Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэм

Къанщауэ Гъур и лъэхъэнэм тырку сулътIан Сэлимыр къезауэу адыгэм и къэралыгъуэр щыкъутам щыгъуэ яуса гъыбзэм нэрылъагъуу къеIуатэ Мысырым къэралыгъуэ щызезыхьа адыгэхэр мамлукхэу зэрыщымытар, ахэр щхьэхуиту Кавказым икIыурэ абы зэрыкIуахэр, ахэр зэрыадыгэхэр.

А гъыбзэр Адыгейм, Гъубакъуей къуажэм щыщу Истамбыл икIыжа Аскъалэ Уджыхъу езым и ныбжьэгъу Хьэрун ефэндым къыхуитха письмом итщ. А письмор Адыгейм, зы сказитель гуэрым и деж къыщагъуэтыжащ. Ар Адыгейм я писатель ХьэдэгъэлI Аскэр къысхуихьауэ си папкэм дэлъщ. Мис абы къытратхыкIыжар…

 

А саламун алекум!

Сэлам нэужьым мураду сиIэм япэр алыхьталэм дунеитIым я къиинагъ, я гугъуехьыгъуэм уахуэIэщIыбу уищIыныр арщ. Абы нэмыщIу дэ дызэрыщыткIэ укъытщIэупщIэмэ, тхьэм щытхъур и дежщ, дыпсэущ, дыузыншэщ.

Мурат-ефэнды, адыгэбзэкIэ уэрэд жыпIэн щыхъукIэ, хьэрып уэрэдыфэм ящыщ гуэрым тету жыпIэныр нэхъ дахэщ жыпIэгъащ, ауэ мы уэрэдыр тхыдэм къызэриIуатэм техуэмэ, армыру къыщIэкIмэ, щхьэщыкIмэ еплъ. Уэрэдыфэр хьэрыпым я уэрэдым тету арщ.

 

Щысыр хасэурэ

КIуар къосыж,

Нэху мэщ, жэщ мэхъу,

Уафэ долъагъу,

Тлъагъур тхужымыIэ,

ЖытIэм пщIэ хуамыщI,

Къэхъум сыт хэтщIыкIын!

Ауэ дунеищIэ дытохьэ,

Хьэджэжьхэр мэгуфIэ,

ФIыщIагъэбэ зэхуабж,

Жэрыбэ зэблахъу,

Шабэ IуагъэкI.

КIэныбэ ягуэш,

Мышынэхэм тхьэ йотэ.

Уэ, уи-уи, уэ мыр сыт щIагъуэ, щэу!

Нэ диIэ щхьэкIэ, дамыгъаплъэ,

ТхьэкIумэ диIэ щхьэкIэ дамыгъэдаIуэ,

Iэ диIэ щхьэкIэ, дамыгъэлажьэ,

Жьэ диIэ щхьэкIэ, дамыгъэпсалъэ,

Уэ, дымыпсэлъэххэмэ, сыт ди фIагъ?

ФIагъэ димыIэмэ, сыт ди уасэ?

Уасэ димыIэмэ, сыт ди щыIэж?

ДыщымыIэж хъумэ,

СыткIэ ди гугъу ящIын, адыгэ?

Адыгэжьым псалъэжьу жаIащ:

«Е улIэн, е улIын!»

«Псэр щэи, напэ къэщэху!»

«Хьейнапэ нэхърэ –

Накъэпакъэ!»

Ауэ щыхъукIэ,

Е дыкIуэдын,

Е дыкъэнэн!

Дезышэжьэн, маржэ хъужын!

Ди щыщIагъэр ахэрщ.

 

Мазэр декабрым и 20, илъэс 1915 гъэм.

Гъуэгу махуэ!

 

Тхылъыр къэзытхар Аскъал Уджыхъур арщ, зыхуэкIуар Мурат ефэндыр арщ.

 

Елбэд Хьэсэн, «Гукъинэж»,

Налшык, 1993, н. 174

                                        

    Къэзанокъуэ Жэбагъы        

Делэм сэ сыфIокI, губзыгъэр cэ къысфIокI

 

- Хьэлэмэтракъэ, Жэбагъы, мы дунейм уэ узыгурымыIуэ теткъым. Ар дауэ? Уэлэхьий, сэ си адэм сыгурымыIуэж!

- Сэ, щIалэ, зэрысщIэращ: делэм сэ сыфIокI, губзыгъэр сэ къысфIокI. Нэхъ тынши сыт щыIэ?

         ЩIалэр къэкIуэжри, «сэ губзыгъэу сыпсэунщ» жиIэри, псоми яфIэкIыу щIидзащ. ЩыщIидзэм, и адэм екIужащ, и анэм едаIуэ хъуащ, ауэ гъунэгъумрэ жылэгъумрэ дэнкIэ хуейми яшэ хъуащ. Щыхъум, «делэщ» жаIэри Iуащ.

- Хьэлэмэтракъэ, Жэбагъы, уэ псоми уагуроIуэри «лIы Iущ» къыпхужаIэ, сэ псоми сагурыIуэу щIэздзати, «делэщ» къысхужаIэ. Ар дауэ?

- Зидауэращ, щIалэ: узыгурыIуэнумрэ узыгурымыIуэнумрэ пщIэн хуейщ. Ар зы! УщыгурыIуэнумрэ ущыгурымыIуэнумри пщIэн хуейщ.  Ар тIу!

- Ар дауэ зэхэбгъэкIын, зиунагъуэрэ!

- Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тIыс.

 

Жэбагъы и жыIэгъуэхэм щыщ:

 

- Дунейм дауэ утет хъуну? Сыт уи тетыкIэну?

- ЦIыху куэдым ящIэр щIэ, жаIэр жыIэ!

 

- Хэт губзыгъэр?

- Iиманыр губзыгъэщ, узыншэр къулейщ.

 

- Хэт хахуэр?

- Делэр хахуэщ. Ущыхахуэнумрэ ущымыхахуэнумрэ зэгъащIэ.

 

- Уи ныбэ изу уежьами, цIыху Iужажэр гъусэ пхуэхъуамэ, умэжэлIэнщ, умэжалIэу уежьарэ, цIыху жумартыр къыпхуэзамэ, умэжалIэркъым.

 

- ЦIыху фыгъуэнэдыр чэнджэщэгъу умыщI: вы хьэху къозымытынум вы щэгъу ухегъэныр.

 

- Делэр си благъэ нэхърэ, губзыгъэр си биящэрэт!

 

                                                          «Къэзанокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр», Налшык, 2001