы сыт хуэдэ уахътыми ар Хьэмзэт зэрыта щытыкIэм ещхь ихуэнкIэ  хъунут. А дакъикъэм апхуэдэ дыдэ къызэрыхъунур и щхьэм къинэри и фIэщи хъужащ. ЩIакIуэр иубгъури нэмэз ищIащ. Нэмэзыр иуха кудейуэ чыцэм гъунэгъу къыхуэхъу Iэуэлъауэ макъхэр къэIуащ. Шэдым шы куэд я лъэм  Iэуэлъауэшхуэ ящIу къыпхырыкIырт. Нэ жан зиIэ Хъан- Магомэ чыцэ гъунэм Iулъадэмэ, кIыфIым хелъагъуэ шуми лъэсми цIыху куэд гъуейм гъунэгъу къызэрыхуэхъур. Хьэнэфий  гу лъитащ  адрей лъэныкъуэмкIи  цIыху гупышхуэ къикIыу. Ар уездым и зауэлI  унафэщI Каргановыр арат, милиционерхэр щIыгъужу.

 «Сыт тщIэн, Хьэмзэт хуэдэу дызэуэнщ!- егупсысащ Хьэжы-Мурат.

ПIащIэгъуэкIэ хъыбар кърагъэщIа нэужь Каргановыр милиционерми къэзакъми цIыхуищэ щIыгъуу Хьэжы-Мурат кIэлъыпхъэращ, арщхьэкIэ и щхьи и лъэужьи къыхуэгъуэтакъым. Гугъэ лъэпкъ имыIэжу унэм игъэзэжауэ, пщыхьэщхьэ хуегъэзэкIыу ар тэтэр лIыжь IущIащ. Каргановыр лIыжьым еупщIащ шууих умылъэгъуауэ пIэрэ жиIэри. ЛIыжьым жэуап къырет илъэгъуауэ. Абы илъэгъуат шууих прунж хьэсэм игъэщхьэрыуауэ иту, итIанэ ахэр абы езым пхъэ щыхиха гъуейм щепсыхауэ. Каргановым лIыжьыр зыщIигъури къигъэзэжащ, шы лъэхъахэмкIэ къищIащ абдеж Хьэжы-Мурат зэрыщыIэри икIи гъуейр къитIысхьащ нэху щымэ, Хьэжы-Мурат псэууэ е лIауэ иубыдыну.

КъызэратIысхьар щилъагъум гъуейм и курыкупсэм пхырыкI кIэнауэм итIысхьэу шэрэ къарурэ иIэху зэуэным Хьэжы-Мурат  тыриухуащ. Апхуэдэу и ныбжьэгъухэм яжриIэри унафэ яхуищIащ егъэзыпIэ тэмэм зэрагъэпэщыну. Нукерхэм жыг къудамэхэр къраупщIэхым, къамэкIэ щIыр къатIым, ахэр зэтратхъуэ-зэтраубэжурэ щIытIыр ягъэбыдащ.

 Нэхутхьэху зэрыхъуххэу милицэм я унафэщIыр гъуейм гъунэгъуу къыщыбгъэдыхьэри  къэджащ:

 -Ей, Хьэжы-Мурат! Зыкъэт! Дэ куэд дохъу, фэ фымащIэщ.

Абы и жэуапу кIэнауэм Iугъуэм зыщеIэт. Шэ фий макъ къоIури ар зытеса шым  шэ тохуэр,  шэ зытехуа шым зыщIедзэри мэджалэ. Абдежым мэз гъунэм щыт милиционерхэми я фоч уэ макъым зеIэт, шэхэм фийуэ, вууэ жыг тхьэмпэхэр, къудамэхэр къыпагъэлъэлъ щIытIым илъалъэу, ауэ цIыхухэм ятехуэркъым. Гамзалэ  иш зыкъэзытэтам фIэка адейхэм шэ ялъээсакъым. Шым и щхьэр уIэгъэ хъуами, джэлакъым, атIэ щэ  лъахъэр зэпичри адрей шыхэм яхыхьэжащи, защехъуэ, лъыкIэ удзыпцIэр етхьэщI. Хьэжы-Муратрэ и гъусэхэмрэ кIакхъу щыщIачыр милиционерхэм ящыщ гуэр япэ къыщилъадэрщ, ауэ, зэзэмызэххэщ зырагъэпщам щытемыхуэр. Милиционерищ уIэгъэ хъуакIэт,  ауэ милицонерхэр тегушхуэркъым Хьэжы-Мурат, е абы и цIыхухэм зыкъырадзыну, атIэ кIуэ пэтми нэхъ япы- IуокIуэтхэр, зэзэмызэ фIэкIа къэмыуэу, абы щыгъуэми хуэгъэфэщауэ фочыпэр яшийуэ.

Апхуэдэу зауэр екIуэкIащ сыхьэтищкIэ. Дыгъэм фIыуэ зиIэтат, Хьэжы-Мурати егупсыс хъуат шым шэсу яIэщIэкIыу и лъэр  мэзым   нихусыну, арщхьэкIэ а дакъикъэм зэрыгъэкIиишхуэ къоIу. Мехтулин щыщ   Гаджи-Ага и цIыхухэр щIыгъуу къэсауэ арат. Ахэр щитI хъурт. Зэгуэр Гаджи-Ага Хьэжы-Мурат и ныбжьэгъуу, зэщIыгъуу къуршым  щызэдэпсэууэ щытащ, ауэ иужькIэ ар урысхэм ягухьащ. Абы щIыгъут Ахъмэт-Хъан.  Ар Хьэжы- Мурат и бийм и къуэщ. Гаджи-Ага, Каргановым ещхьу, япэ щIыкIэ Хьэжы-Мурат къеджащ зитыну, ауэ япэм ещхьу абдежми фочауэщ жэуап зэрыритар.

 -Сэшхуэр къэвгъэIэгъуэ!- джащ Гаджи-Ага и Iэщэр кърипхъуэтурэ икIи зэрыгъэкийуэ чыцэм зыкъыхэзыдзэ цIыхуищэхэм я макъ къэIуащ.

Милиционерхэри  гъуейм къыхолъадэ,  щIытIым фоч зыбжанэ зэкIэлъхьэужьу доукI. ЦIыхуищ мэджалэ, адрейхэр зэтоувыIэ. Гъуей лъапэмкIэ къиукIыу щIадзэ. Ахэр къауэ зэпытт, мащIэ-мащIэурэ, зы гъурцым къыкъуэжым адрейм къуэлъадэурэ гъунэгъу зыкъащI. Языныкъуэхэр къокIуатэ, языныкъуэхэр Хьэжы-Муратрэ и цIыхухэмрэ я шэм ирещIыкI. Хьэжы-Мурат зэи бзэщхъуркъым, зыригъэпщам тохуэ, Гамзали  аращ, зэзэмызэххэщ и шэр щыблэлъэтыр, шэр теухуауэ щилъагъукIэ гуфIэгъуэшхуэ къыхуихьауэ дапщэри мэкIий. Къурбан кIэнауэбгъум деж щысщи, «ЛаIилахьэ ил-аллыхь» жиIэу мыпIащIэурэ, мауэ, ауэ щытехуэр зэзэмызэххэщ. Елдар къамэ къихакIэ бийм заридзыну апхуэдизкIэ и нэ къокIри и Iэпкълъэпкъ псор мэкIэзыз  фочкIэ дэнэкIэ  къыхуэзэм и щIытIым зыкъыришиикIыурэ мауэ  щIэх-щIэхыу Хьэжы-Мурат хуеплъэкIыурэ. Цыбэ Хьэнэфий мыбдежми и Iэщхьэ-лъащхьэ дэхьеяуэ дэIэпыкъуэгъум и къалэн егъэзащIэ. Фочхэр иузэдурэ Хьэжы-Муратрэ Къурбанрэ ярет-гын ирекIутэ, дагъэ егъэфа щэкIым   щэпхъ кIуэцIишыхьри фочыпэм иреукIэ, гын гъущэр трегъэлъалъэ. Хъан-Магомэ адрейхэм хуэдэу щIытIым искъым, кIэнауэм къожри  шыхэм шэ къащытемыхуэн щIыпIэ еху, мыувыIэу кIийурэ,  абы  щыгъуэми  фочкIэ яхоуэ. Япэу аращ уIэгъэ хъуари. Шэр абы и пщэм щытехуэм лъы къиубжьтхыу хъуанэу ар етIысэхащ. ИтIанэ уIэгъэ хъуащ Хьэжы-Мурат. Шэм абы и блыпкъыр икъутащ, Хьэжы-Мурат  и къэпталым бжьэхуц къыдилъхьэфри и уIэгъэм ирикуащ, зауэн щимыгъэту.

 - Сэшхуэ къихакIэ девгъэзауэ, -жеIэ Елдар ещанэрейуэ.

 Абы щIытIым зыкърешиикI бийм заридзыну хьэзыру, арщхьэкIэ асыхьэтым шэ къытохуэри щIыбкIэ мэджалэ Хьэжы-Мурат и лъакъуэм тещIэу. Хьэжы- Мурат абы йоплъ. Мэлынэ дахитIыр и фIэщу Хьэжы-Мурат къытриубыдат. Пэ лъабжьэм   сабийхэм ейм ещхьу мащIэу къыIуша Iупэр, кIэзызырт, и жьэр хузэтемыхыу. Хьэжы-Мурат и лъакъуэр къыщIелъэфри ятрегъапщэ,  яхоуэ и бийхэм.  Хьэнэфий  зегъэщхъри зи псэ хэкIа Елдар и  хьэзырхэм ярылъ  шэхэр  къырех.  Къурбан зэчыр жиIэ зэпытурэ мыпIащIэурэ фочыр еузэд, ятригъапщэурэ мауэ.

Бийхэр чыцэм зыкъуагъапщкIуэурэ, кIийуэ, загъэщIыкIейуэ къокIуатэ, кIуэ пэтми нэхъ гъунэгъу къэхъуу. Аргуэру зы шэ Хьэжы-Мурат и джабэ сэмэгум къытохуэ. Ар кIэнауэ лъабжьэм  йогъуалъхьэ,аргуэру къэпталым бжьэхуц къыдетхъри уIэгъэм ирекуэ.  Укъызэмылын  уIэгъэ кътехуат,  абы зыхищIэрт зэрылIэр. ГукъэкIыжхэр, теплъэгъуэхэр егъэлеяуэ псынщIэу зыр адрейм иужь иту абы и акъылым щызэблэкIырт. Зэм илъагъурт пелуан Абунунцал-Хъан  и нэкIущхьэ къраупщIэхар IэкIэ кIэриIыгъэурэ къамэ къихакIэ бийм зэрызридзар; зэми   илъагъурт  зи фэ лъы щIэмытыж лIыжь кхъахэ Воронцов- абы и нэгу хьилэшыр, зэхихырт и макъ щабэр; илъагъурт и къуэ Юсуф , и фыз Софият, и бий бзаджэ Щэмил и нэгу фагъуэр, жьакIагъуэр, и нэ щIэукъуэнцIахэр.

   А гукъэкIыжхэр абы и акъылым щызежэрт гурыщIэ лъэпкъ къамыгъэщIу- гущIэгъуи, губжьи, гукъыдэжи . А псор мыхьэнэншэ хуэдэт абы и дежкIэ мы иджыпсту къыпэщыт  Iуэхум елъытауэ. Арати, къару мыкIуэщIыжкIэ гъэнщIа Iэпкълъэпкъ лъэщым къызыщIидза Iуэхум пищэрт. Къарууэ иIэр зэхелъхьэри, ар къызэфIоувэ, къыбгъэдэлъэда цIыхум треубыдэри кIэрахъуэкIэ йоуэ. ИкIи тохуэ. Зэуар мэджалэ. ИтIанэ кIэнауэм къипщри къамэр IэщIэлъу ар и бийхэм я дежкIэ ежьащ. Фоч уэ макъ зыбжанэ къызэдоIу, ар бгъукIэ йощIэри мэджалэ. Милиционер зыбжанэм дуней гуфIэгъуэу яIэу джэлам дежкIэ задз. Ауэ лIа я гугъам абдежым зегъэхъей - япэ щIыкIэ пыIэ зыщхьэрымыгъыж лъыр къызэжэх щхьэр къеIэт, итIанэ  къызэфIоувэ, жыыгым йопхъуэри  зыщIигъакъуэурэ и инагъ псокIэ зешэщI. Ар апхуэдизкIэ шынагъуэ къащыхъуати, къыбгъэдэлъадэхэр йоувыкIыж. АрщхьэкIэ Хьэжы-Мурат и Iэпкълъэпкъыр мэтхытхэ,  жыгым къыкIэрохури ,зи лъабжьэр щIэущIыкIа банэхум хуэдэу, нэкIукIэ Iубауэ щIым хохуэ. АфIэкIа абы    и Iэпкълъэпкъыр хъеижакъым.

  Хъеижакъым, ауэ ар иджыри лIатэкъым . Япэу къыIулъэда Гаджи-Ага  и къамэшхуэр и щхьэм къыщытехуам абы къыфIэщIащ, уадэкIэ и щхьэм къеуэIауэ, абы къыгурыIуэткъым хэт къеуэми сыт щхьэкIэ къеуэми.  Абы и акъылымрэ  Iэпкълъэпкъымрэ  зэрыщIэжыртэкъым. Абы иужькIэ абы зыри зыхищIэжакъым, ауэ   и бийхэм хаутэрт, яупщIатэрт абы и Iуэху лъэпкъ зыхэмылъыж  и Iэпкълъэпкъыыр. Гаджи-Ага абы и щIыбыкум теувэри тIэу  уэгъуэм и щхьэр пиущIащ, и вакъэр лъым къимыцIэлэн щхьэкIэ лъакъуэкIэ щхьэр  Iуигъэжащ. Пщэ лъынтхуэм плъыжьу, щхьэм фIыцIэу лъыкъуалэр къижри удзхэр ираIащ.

 Каргановри, Гаджи-Агаи, Ахъмэт-Хъани, милиционерхэри,  хьэкIэкхъуэкIэ гуэр къэзыукIа щакIуэхэм ящхьу, Хьэжы-Муратрэ абы и цIыхухэмрэ (Хьэнэфий, Къурбэн, Гамзалэ сымэ япхат) я хьэдэхэр  къаувыхьауэ, гын Iугъуэм щIигъэна чыцэм хэту, гуфIэжу зэдэуэршэрхэт, я текIуэныгъэр ягъэлъапIэу.

   Фочауэ макъым дэувыIауэ щыта бзуущхъуэхэми зым гъунэгъуу адрейм нэхъ жыжьэу  я уэрэдыр зэфIащIэжащ.

 

 Мис а лIэкIэрт  губгъуэ явам къытенауэ  закъуэу пIийуэ иту слъэгъуа хывбанэм сэ сигу къигъэкIыжар.