Хьэрып тхакIуэхэр

ЮСЕФ  АС-СИБАИ

ФИТIНЭ  ЛЪАПСЭ

ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ

(Романым щыщ   пычыгъуэхэр)

«Псэ хущхъуэ сощэ.  ЩIыхуэущ  зэрысщэр. Хущхъуэр сэбэп къыфхуэмыхъумэ, и уасэр къыфIысхынукъым». Сыт гъэщIэгъуэн! Къытщыдыхьэшхын  щхьэкIэ газетым  апхуэдэ хъыбар  щIитрадзар?  ЖаIэуи яIуатэуи зэхэсхакъым апхуэдэ хьэдыгъуэдахэ!

Си нэм сыщIоIуэтыхьри, аргуэру соплъ. Хьэуэ, сыщыуа хуэдэкъым: «Псэ  хущхъуэ  сощэ...»

Шэджагъуашхэ сышха къудейщ. ТхьэкIумэкIыхь лыбжьэ жыпIэми, джэш  лэпс  жыпIэми, нащэ  фIэIу жыпIэми, си ныбэм из сщIащ, хъэрабызи тесшхыхьыжри  псы IэфIи тесфыхьыжащ.

Сышхэкъуащи, си  жеин къокIуэ. Шэджагъуэ жей сщIы си хабзэт, сышхамэ. Умыжеймэ, апхуэдиз  шхын пхуэгъэткун?

Газетыр  къасщтэри шордакъым сытетIысхьащ. Жейр къыстеуащи, хьэрфхэр  сфIызэхозэрыхь, си щхьэм зыри къихьэркъым. СыщыIурихар сщIэжыркъым. Сыкъэушыжри, шордакъым сыкъикIыжащ: «СыщIэкIынщи, жьы  зыщIезгъэхунщ».

ТхьэмыщкIэ хьэблэщ сызыдэсыр, уэрамхэр зэвщ, унэхэр лъахъшэщ. Жыгыр щыкуэдщи, а зыр ди гурыфIыгъуэщ.

Жыг жьауэм сыщIэувэри, уэрамым сыдыхьащ. Си Iэпкълъэпкъыр псынщIэ хъужащ хуэм-хуэмурэ. Уэра­мым и кIэм сышэсауэ, тыкуэн цIыкIур къысIэщIэлъэгъуащ. ГъэщIэгъуэныракъэ: мы хьэблэм игъащIэм сыдэсщи, тыкуэн цIыкIум гу лъыстауэ сщIэжыркъым. ПщIащэ Iувым зэрызыхигъэпщкIуара хъунщ гу щIылъызмытар. Хэт мы уэрам зэвым щэхуакIуэ къыдыхьэнур? Дыщэ пщэми, укъащIэнукъым, тыкуэным уэрам зэвым зыдиудыгъуащи.

Тыкуэным сыбгъэдэкIуэтащ. Къэхьэуэ ефапIэм ещхькъым тыкуэн цIыкIур. Къэхьэуэ ефапIэхэм я бжэIупэм шэнти Iэни щызэхэтщ, етIысылIи, къэхьэуэбжьэ уефэху, бауэ. Мыр аракъым: шэнти Iэни щыслъэгъуакъым тыкуэн бжэIупэм. Тыкуэн натIэм тет тхыгъэм си нэр хуэзащ: «Псэ хущхъуэ сощэ. ЩIыхуэущ зэрысщэр. Хущхъуэр сэбэп къыфхуэмыхъумэ, и уасэр къыфIысхынукъым».

Бзаджэ гуэр  хъунщ  тыкуэныр зейр! ЦIыхур къызэрыдишэхынщ зэщэр, дауи.  АпхуэдэкIэ къигъэпцIэфынIа и гугъэу пIэрэ? «ТIэкIу хухэт хъунщ», - жысIащ сигукIэ.

Хухэт-хухэмытми, сыт хузиIуэху? СыщIыхьэнщи, зэзгъэлъагъунщ. И щхьэм зыгуэр имылажьэтэмэ, тыкуэныр мы уэрам бэнзэвым къыдигъэувэнтэкъым...

СыщIыхьэри зысплъыхьащ. Къэп щIэзщ тыкуэным. Тыкуэнтетыр зы къэпыжь тесщ, и щхьэр къыфIэхуауэ. ЛIыжь гъурщ, зэщIэтхъуауэ. И жьакIэр и бынжэгум нос, абэ щыгъщ, лъахъстэн вакъэ плъыжьыбзэ лъыпыIуащ. Гу къыслъитэри, лIыжьыр къыдэплъеящ. Къэщтауэ къысфIэщIащ, къыщысIуплъэм. Тыкуэным цIыху къыщIыхьэрей хъункъым арагъэнщ  къыщIэщтар.

Сэлам есхри, сиувыкIыжащ: делэмэ, пщIэрэ? Хьэуэ, лажьэ иIэ хуэдэкъым, Iэсафэ дыдэщ. Хьэмэрэ фэкIэ зищIрэ? Къызэбжынуми, сщIэркъым, щхъухьпсыхь зэрихьэрэ зэримыхьэрэ хэт щыгъуазэр?..

Соплъри, адрей тыкуэнтетхэм къазэрыщхьэщыкI дэслъагъуркъым. Гъавэ зыщэм е, сэ  сщIэрэ, Iэщым ирисондэджэрым къызэрыщхьэщыкIауэ гу лъыстакъым. Дауэ зэрыжесIэнур: «Псэ хущхъуэ сыхуейщ»,- жысIэу?  Сэ- ракъэ  итIанэ делафэ зраплъынур?

«Сыхуэсакъыпэурэ къыщIэздзэнщ»,- жысIащ сигукIэ, делафэ зрезмыгъэплъын щхьэкIэ. Жыжьэ  къыщызублэн мурад сщIащ.

- Сыт хъыбар, тхьэмадэ?

- Хъерщ, -  жиIащ лIыжьым.

- УзыншагъэкIэ сыт ухуэдэ? - къыхэсIуащ ари, лIыжьыр си мынэIуасэ пэтрэ.

- Лажьэ диIэкъым. Тхьэм уигъэпсэу.

- Уи сатур сытым тет? КъохъулIэрэ?

- Ящэху щIагъуэ щыIэкъым.

- Сыт щIамыщэхур?

- Хэт ищIэн?..

- Уи хъыбар ящIэ хъункъым. Уи хъыбари уи хьэпшыпым и хъыбари ебгъэщIэн хуейщ цIыхум - абы куэд елъытащ иджы.

- Сэ сщэм хуэмыныкъуэ щыIэкъым. Зэрыхуэныкъуэр ящIэ псоми. Си хъыбари сщэм и хъыбари лейуэ  сыт  щхьэкIэ згъэIужын?

Куэд къысхуригъэкIуэкIащ лIыжьым, дапщэ къысхуригъэкIуэкIами, ищэр къызгурыIуакъым. Тыкуэнтет бзаджэхэм аращ я хабзэр: уи жьэр зэщIэпхамэ, я хьэпшыпым къыпхущытхъунущ, хьэ вейри дыщэ къыпщагъэхъунущ. КъагъэпцIэфым сыщыщкъым сэ! «Куэд къысхуебгъэкIуэкIынущ уэ!» - жысIэри си Iэр къэпхэмкIэ сшиящ: езым къызжрыреIэ къэпым илъыр.

- Зыгуэр къэсщэхунут...

ЛIыжьым и щхьэр ищIащ, «зыгуэр сиIэщ» жыхуиIэу.

- Сыт уиIэр?

- Псори сиIэщ, мащIэ-мащIэу.

- Сеплъ хъун?

- Сыт щIэмыхъунур? Еплъ. Къэпыщхьэр тIэтащ.

Хъарзынэкъэ, тIэтамэ! СиIэбэурэ, къэпхэм илъыр зэзгъэщIэнщ.

Зы къэп сиIэбащ: бжьын жылэм ещхьыфэу, зыгуэр  илъщ - жылэ фIыцIафэ. Iэбжьыб  къасщтэри зэпэсплъыхьащ: гъункIэ  ирикъуауэ пIэрэ?

НэгъуэщI зы къэпи сиIэбащ. Тхъуэбзащхъуэм ещхьт абы илъыр. Ещанэм шыгъум  ещхьыфэ гуэр ислъэгъуащ. Зы къэпи къэзгъэнакъым - псоми сиIэбэурэ сеплъащ.  ЛIыжьыр къыспэрыуакъым.

«Ищэр езыми ищIэжыркъым, псэ хущхъуэ фIищауэ цIыхур къегъапцIэ»,- жысIагц сигукIэ. Джэш зыщэм щIыдэ ищэу къыпщигъэхъуфынущ,  хуеймэ. Сызэрьицэнауэм гу лъитащ лIыжьым.

- Дэтхэнэм щыщ пщэхунур, зиусхьэн?

Iэнкун сыхъури, къэпхэм ящыщ зым си Iэпэр хуэсшиящ:

- Мобы илъыр сыт?

- ЛIыгъэ хущхъуэ илъщ.

- ЛIыгъэ хущхъуэ жоIэ?

Апхуэдэ хущхъуэ щыIэ? ЛIыжьым зэрыхухэтыр си фIэщ хъуащ иджы!

Тыкуэнтетыр къызэплъащ:

- ГушыIакIуэ укъэкIуамэ, зегъэхь. Апхуэдэ гукъыдэж сиIэкъым сэ. Иджыпсту схущIыхьэркъым,  итIанэ  къакIуи,  сыбдэуэршэрынщ.

Тыкуэным сыкъыщIэкIыжын мурад сиIэтэкъым асыхьэтым. Мыпхуэдэ лIыжь дэнэ ущрихьэлIэжын иужькIэ! Къызэрызэгияр си жагъуэ сщIауэ  фэ  зытезгъауэри, лIыжьым жесIащ:

- ГушыIакIуэ сыкъэкIуакъым, тхьэмадэ! СыIуэхуншэ уи гугъэ? СыкъыщIэкIуар  къэсщэхунIауэ  аращ.

ЛIыжьым ифI зыкъришэжащ. Сыкъыщиудынущи, армыгъуейуэ зызошыIэ.

- Модрей къэпым илъыр сыт хуэдэ хущхъуэ? - ЛIыгъэ хущхъуэ  сыхуейтэкъым иджыпстукIэ, арыншэми  лIыгъэншафэ  къызаплъыркъым.

- Хьэлэл  хущхъуэ, - жиIащ лIыжьым.

И ужь сыщихьакIэ, и кIэм сиплъэнщ.

- Зы  фунт къысхуэшэч,- жызоIэ.

- ФунткIэ сщэркъым.

- Зы  Iэгубжьэ  къысхуэшэч-тIэ.

- IэгубжьэкIи сщэркъым.

-  Зы Iэбжьыб къэпшэч хъунукъэ?

- Iэбжьыби хъунукъым.

УкъэтэмакъкIэщIынтэкъэ абдежым! Зы къэп псэу къызигъэщэхуну аращ зэщэр! Щыгугъ абы! Уэр нэхърэ сынэхъ делэ сэ? Щхьэ упIащIэрэ, лIыжь! Сэ уэ уи пыIэкур къизмыудмэ, си пэр уэзгъэупIэнщ!

- Хущхъуэр  сшэчыркъым. ПIалъэкIэщ зэрысщэр. Ухуеймэ, махуэ пIалъэ узот, хьэуэ жыпIэрэ - махуипхц! пIалъэ. ИгъащIэкIэ пхурикъуни уэстынущ, бдэнумэ.

Седэуакъым. Къэгубжьрэ сыщIихужмэ, сыхэкIыжакъэ хущхъуэм!

- Махуипщ! пIалъэкIэ къызэщэ.

- УзэрегуакIуэщ. И уасэр итIанэ къызэптыжынщ.

- КъызэрызэпщамкIэ тхылъ уэстын хуей?

- Хьэуэ, тхылъ къеIысхыркъым. Дзыхь яхузощ!

Сыдыхьэшхакъым, сыкъыщитхъын хьэзырми. Хьэуэ, сыкъигъапцIэ хъункъым мыбы, дзыхь къыщысхуищIкIэ. «Згъэунэхунщ»,- жысIащ сигукIэ. Псом щыщи тIэкIу-тIэкIу къэсщэхунщи, уэрамым щискIутыжынщ - си сыт хэкIуадэрэ? ЩIыхуэр естыжын и гугъэмэ, къопцIэ лIыжьыр. КъызэбзэджэкIын мурад щищIакIэ, сэри себзэджэкIынщ. «Уэ убажэмэ,- жысIащ,- сэ сыбажэкIэщ!..»

ТхылъымпIэ сэмб ищIри, хьэлэл хущхъуэ кърикIутащ лIыжьым.

- Мыр хьэлэл хущхъуэщ. Псым хэкIути, хэгъэткIухь, хэткIухьа нэужь, зумыIэжьэж, занщIэу ефэ. Дыджкъым, ущымышынэ. Сэбэп къыпхуэмыхъумэ, и зэран къокIынукъым. Дакъикъэ зыбгъупщIкIэ къыппкърыхьэнущ.

- АфIэкI хэлъкъэ?

- Хэлъкъым. МахуипщIкIэ ппкърыкIыжынукъым. Уигу ирихьмэ, къытегъазэ: иджыри уэстынщ.

ПцIы къысхуиупсыфэ теткъым лIыжьым. Сефэнщи, къызищIэм сеплъынщ.

ЩIыIэ-щIыIэу сигу къэкIащ асыхьэтым: щхъухьмэ-щэ! ЛIыжьыр си щыпэлъагъущ, щхъуэ къызихын мурад иIэмэ, сщIэрэ? Щыхум кIэ зэраритын щхъухьпсыхь  зэхилъхьауэ ищэмэ, сыунэхъуакъэ!

ТхылъымпIэ сэмбым сеплъащ. ЛIыжьым сыкъыхудэплъеижащ итIанэ: быдэ и анэ гъыркъым!

- Мыбы афиян е щхъухь хэлъмэ...

ЛIыжьым и фэр зэкIуэкIащ, игу къысхуэплъри.

- Абы игу къэкIам еплъ! Апхуэдэфэ стет сэ? Къащтэ мыдэ! Хущхъуэр къызэтыжи, зыщIегъэх!

- Уигу  къызумыгъабгъэ, тхьэмадэ,- щIэслъэфыжащ си псалъэр.

- СыгушыIащ. УгубжьыгъуафIэщ  уэ  сэ  слъагъур! ЩэхуакIуэ уиIэнкъым, апхуэдэ хьэл пхэлъмэ.  Тыкуэным Iэджи къыщIыхьэнущ - хьэл зырыз зимыIэ щыIэкъым. ЯхуэтэмакъкIыхь...  -  Асыхьэтым сигу къэкIами еплъ! - ТэмакъкIыхь хущхъуэ уиIэ? 

- СиIэщ.

- УиIэмэ, щхьэ уемыфэрэ?

- Сефэркъэ! ТэмакъкIыхь хущхъуэ семыфатэмэ, фэ хьэлыншэ къомыр фысхуэшэчынт сэ! ЛIыгъэ хущхъуи, гумащIэ хущхъуи, гу къабзэ хущхъуи - сэ симыIэр укIуэдыж! КъыщIэупщIэIаркъыми, аракъэ сыщIызэгуэудыр! Сызэгуэпыху, тэмакъкIыхь хущхъуэ сефэурэ, къысIэщIэухащ, тIэкIунитIэщ къысхуэнэжар. Модрей хущхъуэхэри ящэхуркъым. Мес, къэпым зэризщ, хэщIакъым. ЦIыхум сахуэупсэнщ жысIати, сызэхащIыкIыркъым. Еплъыт мо къэпхэм: уныкъуа яхэткъым. Ящэхуркъым си хущхъуэр, цIыхур къыщIэупщIэркъым!

Сигу щIэгъуащ лIыжьым. Жэщи махуи щIэтщ тыкуэным, хущхъуэр и куэдщ, къыщIэупщIэр мащIэщ, зыщэхур нэхъ мащIэжщ. Хэплъэгъуэщ лIыжьым  и  Iуэхур.

Адрей къэпхэми сыщIэупщIащ.

- Мо къэп гъуэжьыжьым илъыр сыт?

- ГумащIэ хущхъуэ.

- Модрейм-щэ?

- Гу къабзэ хущхъуэ.

- Бжэ къуагъым къуэт къэпым сыт илъыр?

- ЦIыхугъэ хущхъуэ.

- Мо плIанэпэм дэтым-щэ?

- НэмысыфIэ хущхъуэ...

СыщIэупщIэурэ, къэпым илъ хущхъуэхэр зэзгъэщIащ. Тыкуэныбжэр зэIуха зэпытщ, къыщIыхьэр мащIэщ  армыхъу.

Хьэуэ, делэкIэ уеджэнкъым лIыжьым. ТэмакъкIыхь хущхъуэ ефэнтэкъым, делэтэмэ. Псом щыщи зрихьэлIэнти, нэхъ губзыгъэрэ нэхъ Iущрэ дунейм тетынтэкъым. Дунейр къыхуэнатэкъэ итIанэI ЛIыжь тхьэмыщкIэ! Мы тыкуэныжь цIыкIум щхьэ зыщIэбгъэкIуэдэжрэI Дуней псор зыIэщIэплъхьэфынут  уэ!..

Сигу щIэгъуауэ, лIыжьым жесIащ:

- Тхьэмадэ! Уи гъащIэр псыхэкIуадэ хъуауэ къысфIощI. ЖыпIэр пэжмэ, уэ щхьэ уемыфэрэ  уи хущхъуэм? Уефатэмэ, дуней псом я тепщэ ухъунут! Мы тыкуэныжь цIыкIум щхьэ зыщIэбгъэкIуэдэжрэ? УщIэзэшыхьакъэ мыбы? Гу щыпхуакъэ?

ЛIыжьыр ней-нейуэ къызэплъащ. «Мы дунеягъэм сыт хэпщIыкIрэ?» - жиIа хъунщ игукIэ.

- Уи чэнджэщым сыпэплъа уи  гугъэрэ  иджыри  къэс? Ар сигу къэмыкIауэ ара къызэрыпщыхъур? Мыдэ къызэдаIуэ, си ныбжьэгъу, - жиIащ лIыжьым.- УцIыху Iей хуэдэкъым уэ. КъэтIыси, сэ ныбжесIэнум къедаIуэ. Си Iуэху къызэрекIуэкIар бжесIэнщ. Мо къэпхэм ярылъ хущхъуэм сызэмыплъа яхэтыжкъым. ЛIыгъэ хущхъуи, гу къабзэ хущхъуи, гумащIэ хущхъуи - зэзмыхьэлIа къэзгъэнэжакъым. КърикIуари сыт жыIэт? Сигурэ си щхьэрэ зэбгъэжа фIэкI, нэгъуэщ! къысхухэкIакъым. ЦIыхум цIыхуфэ къатезгъэуэн си гугъащ. Сыщыуауэ къыщIэкIащ - лIо къызэпщIэнур? Сапэлъэщакъым, сэбэп сахуэхъуфакъым - зи лажьэр Тхьэм ищIэнщ.

- ЛIыгъэрэ цIыхугъэрэ пхэлъмэ, уи гур къабзэмэ, умыщхьэхуещэмэ, цIыхум уакъыхэщын уи гугъэ? Абы хуей цIыхур? Си  хущхъуэр  зэрапхъуэнт, цIыхур цIыхугъэ, къабзагъэ, напэ хуейтэмэ! Хьэуэ, ди зэманым абы зыри хуеижкъым - цIыхугъи, къабзагъи, напи. Мылъку уиIэмэ, а псор лейщ, узыхуэмей хьэпшыпщ. Ар къызыгурымыIуэращ си хущхъуэр зыщэхунур. Нэгъуэщ! КъыщIэупщIэнукъым си хущхъуэм.

- Си къэпхэм илъ хущхъуэм сызэмыплъа къэнэжакъым. КъысхужаIари пщIэрэ? «Делэ хъуащ, и щхьэр зэтесыжкъым!» - аращ къысхужаIар. Тыкуэным сыщIэкIыжыркъым апхуэдэ псалъэ фIей къызэрызадз лъандэрэ.

- Сыти къысхужыIэ иджы. Делафэ къызэрызэпплъри солъагъу, дзыхь къызэрызумыгъэзри сощIэ. Делафэ зраплъым срещхьщ сэ - ар уи нэкIэ уолъагъу. Къызэфплъ делафэ. Абы щхьэкIэ сигу ныкъуэкъым. ЦIыхум сэбэп сахуэхъун си гугъати, къызэхъулIакъым. Сыт пщIэн: ущызэхамыщIыкIыр нэхъыбэщ. СызэхащIыкIамэ, я щхьэрат зи сэбэпыр. СыщызэхамыщIыкIкIэ, си пIэ сисыжынщ. Мы тыкуэн цIыкIум зыми сыщIихуфынукъым...

- ЛIыжьыр щым хъужащ. Соплъри, сигу щIогъу лIыжьым: псалъэ пхухэдзынукъым жиIэм. ИтIани согупсыс: «Уи хущхъуэм щIэупщIэ имыIэу жыбоIэ. Ухэзыгъэзыхьыр хэт? ЩIэупщIэ зиIэ хущхъуэкIэ щIы сату! На­питI хущхъуэ, бзитIщхьитI хущхъуэ, къэрабгъэ хущхъуэ, икIагъэ хущхъуэ, цIапIагъэ хущхъуэ пщэ хъунукъэ? ЗэрапхъуэнкIэ мэхъу апхуэдэ хущхъуэр! ЦIыхур аращ иджыпсту зыщIэупщIэри зыхуэныкъуэри...

- А псор лIыжьым жесIакъым: и гум сыт щхьэкIэ сеуэнт? ЖесIар мыращ:

- Уи сатур мыкIуэмэ, нэгъуэщ! ХущхъуэкIэ сату щхьэ умыщIрэ? ПцIыупс хущхъуэ, псалъэм папщIэ, е, сэ сщIэрэ, фыгъуэнэд хущхъуэ?

И щхьэр игъэкIэрахъуэри, лIыжьыр къызэплъащ.

- Дэнэ апхуэдэ хущхъуэ къыздизбгъэхынур? Апхуэдэ хущхъуэ тыкуэным куэдрэ щIагъэлъынукъым. Си хэгъэрей тыкуэнтет гуэрым сеупщIати, апхуэдэ хущхъуэр къанэ щымыIэу ящэхуауэ къызжиIащ. Си тыкуэныр къыщызэIусхагъащIэм хущхъуэ лIэужьыгъуэу симыIа щыIэкъым. Ящэхуар пщIэрэ? Ящэхуар къэрабгъэ хущхъуэщ, цIапIагъэ хущхъуэщ, бзаджагъэ хущхъуэщ, бзитIщхьитI хущхъуэщ! НапIэзыпIэм ящэхуащ, Iэбжьанэ тез къыщIанакъым тыкуэным. СызэплъэкIыу сыкъызэплъэкIыжыху. Зэпаубыдри зэрыукIыж пэтащ. ЗэрыукIыжынуи къыщIэкIынт, полицэр къэмысатэмэ. БзитIщхьитI, напэншэ, хьэрэм хущхъуэр ятхьэкъуащ, Iэпхъуалъэ из къысхуагъэнакъым. Ятхьэкъури хьыкумэтым иратащи, зы хьэдзэ утрагъэплъэнукъым, IулъхьэкIэ къыумыгъэхэшауэ. Сондэджэрхэми яIэрыхьащ абы щыщ, лъэпсейуэ ящэ иджы. «Ди Iыхьэр дэнэ щыIэ?!» - жаIащ, Жылэр къызэщIэвэри. КъызэщIэва щхьэкIэ, Iыхьэншэ хъуащ: зыри лъагъэсакъым. Напэншэ хущхъуэм, бзитIщхьитI хущхъуэм, хьэрэм хущхъуэм щыщ хьыкумэтым къыхуэнэжати, жылэм щыхагъэзыхьым, псым хакIутати, псоми тIэкIу-тIэкIу ялъысащ...

- ЗыкIэ сынолъэIунущ,— жесIащ тыкуэнтет  лIыжьым,  и  псалъэр  нигъэса нэужь.

- Сыт укъызэрызэлъэIунур?

- Мыбдей  сыщегъафэ  хущхъуэм.  Хущхъуэр  сыщыкIуэжкIэ згъэкIуэдмэ, е, сэ  сщIэрэ, зыгуэрым  стрихмэ,  сыхэкIыжакъэ!

- Щефэ,- жери, лIыжьым псы къызитащ.- Псым хэгъэткIухь. ХэткIухьа нэужьщ  ущефэнур.

Хущхъуэр псым хэздзащ, хэткIухьыху сыпэплъэри сефащ.

Си шхалъэм нэса хъунтэкъым, хущхъуэр щызыхэсщIам. Си гур IэфI къэхъуащ асыхьэтым, си  лъакъуэр бдзапцIэ фIэхъухьа къысфIэщIырти, псынщIабзэ сыхъуащ, дамэ къыстекIа хуэдэщ, тIэкIунитIэ укъысщIэрыIэмэ, сылъэтэн хьэзырщ. Псом япэ сигу зыщIэгъуар тыкуэн­тет лIыжьырщ. ЦIыху насыпыншэкъэ! МащIэ щIауэ щIэт тыкуэныжь цIыкIум! ЗэхащIыкIыркъым, и хущхъуэм щIэупщIэ иIэкъым. ЩIимыIэр сыт? ЦIыхур щхьэхуещэ, бзаджэнаджэ, фыгъуэнэд, цIапIэ хъуащи, аращ щIимыIэр!

IэплIэ есшэкIри, лIыжьым жесIащ:

- Умыгумэщ! дяпэкIэ! Уи гуныкъуэгъуэр си гуныкъуэгъуэщ, уи гуауэр си гуауэщ. Си гъащIэр кIыхьми кIэщIми, сыухыху, узгъэпэжынщ! Нобэ щыщIэдзауэ уи шынэхъыщIэ сыхуэдэщ. «Мыр щIэжыхуэпIэр сщIэнщ, къыстеп- лъхьэр си хьэлъэщ! - Хущхъуэр къызэрыспкърыхьам шэч хэлъкъым.

- Тхьэразэ къыпхухъу, - жиIащ лIыжьым. - ДэIэпыкъуэгъу сыхуэныкъуэкъым зэкIэ. КъинэмыщIауи, махуипщ! къудейщ узэрыхьэлэлынур. Псалъэ къыщIызэптыни тхьэ къыщIысхуэпIуэни щыIэкъым - абыкIэ  ухэзгъэзыхьакъым  сэ.

- Хъунщ! — жесIащ лIыжьым.— МахуипщI пIалъэ къызэптащи, спкърыкIыжмэ, къытезгъэзэнщ.

Ухьэлэлмэ, цIыхум фIы яхуэпщIэмэ, абы нэхъыфI щыIэ! Тыкуэнтет лIыжьым къысхуидакъым ар:

- Уи гъуэгу ирикIуэ, си щIалэ. Уи ажэ си бжыхь къыумыпх! Сэ сымыгъэунэхуа хэлъкъым мы Iуэхум.

ЛIыжьым зыри пэздзыжакъым, и  псалъэр  сфIэфI  мыхъуами.

Тыкуэным сыкъыщIэкIыжынумэ, и чэзу хъуа хъунт. Ахъшэ зэрысIимыхынур къызжиIащ. Ахъшэ гуэр къыхуэзмыгъэнауи сыкъыщIэкIыжыфынукъым тыкуэным - си гум идэркъым. ЛIыжьым зригъэзэкIати, си бохъшэр къизгъэцIэфтри, зы хъурыщэ къыдэзнакъым: къэп къуагъым къуэслъхьащ, тыкуэнтетым гу зылъезмыгъатэурэ. ФIыщIэ хуэсщIри, тыкуэным сыкъыщIэкIыжащ.

Зэрыфлъагъущи, хьэлэл хущхъуэ сефэри цIыхум ещхь сыхъуащ. Хьэлэл сыхъуауэ, уэрамым сыдыхьэжащ.

Ди унэ сынэблэгъэжауэ, зы хьэмаскIэ къысIэщIэлъэгъуащ. Псы хуэлIа хъунти, хьэмаскIэм и бзэгур къилэлырт. Хуабэвэхщ - псы пхуэлIэнкъэ! И жьэр иущIауэ, щысщ хьэмаскIэр, цIыхур блокI-къыблокIыжри, гу лъа- мытафэ зытрагъауэ, псы езыгъэфэн къахэкIыркъым. Ар сигу техуэнт сэ! «УмыпIащIэ, хьэмаскIэ цIыкIу, - жызоIэ,- зигу къыпщIэгъун урихьэлIащХьэмаскIзм Iэ дызолъэри, зыщIызогъу: «Уи псыхуэлIэ изгъэкIынкъэ сэ иджыпсту

ХьэмаскIэр зыщIызгъури ди куэбжэм сыбгъэдыхьэжащ. Си шынэхъыщIэр къыспежьащ.

- Алыхьым и шыкурщ, гъуэгур къэпцIыхужамэI – БжэщхьэIум къытеувауэ къызошхыдэ си шынэхъыщIэр. - Дэнэ ущыщIэвэщIар?

Жэуап естакъым си шынэхъыщIэм: и Iуэху хэлъкъым сыздэщыIамI ХьэмаскIэр изогъэлъагъу: «Мы тхьэмыщкIэр псы къегъафэСи шынэхъыщIэ щхьэдыкъым зыри къыгурыIуакъым. КъыгурыIуэн дэнэ къэна, нэхъри къызэрыкIауэ къысщыхъуащ.

- Уигу гъэзагъэ: нобэ бэзэрым сыщрихьэлIэри хущхъуэ дэгъуэ къыпхуэсщэхуащ.

- Сыт хущхъуэ?

- Псоми зэбграхырти, сэри зы Iэбжьыб къэсщэхуащ.

- Сыт зи хущхъуэр?

Си щхьэгъусэмрэ си щыкъу анэмрэ бжэщхьэIум къытеувати, а тIум захуригъэзэкIащ си шынэхъыщIэм.

Щыми я гугъэрат си щхьэр зэкIуэкIауэ.

НапIэзыпIэм зэщIезгъэпIащ я жьэр.

- Си щхьэр куэдрэ умыгъэуз! - жесIащ си шынэхъыщIэм.- Мы хьэмаскIэр псы щхьэкIэ зэрылIэр плъагъуркъэ? Псы фалъэ къыхущIэх!

Нышэдибэ сыщыдэкIым щIыIэ къызэуэкIа я гугъати, зэрыджэпс срагъэфэн мурад ящIагъэнт. Пыхусыху зэрыспкърымытыр щилъагъум, си шынэхъыщIэр гуфIэри унэм щIэлъэдэжащ:

- Иджыпсту! - жери.

Псы фалъэ къыщIихри, хьэмаскIэм и пащхьэ иригъэуващ си шынэхъыщIэм. Псым хэфри, хьэмаскIэр си шынэхъыщIэм жьэхэлъащ.

Сэхъуауэ къыщIэкIащ хьэмаскIэр: си шынэхъыщIэмкIэ арэзы хъуакъым, си щхьэгъусэми, си щыкъу анэми, ди унэIутхэми едзэкъащ. ДелIалIэ-дыкъелIалIэми, хьэмаскIэр дгъэсабыращ, ауэ мастэ зыхедмыгъэIуу хъуа­къым, хьэщхьэрыIуэ  дыхъумэ, жытIэри.

Си гур зэщыуащ асыхьэтым. «Хьэлэл хущхъуэ сефа къудейщ,- жысIащ,- къысщыщIами еплъ. Си натIэм къритхагъэнт. Хьэр пщIантIэм къыдэзышар сэращ. Сэ къыдэзмышамэ, хьэм игу дыкъэкIыххэнутэкъым, и пщIыхьэпIи дыкъыхэхуэртэкъым, уэрам сабэм дэлъынут».

ИтIани сегупсысыжащ: «Хьэр къемыдзэкъатэмэ, си щхьэгъусэми, си шынэхъыщIэми, си щыкъу анэми, ди унэIутхэми мастэ зыхрагъэIунутэкъым, хьэщхьэрыIуэ хъунурэ езыр-езырурэ зэрышхыжынут».

Си щхьэр согъэф! абыкIэ, си щыкъу анэм жиIэри си тхьэкIумэм изгъэхьэркъым: «ПщIантIэм къыдилъэфари хьэщ, езыри хьэщзэрагъэхь щыIэкъым

Ар схуэшэчынутэкъыми, лъэныкъуэ зезгъэзри си пэшым сыщIыхьэжащ.

ПщIантIэм дат псалъэмакъыр увыIа нэужь, зыстхьэщIщ, си щыгъыныр зэсхъуэкIри уэрамым сыдыхьащ. СыздэпIэщIэн щыIэкъым. Си гур IэфI хъуащи, япэ сызрихьэлIэм IэплIэ есшэкIынущ.

«Къулейсыз зыдэс хьэблэ сыдыхьащэрэт! - жысIащ, сыздэкIуэм.— Зыгуэр яхуэсщIэнт, сахуэупсэнтКъулейсызрэ тхьэмыщкIэрэ зыдэмыс хьэблэ щыбгъуэтын ди къалэм! КъыфхуезбжэкIын: Булакъ зы, ал-Келлэ тIу, Сейидэ Зейнэб щы, ал-Хъусейни плIы, Таргуман тху... Зым нэхърэ зыр нэхъ тхьэмыщкIэщ, дэнэ хьэбли дыхьэ: зыр сымаджэщ, зыр ныбаджэщ, зыр ныкъуэдыкъуэщ, зыр мэжэщIалIэщ, зыр малIэри телъщ...

Ал-КеллэкIэ сунэтIащ, нэхъ гъунэгъути. Трамвайм е автобусым уитIысхьэрэ сымаджэщым нэс укIуэмэ, мэжджытым деж щепсыхи, Хьэжрэт уэрамым деж къыщик!, адэкТэ лъэбакъуищэ хуэдиз пчыжмэ, ал-Келлэ унэсащ. Ар Къаир  и курыкупсэщ.

Трамваи автобуси ситIысхьакъым: уэрамыр зэвыб- зэщи, трамваи автобуси дэзэгъэнукъым. Аращ тхьэ зыщаIуэжыр: дэзэгъэнукъым! Уэзирхэр нэхъ щыгъуазэ хъунщ абы. Нэхъ щыгъуазэ хъунти аращ трамваи авто­буси мы уэрамым къыщIыдамыутIыпщхьар. Си Iуэху яхэслъхьэркъым: захуэ хъунщ уэзирхэр. Уи лъэм узэрихьэмэ, уэзирхэм уащIыщыгугъын щыIэкъым. Илъэсищэм щIигъуащ мы уэрамыр зэрыпхашрэ. Илъэсищэм и кIуэцIкIэ зы уэзирым игу къэкIыжакъым мы уэра­мыр. ЯхущIыхьа хъункъым. Захуэдгъэгусэнкъым; Iуэхум щIигъэнащ ди уэзирхэр. ЯхущIыхьэмэ, гу къытлъатэнщ дяпэкIэ...

ФыгъэщIэгъуэнщ фэ! Ал-Келлэ уэрамыр пхъэнкIий идзыпIэ хъуамэ, уэзирхэра зи лажьэр? Уэзирхэр маршы- нэкIэ фIэкI зекIуэркъым, Iэмал имыIэу щыт уэзирхэр мы уэрам фIейм къыдэмыхьэнкIэ! Нэгъуэщ! уэрам щы