Табыщ Мурат: Адыгэбзэр бгъэлажьэмэ

 

Геометрием епха фIэщыгъэцIэхэр

 

ПэщIэдзэ еджапIэм дызэрыщеджар адыгэбзэщ. А бзэращ дунейм дызэрыхагъэгъуэзари, япэ щIэныгъэр къызэрыдбгъэдалъхьари. Унэми уэрамми я анэдэлъхубзэкIэ фIэкIа нэгъуэщIыбзэкIэ щымыпсалъэу къекIуэкIауэ еджапIэм зэрыкIуэу дунейр хамэбзэкIэ зырагъэцIыхуахэм къащхьэщыкIыу гупщысэкIэкIи дунейхэгъуэзэкIэкIи удын зи цIэ димыIэу Iэсэлъасэу курыт еджапIэм дыхуэкIуэжыгъат...

Зэрылэжьэн программэрэ зэрыгъуэзэн тхылърэ щIагъуэу ямыIэ пэтми, пэщIэдзэ еджапIэм щыдиIа егъэджакIуэхэр хуабжьу къыдэлIэлIащ, яцIыхур къыдагъэцIыхуащ, хэбгъэзыхьмэ, абы къыдбгъэдалъхьаращ еджапIэр къэдухыхункIэ гъуэгу гъуэмылэуи диIар: дызыхэтым дакъыхэщт, дызыхыхьэм дакъытежт, зэпеуэ хъуамэ, зэпымычу япэ увыпIэхэр къэтхьт.

Иджыпсту сызоплъэкIыжри а лъэхъэнэм дезыгъэджахэм я IэпэIэсэныгъэращ гъуэгу къыдэзытар, армыхъумэ еджапIэм щыдджыпхъэ дерсым теухуауэ ди адэ-анэхэм яIэ хуеиныгъэ / хуэмеиныгъэракъым. IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкIым зыпэрыт IэнатIэмкIэ пщэдэкIыж зэрихьыр фIыуэ ецIыху, и Iэзагъэм зэпымычу хигъэхъуэнуи иужь итщ. Апхуэдэ егъэджакIуэм и лэжьыгъэр Iэпэдэгъэлэл зэи ищIкъым: зэщIэкъуащ, сабийм иригъэцIыхунум щIэщыгъуагърэ игъуэимыкIыжрэ зэрыхилъхьэнум хущIокъу, гугъуехьым пикIуэткъым. Адыгэбзэри урысыбзэри хъатэ умыщIыжыну къыдбгъэдалъхьащ.

Ди егъэджакIуэ нэхъыжьхэр щытщхьэщыкIым, лэжьэн щIэзыдза нэхъыщIэхэм апхуэдэ ерыщагъ, жагъуэ зэрыхъунщи, яхэлъыжакъым. Пэжщ, щхьэусыгъуэ куэдым епхащ пэщIэдзэ еджапIэм нобэ адыгэбзэкIэ зэрыщрамыгъэджэжым, ауэ мыри пэжщи, ари жыIапхъэщ: зыкъомкIэ егъэджакIуэ ныбжьыщIэхэм я жьажьагъми дэужьыхыжащ зэтеувэу хуежьэгъа а Iуэхугъуэ дахэр...

Дезыгъэджахэм псалъалъэ папщIэу дерс къэс и дэфтэр дагъэщIауэ "иужькIэ къыфщхьэпэжынщ" жаIэурэ псалъэхэмрэ фIэщыгъэцIэхэмрэ иридагъатхэрт. Пэж дыдэуи, къытщхьэпэжащ. Апхуэдэ зы псалъалъэ къысхуэнам ныжэбэ сриплъэжу сыздэщысым мыхэр къыхэстхыкIыжащ. ПщIэну щыткъым, хуеин щыIэнщ, жызоIэ...

Адыгэбзэр - Тыркубзэр - Урысыбзэр

ЗэбгъузэнатIэ - kare - квадрат

Щимэ - üçgen - треугольник -

ПлIимэ - dörtgen - четырёхугольник

Тхуимэ - beşgen - пятиугольник

Химэ - altıgen - шестиугольник

Хъурей - yuvarlak - круг

Зэпэщимэ - dört yüzlü şekil - тетраэдр

Зэпэхъурей - top - шар

ЗэпэплIимэ - küp - куб

Къикъ - diyagonal - диагональ

ПлIанэпэ - açı - угол

ПлIанэпэ занщIэ - dik açı - прямой угол

ПлIанэпэ пагуэ - geniş açı - тупой угол

ПлIанэпэ папцIэ - dar açı - острый угол

КIыхьагъ - uzunluk - длина

Бгъуагъ - genişlik - ширина

Лъагагъ - yükseklik - высота

ЗэпэзэкIу - paralel - параллель, параллельный

Зэпэзанэ - dik - перпендикуляр