Ди зэманым и лIыхъужь

 



ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ

Тэрч адрыщIкIэ быдапIэм сыдэст абы щыгъуэ - илъэситхум нэсащ ар къызэрыхъурэ. Зэгуэрым, бжьыхьэ хъуауэ, гъуэмылэ къытхуашащ. Гъуэмылашэм зы офицер щIалэ ящIыгъут, илъэс тIощIрэ тхурэ и ныбжьынкъэ жыпIэу. Зэрыхабзэти, къакIуэри щIалэм къызжиIащ си деж, быдапIэм, къулыкъу щищIэн хуейуэ и пщэ къызэрыдалъхьар. ЩIалэ псыгъуэт, фагъуэт, и фащэри щIэрыпсти, гу лъыстащ Кавказым къызэрихьэрэ куэд зэрымыщIам. «Уэ, дауи, жысIащ, - Урысейм укъызэрикIрэ куэд щIакъым». «Пэжщ, зиусхьэн штабс-капитан», - жэуап къызитыжащ абы. И Iэр субыдри жесIащ: «Си гуапэщ, си гуапэ дыдэщ. ТIэкIу ущезэшынущ мыбы… дауи щрети, ныбжьэгъу дызэхуэхъунщ. Максим МаксимычкIэ укъызэджэмэ, зэфIэкIащ. Си деж укъыщыщIыхьэкIэ фащэ пщымыгъ­ми, ягъэ кIынкъым». Зы пэш щIэдгъэтIысхьащ.

- Сытыт и цIэр? - сеупщIащ Максим Максимыч.

- Григорий Александрович Печорин. Уи фIэщ зэрыпщIын, щIалэ хъарзынэтэмэ; ауэ и хьэлым укъыщигъэуIэбжьи къэхъурт. Псалъэм щхьэкIэ жысIэнщи, уэшхыр къожэх, щIыIэщ, итIани езыр махуэ псом мэщакIуэ; псори ешаелIащ, ущхъуэнтIащ - мобы зыуи къыщыхъуркъым. Дунейм къыщытемыхьэххи къэ­хъурт: бжэ-щхьэгъубжэр къригъэбыдэкIынти, махуэр зи кIыхьагъым и зы псалъэ къэIунтэкъым; къызэрыкIакъэ - и жьафэ къехыртэкъым, ныбафэуз дызэтри­щIэрт… Хьэл гъэщIэгъуэн хэлъащ, къулей гуэруи къы­щIэкIынт: хьэпшып лъапIэ Iэджэ къыздрихьэкIырт.

- Куэдрэ щыIа уи деж? - сыщIэупщIащ аргуэру.

- Зы илъэс хуэдэкIэ. Сигу къинащ а илъэсыр, игъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым, си нэгу щIимыгъэкIар укIуэдыж. Я нэгу хьэлэмэт гуэр щIэкIын хуейуэ зи натIэ къритхэ цIыху щыIэкъэ?

- Хьэлэмэти? - гъэщIэгъуэн къысщыхъуауэ фэ зытезгъэуащ сэ, шей хуизгъахъуэурэ.

- Зы хъыбар уезгъэдэIуэнщ. БыдапIэм верстих хуэдэкIэ нэхъ пэмыжыжьэу, ди хэгъэрейуэ зыпщ щыпсэурт. Абы и къуэр - илъэс пщыкIутху хуэдиз и ныбжьынт - къыдэуэсауэ быдапIэм къэкIуэрейт, махуэ къэс щхьэусыгъуэ къигъуэтурэ. ЖыпIэнуракъэ, Григорий Александрович сэрэ щыдгъэкIащ щIалэ цIыкIур. Дырипсырий гуэрт, зримыкун щыIэтэкъым: здэжэм епхъухыурэ пыIэр къипхъуатэрт, нэщанэ еуэрт. Зыт дэбгъуэнур: ахъшэ щхьэкIэ имыщIэн щыIэтэкъым. Зэгуэрым Григорий Александрович, ­гушыIэм къыхихри, щIалэ цIыкIум жриIащ и адэм и мэл хъушэм хэт ажэр къыхуихьмэ, дыщэ ахъшэ ири­ты­ну. ИщIэм еплъ: жэщым ажэр бжьакъуэкIэ къилъэфащ. Зэгуэдгъэпын мурад тщIырэ дыщIэнакIэмэ, и нэм лъы къытелъадэрти, щIалэ цIыкIур къамэм еп­хъуэрт. «Ей, Азэмэт, уи хьэлым утекIуэдэжынущ, - жесIэрт сэ абы, - уи щхьэр хэплъхьэнущ!»

Пщыр зэгуэрым къакIуэри, дригъэблэгъащ: ипхъу нэхъыжьыр иригъашэрти, я хьэгъуэлIыгъуэт. Пщыр ди хэгъэрейти, дыщригъэблэгъакIэ дымыкIуэу хъуну­тэкъым. ДыкIуащ. Хьэхэр банэу къыдэжащ къуажэм. Дыкъыщалъагъум, цIыхубзхэм лъэныкъуэ зрагъэзыжащ; дызыIуплъа закъуэтIакъуэм тхьэIухудкIэ уеджэн­тэкъым. «Шэрджэс пщащэхэр нэхъ дахэ си гугъащ», - жиIащ Григорий Александрович. «УмыпIащIэт!» - жысIащ сэ, си пащIэкIэ сыщIэгуфIыкIри.

Пщым и пщIантIэм цIыхур дэзт; абыхэм хьэгъуэ­лIы­гъуэ яIэмэ, блэкIри къыблэкIыжри кърагъэблагъэ. ХьэщIэщымкIэ драгъэблэгъащ, хабзэ псори къыткIэ­лъызэрахьэурэ. Дишхэм зэгъапIэ хуащIари зэзгъэлъэ­гъуащ, гу зылъезмыгъатэурэ: къэхъунур хэт ищIэнт?

- Я хьэгъуэлIыгъуэр дауэ зэрекIуэкIыр? - сеупщIащ сэ штабс-капитаным.

- Молэр КъурIэным щыщ къоджэ япэщIыкIэ, итIанэ нысашэ къэкIуахэм тыгъэ хуащI; йофэ-йошхэ; шухэр къызэдожэ; ажэгъафэр утыкум итщи, псори егъэ­ды­хьэшх; пшапэр зэхэуэмэ, хьэщIэщым щызэхотIыс­хьэри, я IутIыжщ. ШыкIэпшынэ си гугъэжщ зэреджэр - зы лIыжь абы йопщэ, пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ зэ­поув­ри, Iэгу йоуэ, уэрэд жаIэ. Зы щIалэрэ зы хъы­джэбз­рэ утыкум йохьэри, уэрэд зэпадзыжурэ, зэпоуэ, адрейхэр къыдожьу. Печоринымрэ сэрэ жьантIэм дыдэст. Пщым ипхъу нэхъыщIэр - илъэс пщыкIух и ныбжьынт - къыдбгъэдыхьэри, уэрэд жиIащ.

- Сыт уэрэд, умыщIэжу пIэрэ?

- Мыпхуэдэ гуэр си гугъэжщ: «ЕкIу защIэщ ди щIалэхэр, хьэзыр Iупэхущ, урыс афицарыр нэхъ екIужщ, и фащэри дыщэпсщи, зэщIолыдэ; щихум хуэдэу къуданщ ар; ауэ ди хадэм къыщыкIынукъым, щыгъэгъэнукъым». Печориным зыкъиIэтри, пщащэм зыхуигъэщхъащ, и натIэмрэ и бгъэгумрэ теIэбэри, и жэ­уапыр тэрмэш хуэсщIыну къызэлъэIуащ; я бзэр фIыуэ сощIэ сэ - тэрмэш хуэсщIащ и жэуапыр.

Пщащэр дбгъэдэкIыжа нэужь, Григорий Александрович сеупщIащ: «НтIэ, дауэ къыпщыхъуа?» - «ДахэкIейщ! - жиIащ абы. - Сыт и цIэр?» - «Бэлэ», - жэ­уап естащ.

 

ДахэкIейр пэжт: щхьэпэлъагэт, ишат, нэфIыцIэт, мыщIэ ис хуэдэ, уи гущIэлъапсэм нэплъыс къып­фIэщIырт. Печориным, щым хъуауэ, пщащэр нэкIэ игъэхъурт, езыри щIэх-щIэхыурэ къыхуеплъэкIырт. Печориным и закъуэтэкъым ар нэкIэ зыгъэхъур: плIанэпэм дэтт абы зи нитIыр къытезыубыда нэ­гъуэщI гуэри; мафIэ дэпым хуэдэу къилыдыкIырт абы и нитIыр. СыщыIуплъэм, къэсцIыхужащ куэд щIауэ си нэIуасэ Къазбич. Ар дауэ зэрыбжесIэнур, дифIуи ди мыфIуи щыттэкъым. КуэдкIэ шэч хуащIырт, бзаджагъэ гуэр дамылъэгъуаIами. БыдапIэм мэл къихуу­рэ пуду къыдищэ и хабзэт, къэзэртэкъым: жиIам те­кIы­нутэкъым, букIам. Псыжь зэпрыкIыурэ аб­рэ­дж­хэм гъусэ яхуэхъуу жаIэрт абы щхьэкIэ, езыр нэсри къэ­сыжауэ абрэдж теплъэт: хэщIыхьат, къуэгъут, плIабгъуэт… Нэхъ хьилэшы уигъэлъыхъуэнт Iимансызым. И цейр сыт щыгъуи зэхэчэтхъат, щыдэжыным щIигъэнауэ, ауэ и Iэщэр дыщэ защIэт. И шыр Къэбэрдей псом щыцIэрыIуэт - нэхъ шыфI дэнэ къипхынт! Iэджэрэ къещащ - яхуэдыгъуакъым. Иджыпсту ­слъагъу хуэдэщ шыр: лъэ псыгъуэт, шабзэшэ хуэдэ, и нитIыр Бэлэ и нэм хуэдэу жант, и гуащIэр-щэ! Верст щэ ныкъуэр зыуи къыщыхъунутэкъым, зейм хьэм хуэ­дэу есащи, и макъ къудеймкIэ ецIыху! Шы фIэдзапIэм щыфIимыдзэр Iэджэрэт. Абрэджыш нэгъэсат, жы-пIэнурамэ!..

А пщыхьэщхьэм Къазбич зэрынэщхъыдзэм гу лъыстащ, гу лъыстащ и цейм афэ джани зэрыщIэлъым. «Афэ джанэ щIыщыгъыр щхьэусыгъуэншэтэкъым, - сигу къэкIащ сэ, дауи, зыгуэр зэрехъэ».

Жьы зыщIезгъэхунщ жысIэри, пщIантIэм сыды­хьащ. Пшапэр зэхэуакIэт, пшагъуэр къуэ кIуэцIым щызеуэрт.

Дишхэр зыщIагъэзэгъа шэщымкIэ сунэтIащ, Iусыр къаIэщIэухамэ, сеплъынщ жысIэри; къинэ­мыщIауи, усакъмэ, узыхущIемыгъуэжынт: си шыр шыфIт, къыIуплъамэ, адыгэхэм я щхьэр ящIырт: «ШыфIщ, тхьэ, шыфI дыдэщ!»

Бжыхьым сыбгъурытурэ сыздэкIуэм, псалъэмакъ зэхызох; зыр занщIэу къэсцIыхужащ: Азэмэтт, ди хэгъэрей пщым и къуэ хьэкIэпычырт; адрейм и псалъэр нэхъ кIащхъэт. «Сыт мыбыхэм зи гугъу ящIыр? - жысIащ сигукIэ. - Си шыр армырауэ пIэрэ зытеп­сэ­лъыхьыр?» Бжыхь лъабжьэм сыщIэтIысхьэри, сы­зып­хыдэIукIащ. Унэм къыщIэIукI уэрэд макъымрэ пса­лъэмакъымрэ мо тIум я псалъэр зэзэмызи сфIыщIа­хъумэрт.

- Уи шыр шы телъыджэщ! - жиIэрт Азэмэт. - Ди унэм я тхьэмадэр сэрарэ шыбз щищ хъу гуартэ сиIатэмэ, абы и ныкъуэр уи зы шым щхьэкIэ уэстынт, ­Къазбич!

«А, Къазбич!» - жысIащ сигукIэ, афэ джанэри сигу къэкIыжащ. - Узахуэщ, - жиIащ Къазбич, заулкIэ щыма нэужь. - Къэбэрдей псом щыбгъуэтынукъым ап­хуэдэш. Зэгуэр Тэрч дызэпрыкIащ, абрэджхэм гъусэ сахуэхъури. Къэзакъым я шыр къэтхун мурад тщIауэ арати, къыдэхъулIакъым; къыщыткIэлъыпхъэрым, щхьэж и занщIэр и гъуэгути, дызэбгрыжащ. Къэзакъ шууиплI си ужь къиуващ; я кIий-гуо макъыр зэхызох, мэз Iув сынэблэгъат. Уанэм зытезгъащIэри, шым ­щIопщ уэгъуэ есхащ - а зэм фIэкI щIопщкIэ игу хэзгъэщIатэкъым игъащIэм. БзуупцIэ нэхъей, си шыр мэз щIагъым щIолъэт, си цейр жыг къудамэхэм зэхачатхъэ, си напэр щIахулыкI. Си шыр жыг лъэдакъэхэм щхьэпролъ, къуацэ-чыцэр бгъэгукIэ ирещIыкI. Шыр хуейм ­къизнэрэ мэзым зыхэзгъэпщкIуамэ, нэхъы­фIынкIи хъунт, итIани сутIыпщын сигу пыкIакъым - зэрызмыутIыпщам и сэбэп къызэкIыжащ. ШитI-щы фийуэ сщхьэпрылъэтащ; къэзакъхэр епсыхри мэзым къы­щIэлъэдауэ, си ужьыр къаху… Къуэ зэв куу сы­Iууащ асыхьэтым, си шыр зымащIэкIэ Iэнкунри, зи­дзащ. Зидза щхьэкIэ, къуэм зэпрылъыфакъым, и фIалъэ лъа­къуитIымкIэ нэпкъыр иубыда фIэкIа. Шхуэ­мылакIэр сутIыпщри, къуэм зыдэздзащ, аращ си шыр къезыгъэлар: нэпкъым дэцIэфтащ. Къэзакъхэм ялъ­э­гъуащ­ а псор, ауэ къуэм зыри ныскIэлъыдыхьакъым: сиукIа я гугъэри, си шым и ужь ихьащ. Сигу фIы щыщIэнт: къуэ кIуэцIым зыдэзудыгъуауэ, енэб кIырым сыпхопщ. Мэз гъунэм сынэсащ. Солъагъу: мэзым къы­щIэкIыжри, къэзакъиплI хуейм къихьащ, къэ­закъхэм си Къэрэгёз къажьэхэлъэдащ. къэзакъ­хэр зэрыгъэ­кIийуэ шымкIэ задзащ, шым и ужь куэдрэ итащ ахэр, кърахуэкIыурэ, аркъэнкIэ яубыди пэтащ - сызэ­щIэкIэзызащ абдежым, си нэр суфIыцIри тхьэ селъэ­Iуащ. Си щхьэр къэсIэтыжмэ - солъагъу: и кIэр ирисауэ, золъатэ си Къэрэгёз, жьыбгъэм хуэдэщи; къэзакъ­хэр, яшхэр ешаелIауэ, абы и ужь итщ. ПэжкIэ тхьэ соIуэ! Пшапэ кIыфI хъуху, къуэм сыдэсащ. АдэкIэ къэхъуми еплъ, Азэмэт: кIыфIым шы хъухъу-щыщ макъ къыхэIукIащ, къуэм къыщхьэщыхьауэ, щIыр лъэбжьанэкIэ къреуд. - Си Къэрэгёз и макъыр къэсцIы­ху­жынтэкъэ! Абы лъандэрэ дызэфIэкIуэдыжакъым си шымрэ сэрэ.

Сэ зэхэсхащ ар шым и пщэ лантIэм IэгукIэ зэрытеу­Iуэр, едэхащIэурэ.

- Шыбз мин хъун гуартэ сиIатэмэ, - жиIащ Азэмэт, - псори уэстынт уи Къэрэгёз щхьэкIэ!

- Хьэуэ, сыхуейкъым, - жиIащ Къазбич, ар къы­фIэмыIуэхуу.

- Къазбич, - жиIащ Азэмэт, зигъэбзэIэфIу, - уэ уцIыху хьэлэлщ, ушууей хахуэщ, сэ си адэр урысхэм яфIолIыкIри, бгым сригъэхьэркъым, уи шыр къызэти, пхуэзмыщIэн щыIэкъым, ди адэм и фочхэм е и сэшхуэхэм я нэхъыфIыр къыпхуэздыгъунщ - узы­хуейр къызжеIэ закъуэ. Ди адэм и сэшхуэр ауэ сытми сэшхуэ: и дзэм уеплъын ущощтэ, афэ джанэр - уэ пщыгъым хуэдэ афэ джанэр! - зэпигъэлъэтынущ, зыуи къыщыхъунукъым.

Къазбич щымт.

- Уи шыр зэрыслъагъу лъандэрэ, - и псалъэм пищащ Азэмэт, - си цIэр сэзэгъыжыркъым, си тхьэкIумэм икIыркъым и щыщ макъыр, и лъабжьэм къыщIих хъуас­кIэм си нэр къыщепхъуэ, дунейм теткъым сфIэ­IэфIыж, си адэм и шыбз гуартэм зыш хэткъым уи шым пэсщIын: я нэхъ шыфI дыдэри си нэм къихьыжыркъым, сышэсыни си щхьэ теслъхьэркъым, си гупсысэм хэмыкIыр уи шы къарапцIэрщ, сыIуплъамэ, си гур къо­лъэт, си лъыр къокъуалъэ. Езыр къызэрысIуплъэр-щэ! Къызэпсэлъэн къысфIощI, и нэ фIыцIитIыр къыс­триубыдэмэ! ЗыслIэжынщ, Къазбич, уи шыр къы­зумыщэмэ! - Ар гъыуэ къысфIэщIащ сэ: гумахэкIэ уеджэнтэкъым Азэмэт, щIалэ ерыщт, букIамэ, и нэпс къудамэ уигъэлъагъунутэкъым - ар и хьэлт зэрысабий лъандэрэ.

Къазбич къыщыдыхьэшхащ щIалэм.

- Сыти пхуэсщIэнщ, - жиIащ Азэмэт, зызэтриубы­дэжри. - Ухуеймэ, си шыпхъур къыпхуэздыгъунщ. Ар къы­зэрыфэр плъэгъуакъэ, и уэрэдыр зэхэпхакъэ! Ды­щэ IуданэкIэ зэрыхидыкIыр-щэ! Тырку пащтыхьри теплъакъым апхуэдэ пщащэ!.. Ухуей? Пщэдей пщы­хьэщхьэ псыхъуэм къыщыспэплъэ: ди гъунэгъу ­къуажэм сшэ хуэдэ зысщIынщи, уи Iэрылъхьэщ! Уи шым и уасэкъэ Бэлэ?

Къазбич куэдрэ щымащ, иужьым жэуапым и пIэкIэ пасэрей уэрэд къыхидзащ, и макъым зримыгъэIэту:

Дэсщ тхьэIухудхэр ди къуажэм гъунэжу,

Жэщ кIыфIым и вагъуэу я нитIыр лыдыжу.

Хъуэпсэгъуэщ а пщащэхэр фIыуэ плъагъуныр,

Нэхъ хъуэпсэгъуэжщ ди щIалэгъуэ къииныр.

Дыщэм лъэкIынущ фызиплI къищэхуну,

Уасэ зимыIэр сиш хъыжьэу емынэрщ.

ЕпцIыжыр зымыщIэр, зымыщIэр еижыр

Тафэшхуэм ит жьыбгъэм къытежу къыдожэр.

ЛъэIуами, гъами, бжами, щытхъуами, тхьэлъанэ ищIами, Къазбич хэзэгъакъым Азэмэт; хуэмышэчыж щыхъум, Къазбич абы къыщIэкIиящ:

- Зегъэхь, щIалэжь цIыкIу! Си шым ушэсыфыну уэ? Лъэбакъуищ имыч щIыкIэ укъридзыхынщи, щхьэ­щIыбкIэ мывэм утехуэнщ.

- Сэри! - кIиящ Азэмэт, и къамэр афэ джанэм къызэригъэлъеижари зэхэсхащ. Къазбич къеIэдэкъауэри, ар бжыхьым иридзылIащ. «Къаугъэ къикIынущ!» - жысIащ сигукIэ, шэщым сыщIэлъадэри диш­хэм уанэ теслъхьэжащ, IумпIэр субыдри зыз­мы­гъэIэуэлъауэурэ, шитIыр щIыбагъыбжэкIэ пщIантIэм къыдэсшэжащ. ДакъикъитI нэхъ дэкIа хъун­­тэкъым, унэр зэрызехьэ щыхъуам: Азэмэт, и цейр зэфIэтхъауэ, унэм щIэлъэдэжри, Къазбич къыфIигъэжыну хэтауэ яжриIащ! Унэм псори къы­зэрыщIэхащ, фочхэм епхъуащ: мэкIий, мэгуо, фоч ягъауэ, Къазбич, уанэгум зридзэжауэ, сэшхуэр игъэдалъэурэ, цIыху Iувым яхэтт, зигъэкIэрахъуэу.

- Мыр фIыкIэ иухынукъым, - жесIащ сэ Григорий Александрович, и Iэблэр субыдри. - нэхъ щIэх лъэныкъуэ зедгъэзыжмэ нэхъыфIкъэ?..