Тихомиров Лев Александр ыкъом игукъэкIыжьхэм ащыщ пычыгъу


КъокIыпIэ Кавказыр кIуачIэкIэ заштагъэм лъыпытэу, джыри Темрюк тыщыIэзэ, КъохьэпIэ Кавказым адыгэхэр къырафыхэу рагъэжьэгъагъ. Щамиль, Дагъыстан афэгъэхьыгъэ хъугъэшIагъэхэм сэ сызэращыгъуазэр литературэ зэфэшъхьафхэм къарысыджыкIыгъэмкIэ ары. Ау КъохьэпIэ Кавказым Iофыр фэгъэхьыгъэмэ, мы тарихъ тхьамыкIэгъошхоу сынэгу кIэкIыгъэр я IV - VII-рэ лIэшIэгъухэм Европэм щыкощынхэ фаеу зэхъуми лъэпкъхэм къинэу ащэчыгъэм зыкIи ебгъэпшэнэу щымытэу сэлъытэ. Мы лъэныкъомкIэ тхыгъэу щыIэхэми дэгъоу сащыгъуаз. Архив документхэми тIэкIу хэшIыкI афысиI. Урысхэм силъэ­ныкъо гупсэ зэраштагъэм итарихъ 1887-рэ илъэсым стхынэу зызгъэхьазыры зэхъум Екатеринодар иушэтэкIо цIэры­Iоу Фелициным зэпхыныгъэ дысиIэнэу хъугъагъэ, ЦIэмэз (Новороссийскэ) округым иархив документхэри къызIэкIэзгъэхьэгъагъэх.

Къэсыугъоигъэ материалхэр, статистикэ таблицэхэр, планхэу, картэхэу згъэтхъыгъэхэр адрэ ситхьэпабэмэ ягъусэу революцием илъэхъан кIодыгъэх. Ау тхылъхэм арытхэм, архив документхэм сызэращыгъуазэм нэмыкIэу, КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэчIэсхэр ячIыпIэжъ зэрэрафыщтыгъэхэм икъэбари сэшIэ мы хъугъэшIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм къаIотэжьы­гъэхэмкIэ, етIани къэсIон ахэр зэрэрафыгъэхэр сынэгу зэрэ­кIэкIыгъэр.

Сэ ащыгъум илъэсипшI-пшIыкIутIу нахь сымыныбжьыгъэми, сигулъытэ бэмэ алъы­Iэсэу щытыгъ, хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм ягукъэкIыжьхэр охътэ зэфэшъхьафхэм, 1887-рэ илъэсым нэс, зэхэсхынхэу хъугъэ. Зыгорэ сщыгъупшагъэми е зэхэзгъэкIокIагъэми, сынэгу кIэкIыгъэхэм, шыхьат сызыфэхъугъэхэм документальнэ осэ гъэнэфагъэ яIэу сэлъытэ.

      Мыщ фэдэ пэублэ къызыкIэс­шIырэр сикъэбар литературэу щыIэм икъоу зэрэдимыштэрэр сэшIэшъ, ау ушэтынхэм апылъ специалистхэм апашъхьи сигу­щыIэхэр къыщызгъэшъыпкъэ­жьыным сыфэхьазырышъ ары.

ЫпшъэкIэ къызэрэсIогъагъэу, КъокIыпIэ Кавказыр заштэ нэуж КъохьэпIэ Кавказыр зэраубытыщт шIыкIэр зыщаухэсыщт зэIукIэ Барятинскэ пщым 1860-рэ илъэсым Владикавказ щызэхищэгъагъ.

ЗэIукIэм планитIу къащыхалъхьэгъагъ. Генералэу Филипсон адыгэхэмкIэ гукIэгъу къызхагъэ­фэн фаеу, урысхэм дзэ кIочIэшхо зэряIэр ахэм арагъэлъэгъунышъ, зэо-бэнэ пхъашэ арамышIылIэу Урысыем къыгохьанхэм къырагъэзэгъын алъэкIынэу ылъытэщтыгъ. Ау ащ зи къызэримыкIыщтыр нэфагъэ.

Евдокимовым еплъыкIэу иIагъэр нэфэшъхьаф шъыпкъэу щытыгъ. Ащ ишIошIыкIэ, «адыгэхэм уадэпсэуни, зыгорэу­щтэу къызыпыпщэнхи плъэкIыщтэп, Урысыем ищынэгъончъагъэ пае рэхьатэу, зи ятымыпэсэу ахэр щыдгъаIэхи хъущтэп. Зэо лъэхъаным къохьэпIэ къэралыгъохэмрэ Тыркуемрэ къушъхьэчIэсхэр къызкъуащэнхэ алъэкIыщт». Урысыем ифедэ пае адыгэхэр зэкIэ гъэкIодыгъэн фаеу Евдокимовым ылъытэ­щтыгъ. АщкIэ анахь хэкIыпIэшIоу щыIагъэр Тыркуем ахэр фыгъэнхэр ыкIи ахэм ячIыгу уIэшыгъэ къэзэкъхэр игъэтIысхьэгъэнхэр ары. Барятинскэ пщым Евдокимовым къыIуагъэм дыригъашти, аужырэм иеплъыкIэ пхы­рыкIыгъ.

Адыгэхэр ячIыгухэм зэрарафыгъэм лъыпытэу Линейнэ, хы ШIуцIэ дзэхэм яполк псаухэр ахэм къарагъэтIысхьанэу рахъухьэщтыгъ. Ау мы дзитIуми ахэт къэзэкъхэм ащ фэдэ планым къызэрэдырамыгъаштэрэм ишыхьатэу зыкъаIэти, кощыным къызэремыуцуалIэхэрэр, IашэкIэ къазэрапэуцужьыщтхэр къаIуагъ. Арыти, Евдокимовыр планым хэIэзыхьажьын фаеу хъугъэ ыкIи къэралыгъо ахъщэшхо аратызэ Пшызэ шъолъыр къыпэIулъ чIыпIэхэм арысыгъэ къэзэкъхэм анэмыкIхэу, донской, терскэ къэзэкъхэм яунагъохэри купышхо мыхъухэу мыщ къагъэ­кощынхэу унашъо ышIыгъ.

КъохьэпIэ Кавказыр ыштэнэу ерэшIи, Евдокимовыр зи зэблэжьын щыIагъэп. Къэзэкъ унагъохэу агъэкощыщтхэм ащ фэгъэкIотэныгъэ зэфэшъхьафхэр афишIыщтыгъэх. Дзэхэм пэшIорыгъэшъэу ахэм унэхэмрэ къакъырхэмрэ афагъэпсыщтыгъэх, къэралыгъом ахъщэшхуи, илъэсищэ е илъэситфэ гъомылапхъи къаритыщтыгъ.

Адыгэхэм Iофыр афэгъэхьыгъэмэ, ахэр хэдэнхэ - къушъхьэхэм къяхынхэшъ, Мыекъуа­пэ пэгъунэгъоу къэтIысынхэ е ячIыгу гупсэ къабгынэнышъ, Тыркуем кощынхэ фэягъэ. Ау къинэнхэ аIопагъэкIи, адыгэхэм а чIыпIэр афикъущтыгъа? Нэбгырэ мини 100 фэдиз ныIэп ар зытелъытэгъагъэр. Арыти, къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъурэмкIэ пцIы аусыщтыгъ, фэди 5-кIэ е фэди 10-кIэ ащ къыщагъакIэщтыгъ. Илъэси 2 - 3 тешIи, рафыхэрэм япчъагъэ къалъытэ зэхъум, ар зэрэмытэрэзыгъэр къэнэфагъ. Ау зыфэягъэхэр къадэхъугъэхагъ, Пе­тербург дэсхэри пачъыхьэри агъэплъэхъугъэхагъ.

АшIэзэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ къызэрэрагъэIыхыщтыгъэм иягъэ къэкIони ылъэкIыщтыгъэ. ЯчIыпIэхэм къарынэжьхэми, ащ фэдизэу зипчъагъэкIэ мэкIэ къушъхьэчIэсхэм щынэгъо­шхо къапыкIына зыфэпIощт гупшысэхэр ащ цIыфхэм ашъхьэ къыригъэхьан ылъэкIыщтыгъэ. Ащ епхыгъэу Урысыем къушъхьэчIэсхэм бзэ къадигъотын, ахэр къыригъэшIун ымылъэкIынэу пачъыхьэм гурыгъэIогъэн фэягъэ. 1861-рэ илъэсым Евдокимовым ар къыдэхъугъ, а лъэхъаным ехъулIэу Барятинскэ пщыр къеIэзэнхэу IэкIыб хэгъэгум кIогъагъэ.

Черкес Iофыгъор зэшIохыгъэ­ным пае Императорэу я II-рэ Александр 1861-рэ илъэсым Темыр Кавказым къызэрэкIощтыр Евдокимовым ешIэти, хъоршэрыгъэ горэхэм яусагъ. Ащ адыгэ нэIуасэу иIэхэр къыугъоихэу ыкIи ахэр шIу зэрилъэгъухэрэр, ячIыпIэхэм арафыхэ ежь зэрэшIомыигъор, ахэм апэшIуекIоныр Барятинскэ пщым иунашъо къызэрэпкъырыкIырэр къафиIуатэу ригъэжьагъ. Джы мары пачъыхьэр къызэрэкIорэр ыкIи ышъхьэкIэ ар адыгэхэм ялIыкIохэм адэгущыIэ зэрэшIо­игъор, къушъхьэчIэсхэм ягу­мэкIхэр зэкIэ ащ къыфаIотэн, ахэр къафигъэцэкIэнхэм щыгугъынхэ зэралъэкIыщтыр, ащ фэдэ амалыр зыIэкIатIупщы зэрэмыхъущтыр Евдокимовым агуригъэIогъагъ.

Евдокимовым инэIосэ адыгэхэм агу ащ фэдэ гугъапIэхэм къаIэтыгъэу ядэжь агъэзэжьи, ашIошъ агъэхъугъэхэр нэмыкIхэм тыдэкIи щафаIуатэу рагъэ­жьагъ. Политикэм хэшIыкIышхо фызимыIэгъэ къушъхьэчIэсхэр псынкIэу агъэпцIагъэх. 1861-рэ илъэсым пачъыхьэр Фарзэ дэжь щытыгъэ тиотряд къэкIуагъ ыкIи шапсыгъэхэм, натыхъуаехэм, убыххэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэм ялIыкIохэр мыщ дэжь къыщызэрэугъоигъэх. Ахэр пачъы­хьэм зыIокIэхэм урыс пытапIэхэу ячIыгу итхэр акъутэжьы, дзэ­хэр аращыжьыхэ зэрашIоигъор, урыс псэупIэхэр ячIыгу­хэм ащагъэпсыным, сыд фэдэрэ урыс администрации щыIэным зэрэдырамыгъаштэрэр раIуагъ. Ащ фэдэ лъэIухэр урыс пачъыхьэм къазыфигъэцакIэкIэ, мамырэу зэдэпсэунхэм зэрэфэхьазырхэр къаIуагъ.

Урысыем анахь пый пхъашэми ащ фэдэ даохэр зэрэфи­мыгъэцэкIэщтхэр нэфагъэ. Адыгэхэм зэзэгъыныгъэ гори адэп­шIыным Iофыр темытэу ылъы­ти, мы чIыпIэм пачъыхьэм Евдокимовым ипланхэм щадыригъэштагъ. Ащ къыщыублагъэу ахэм ягъэцэкIэн нахь агъэпсынкIагъ.

Мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае къушъхьэчIэсхэр Ев­ропэмрэ Тыркуемрэ къакъоуцонхэм зэрэщыгугъыщтыгъэхэр. Ахэм ялIыкIохэр а хэгъэгухэм агъэкIогъагъэх. Нэтыхъоепщэу Костэныкъор Инджылызым къы­зэрикIыжьыгъагъэр къэсэшIэжьы. Ари игъусэхэри псыхъоу ЦIэмэз дэжь къыщыуцугъэхэти, ЦIэмэз къалэ удэтэу ахэр дэгъоу къэплъэгъущтыгъэх. ТинэIуасэхэм ащыщэу докторэу Дорошевич ары Костэныкъом иунагъо ихьэ­щтыгъэр. Ау лIыкIохэм узгъэгушIон къэбар къахьыгъагъэп. Ахэм IэпыIэгъу гори агъотыгъа­гъэп. Тыркуе закъор ары кощыжьыхэрэр зичIыгу изыгъэ­тIысхьаным къезэгъыгъагъэр. Типравительстви ишъыпкъэу ар къазэрадэхъущтым ыуж итыгъ. Адыгэхэр нахь благъэу хыIушъом къыIуагъэзыхьэхэзэ, ахэр зэрэзэпыращыщт къухьэхэр бэу нэпкъым Iутынхэм, амал зэри­IэкIэ къушъхьэчIэс нахьыбаIо Тыркуем агъэкощыным тэтыехэр щыгугъыщтыгъэхэн фае. Сыд ишIыкIэми, къушъхьэчIэсхэм ячIыгу нахь псынкIэу къызэрарагъэбгынэщтым пылъыгъэх. ЗишIоигъоны­гъэкIэ кощыхэрэм афигощынэу Евдокимовым сомэ мини 100 къэралыгъо мылъкоу къаIихы­гъагъ. Ау а ахъщэр бэмэ зэрафимыкъущтыр нэфагъэми, ар зыфэягъэр ахъщэ IэпыIэгъу зэраритырэм икъэ­бар нэмыкIхэм зэхаригъэхынэу ыкIи къэралыгъо ахъщэ къаратыным щыгугъыхэзэ нахь псынкIэу ахэм ячIыгу къабгынэным ригъэнэцIынхэу ары.

Хэбзэнчъэу егъэзыгъэкIэ адыгэхэр ячIыгу рафыщтыгъэх. ЫпэрапшIэу ахэм зыкъагъэ­гъунэжьыщтыгъ, купэу зэхахьэ­хэти, апсэ пэтыфэ къязэожьы­щтыгъэх. Ау тыдэкIи ахэр щызэхагъэтакъо зэхъум, цIыкIу-цIыкIузэ агу кIоди, зыкъамыухъумэжьэу хъугъагъэ. Урыс дзэкIолIхэр зэбгъурытхэу кIохэ­зэ, къушъхьэчIэсхэр зэкIафэ­щтыгъэх ыкIи ахэр зэраукъэбзыкIыгъэ чIыпIэхэм станицэхэр ащагъэпсыщтыгъэх. Ахэм ауж итхэу къэзэкъхэр къэкощыжьыхэти, афагъэпсыгъэ станицэхэм адэтIысхьэщтыгъэх.

Адыгэхэм янахьыбэмэ агу зэкIодыпэм зи амышIэу, зэрымыр хъугъэхэм фэдэу хъурэм лъыплъэщтыгъэх, ахэр къапэуцужьыщтыгъэхэп, ау ячIыгуи къабгынэщтыгъэп. Ащ лъыпытэу зызэкIаугъоен, ашIэщтыр, зыздагъэзэщт лъэныкъор ахэм къыхахын алъэкIыщтыгъа? Ау ахэр рахъухьанэу охътэ лые къаратыщтыгъэп. ЧIыпIэ пстэуми дзэкIолI куп мыинхэу агъакIохэрэр нэбгырэ заулэ зыхэхьэрэ купхэмкIэ зэтырауты­щтыгъэх. Ахэр зэкIэри къызэдырагъэубытэу лъыхъущтыгъэх, къоджэ, унэ горэхэр е зэбгырафыгъэ адыгэхэм зызщагъэбылъыгъэ чэл къызэрыкIохэр къагъотыщтыгъэх. А къуаджэхэр, унэхэр, чэлхэр тырагъэ­жъы­кIыщтыгъэх, ямылъку зэрапхъощтыгъ е агъэкIодыщтыгъ, былымхэр аубытыщтыгъэх, хъулъфыгъэхэр, бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр зэбгырафыщтыгъэх. Зыдэчъэщтхэр амышIэу ахэр шъхьэчъэ-псачъэу зэбгырычъыщтыгъэх, мэзхэм, джыри  зэрамыпхъогъэ къуаджэхэм защагъэбылъыщтыгъ, ау ахэм шъхьэегъэзыпIэ зыщагъотыгъэ чIыпIэхэми лъэпкъгъэкIод заор шъхьасынчъэу къалъыIэ­сыщтыгъ. Япчъагъэ хэхъо зэпытзэ, купы­шхо хъухэу адыгэ насыпынчъэхэр къохьапIэм екIущтыгъэх, урысыдзэм хэтхэр ахэм алъэб итхэу Кавказ къушъхьэтхымкIэ зэпырафыщтыгъэх ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэ­щты­гъэх.

            Псаоу къэнэгъэ къушъхьэчIэсхэр къухьэхэмкIэ ыкIи къо­шъо къызэрыкIохэмкIэ Тыркуем ащэщтыгъэх. Рафыхэрэм япчъагъэ нэбгырэ миллионныкъо фэдиз хъущтыгъэ. Ащ фэдиз цIыфхэр хым зэрэзэпыращыщт къухьэхэмрэ къуашъохэмрэ къэбгъотыныр псынкIагъэп. Мэзэ псаукIэ ахэр ячэзыу къызысыщтым ежэхэу къыхэкIыщтыгъ. Ахэр зэрэзэпыращыщт шIыкIэм пэшIорыгъэшъэу хэти егупшысэгъагъэп.

Тыркуем иправительствэ ащ фэдиз къушъхьэчIэс яхэгъэгу къэкощыным щыгугъыгъэп. Типравительствэ Урысые обществэм икъухьищрэ дзэ къухьэ заулэрэ анэмыкI а гухэлъым пае зыкIимыгъэфедагъэри сшIэрэп. Рафыхэрэм япчъагъэ тэрэзэу къызэрамыгъэлъагъорэм ар ыгъэплъэхъугъэщтын, ахэр нэбгырэ минишъэ пчъагъэ хъуным ежэщтыгъэпщтын. Унэе предпринимательхэм къушъхьэчIэсхэм ахъщэшхо къаIахызэ, якъухьэхэмрэ якъуашъохэмрэ цIыфхэр араубэщтыгъэх. Тифымрэ нэмыкI узхэмрэ апкъ къикIыкIэ къушъхьэчIэсыбэхэр а къухьэхэм е къуашъохэм ары лIыхьэщтыгъэх.

ИлъэсиплI фэдизрэ адыгэхэм ауж лъэшэу афыгъ, анахьэу насыпынчъэ дэдэ зыхъугъагъэхэр 1863-рэ илъэсыр ары. Ахэм хьазабэу арагъэщэчы­гъэр къэIогъуай. Ауж къэзыфыхэрэм зашIуагъэбылъызэ, къушъхьэчIэсхэр чъыIэр градус 20-м зыщынэсыщтыгъэ лъэхъанми бгъагъи, ашхыни ямыIэу къекIокIыщтыгъэх. КIы­мафэхэри а лъэхъаным пхъэшагъэхэшъ адэ. Адыгэхэр уз Iаехэм, анахьэу тифым, арылIы­кIыщтыгъэх. Унагъохэм арысхэр зэпэзырыз хъущтыгъэх, ны-тыхэм якIэлэцIыкIухэр ашIокIодыщтыгъэх. Бгъагъи ямыIэу, быхэм арысхэу ахэр лIэщтыгъэх.

Адыгэхэр ячIыгу зэрэрафыгъэ­хэр, тхьамыкIагъоу апэкIэкIыгъэр сынитIукIэ слъэгъугъэ. Ашъхьэ рарагъэхьыжьэжьын Iофыр ЦIэмэзи къызылъэIэсым, ЦIэмэз кIэимрэ хытIуалэмрэ къэзыуцухьэрэ къушъхьэхэм ахэс къуаджэхэр тырагъэжъыкIхэу аублагъ. ТIуа­кIэ пэпчъ Iугъор Iужъоу шъхьарытыгъ, машIор щыхъушIэщтыгъ. Тикъушъхьэхэм ащ фэдиз цIыф ащыпсэугъэми тшIагъэп. Мазэ фэдизрэ ащ фэдэ гугъэуз тхьамыкIагъохэр тынэгу кIэтыгъэх.

Къуаджэхэм лыгъэу арадзыгъэр лъыкIуатэзэ, мэзхэми машIор алъыIэсыгъ. Илъэсыбэмэ къа­кIоцI псыхъоу ЦIэмэз къыпэIулъ мэз дахэм машIом ылыпкIэгъэ чъыгыпкъ шIуцIэхэр уапэ къыщифэщтыгъэх. Зыгу кIодыгъэ адыгэхэм а уахътэм зи ащыщынэжьыщтыгъэп, ЦIэмэз пэмычыжьэу мэзэу стыщтыгъэм сэри зэ сыздащэгъагъ. Илъэс-илъэситIу фэдиз тешIагъэу рагъэжъыкIыгъэ къуаджэхэм ястафэхэр слъэгъунэу хъугъагъэ. Тикъутыр зыщыдгъэпсыгъэ чIыпIэми а къуаджэхэм ащыщ щысыгъ.

КъушъхьэчIэсхэу гъаблэм, чъыIэм, узхэм агъэлIагъэр зыфэдизыр Тхьэ закъор ары зышIэрэр. Мэзхэмрэ къокIэ-бгыкIэхэмрэ хьэдэ пчъагъэу ахэлъыр хэти къылъытагъэп, къэплъытэн плъэкIынэуи щытыгъэп. ХыIушъом IулIыхьэгъэ пчъагъэри тэрэзэу къалъытэщтыгъэп. Зэпахырэ узхэр къяутэлIэнхэм тещыныхьэхэзэ, ахэм яхьадэхэр псынкIэу чIатIэжьыщтыгъэх. Ахэр зыщычIатIэжьыгъэ чIыпIэхэр нэужым сятэ къысигъэлъэгъугъагъэх, хьадэхэм етIэфхэр зэратыратакъощтыгъэр, ахэр бэ зэрэхъущтыгъэр къысфиIо­тэгъагъ. Ау пчъагъэр зыфэдизыгъэр хэти риIуагъэу зэхэсхыгъэп. Ащ фэгъэхьыгъэу тхылъ горэми зи къисхыгъэп. Тырку­ем кощыгъэ адыгэхэм ащыщэу мафэ къэс нэбгырэ 200-м фэдизмэ хьадэгъур къазэралъыIэсыщтыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбар зэетIуаехэри зэхэтхыщтыгъэх. Ау тадэжькIи ахэм яIоф щынахьышIугъэп. Тыркуем ащэщтхэр хы ШIуцIэ Iушъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм аIуащыщтыгъэх, ау къушъхьэчIэсхэм ягъэкощынкIэ чIыпIэ шъхьаIэу щытыгъэр ЦIэмэз ары. Официальнэ статистикэм тетэу хым зэпыращыгъэ нэбгырэ мин 500-м щыщэу нэбгырэ мини 100-р къухьэхэм ЦIэмэз дэжь щырагъэтIыс­хьагъэх.

КъушъхьэчIэс зэетIуаемэ къушъхьэ къокIэ-бгыкIэхэм заща­гъэбылъынэу игъо зэрифэгъагъэ­хэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. ШъыпкъэмкIэ, ахэр бэ хъущтыгъэхэп. Загъорэ тичIыпIэхэм адыгэ хъулъфыгъэ зырызхэр ащалъэгъущтыгъэх, гъэхъунэр зэпачызэ ахэр мэз цунэм хэлъэдэжьыщтыгъэх. Ащ ыуж илъэсыбэ тешIагъэу къэзэкъхэр адыгэ купмэ заIокIэхэм, ахэм зэратебэнагъэхэр, зы къэзэкъ къызэраукIы­гъагъэр, адыгэхэр зэрэзэбгырычъыжьыгъагъэхэр къаIотэжьэу зэхэсхыгъ. Я 80-рэ илъэсхэм къушъхьэчIэс нэбгыришъэ заулэу илъэс 20-рэ зызыгъэбылъыгъэхэр къушъхьэм къе­хыхи, хыIушъом пэблагъэу къоджитIу щагъэпсыгъ. Ахэм яIагъэхэп, рэхьатэу псэунхэу афадагъ.

КъушъхьэчIэс мини 10 - 20 фэдиз хъурэ купхэр ренэу ЦIэмэз дэжь Iуплъагъощтыгъэх. Зыхэр къухьэхэм арагъэтIысхьэхэти Iуащыщтыгъэх, ау зэпыу имыIэу нэмыкIхэр къыIухьэщтыгъэх. Ахэр шъое-цыеу фэпэгъагъэх, кIочIаджэу щытыгъэх, сымэджабэ ахэтыгъ. КIэлэцIыкIу ибэхэр ахэм бэу зэра­хэтыр зэу нэм къыкIидзэщтыгъ. Адыгэхэр пытапIэм къыпэблагъэу, е псыхъоу ЦIэмэз иорыжъылъэ нэпкъ, е хытIуалэм иадырабгъу дэжь къыщыуцущтыгъэх. Серебряковскэм иунэгъэ ныкъозэхэкъутэр ахэмкIэ Iэры­фэгъоу щытыгъ. Ащ ышъхьэ темылъыжьыгъэми, дэпкъхэм акъо­уцохэзэ, жьыбгъэхэм защаухъу­мэщтыгъ. НэмыкI чIыпIэхэм Iофхэр нахь ащыхьылъагъэх. Бэщхэр зыкIэгъэкъогъэ чэлхэр ахэм агъэпсыхэти, агъотырэмкIэ ахэр абгъэщтыгъэх. Бэмэ коу къызэрыкIуагъэхэр ары псэупIэу яIагъэр. Къызыщыуцугъэ чIыпIэм охътабэ щигъэкIонэу хэти ышIагъэп, непэ-неущэу ахэр Iуа­щынхэу гугъэщтыгъэх.

Къухьэхэм яжэхэу хыIушъом Iотыфэхэ ахэр анахьэу зыпылъыгъэхэр ябылымхэр, яунэгъо хьапщыпхэр: алырэгъухэр, хьакъушыкъухэр, пхъуантэхэр ыкIи нэмыкIхэр щэгъэнхэр ары. Адыгэхэм а пстэур цIыф кIуапIэу сыдигъуи щытыгъэ сатыу шIыпIэм къахьыщтыгъэх е къафыщтыгъэх. ЦIэмэз дэсхэри ахэр къызыщыуцурэ чIыпIэхэм якIущтыгъэх агу рихьырэ щыIэмэ къащэфынэу. Товархэр ащ фэдизэу шIэгъуагъэхэпти, пыут дэ­дэу ащэщтыгъэх. Шы дэгъу дэдэхэр къахафэщтыгъэх, ау на­хьыбэрэмкIэ ахэр шыушыгъэх. Унэгъо хьапщып дэгъухэр ахэм ахэлъыгъэп пIоми хъущт. Анахьэу аIыгъыгъэхэр пхъэм хэшIы­кIыгъэхэр, адыгэхэм тхьацур зыщапшэрэ Iэнэ лъхъанчэхэм афэдэхэр ары. КъокIыпIэм къыращыгъэ фаянс хьакъу-шы­къур мэкIагъэ. Нахьыбэу ахэлъыгъэхэр гъоплъэ къошынхэр, гъучI щыуанхэр ыкIи нэмыкIхэр ары. Загъорэ къэмэ дэгъухэри къахафэщтыгъэх. Адыгэ пхъэнтIэкIухэр лъхъэнчэ дэда­гъэх, пхъуантэхэми алырэгъухэми уяхъопсэнэу щытыгъэп. Адыгэхэм тхылъыпIэ ахъщэхэр аштэщтыгъэп, тыжьын ахъщэ нэмыкI къаIахыщтыгъэп. А лъэхъаным ЦIэмэз дэсхэми дышъэ ахъщэхэр яIагъэп.

 

 

Къэлэдэсхэм адыгэхэр зэрэсымаджэм ыкIи гъаблэ зэригъалIэрэм гу лъатэщтыгъ ыкIи къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ агу ягъузэ щыгъынхэмрэ шхынхэмрэ къафахьыщтыгъэх. ГукIэгъушхо зыхэлъыгъэ сяни апэ дэдэ ахэм афэгумэкIыгъэхэм ащыщыгъ. Адыгэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае ЦIэмэз дэс бзылъфыгъэхэм шIушIэ обществэ зэхащэгъагъ. Бэмэ зянэ-зятэхэр зышIокIодыгъэ сабый ибэхэм агу ягъути, ядэжь ащэщты­гъэх. Къэзэкъ унэгъо зырызхэми ащ фэдэ сабый ибэхэр апIугъэх. Докторэу, сэнэшIэу Пенчул Михаил Федот ыкъом кIэлэцIыкIоу ыштагъэр ылъэ­къуацIэкIэ аригъэтхи, икъутыр ыгъэкIуагъ ыкIи хъызмэтзехьа­ным фигъэсагъ.

А кIэлэцIыкIоу СергейкIэ зэджагъэхэр Iушэу ыкIи шэны­шIоу къычIэкIыгъ. Ащ зыкъызеIэтым, Пенчул Михаил Федот ыкъом сэнэшIынымкIэ Ма­гарачскэ училищым щыригъэ­джагъ. ЫужыкIэ Сергей унагъо ышIи, сатыу Iофым ЦIэмэз щыпылъыгъ, общественнэ IэнатIэхэр зэрихьагъэх, къэлэ пащэуи щытыгъ. Ащ лъэкIышхо иIагъ, къэлэдэсхэми лъытэныгъэ къыфашIыщтыгъ.

Сяни сабый ибитIу - адыгэ пшъэшъэжъыеу Кафезэрэ шъэожъыеу Бжизэрэ ыпIунхэу тадэжь къыщэгъагъэх. Нэб­гы­ритIури чыристан диным ригъа­хьэхи, урысыцIэхэр афиусы­гъагъ. Кафезэ зыкъызеIэтым пшъэшъэ ищыгъэ дэхэ дэдэ хъугъэ. Iасэу, IорышIэу, шъырытэу ар щытыгъ. ЦIэмэз къыдэтIыс­хьэжьыгъэ дзэкIолI горэм Кафезэ шъхьэгъусэ фэхъугъ ыкIи иунэгъо насып дахэу зэпыфагъ.

Бжизэ (АлексейкIэ теджэщтыгъ) тиунагъо щапIунэу къызащэм илъэс 14 фэдиз ыныбжьыгъ. Ар губжыпхэу, къаигъэу щытыгъ, IофшIэным зыщидзые­щтыгъ, псаоу къэзыгъэнэжьы­гъэхэм, гъаблэм езымыгъэгъэ­лIагъэхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъэп, сянэрэ сятэрэ джэгъо­гъуныгъэ горэ къафыриIагъ. Ар зыфэягъэр офицер хъунэу ары.

Ау Алексей къыгурымыIощтыгъэр ащ нэсыным пае Iэдэбышхуи хэлъын, шIэныгъэ гъэнэфагъи иIэн зэрэфэягъэр ары. УрысыбзэкIэ дэгъоу гущыIэу зыригъэсэгъагъэми, ар шъэожъые Iушэу щытыгъэп. Алексей нэхэе зэпытэу, губжыпхэу щытыгъ, щынагъо горэ къыпыкIыным утыригъэщыныхьэщтыгъэ, унагъом щыпIыгъыныр псынкIэгъуагъэп. Ар къытэтыгъуи, хьапсым чIэфагъ, нэужым къырыкIуагъэр хэти ышIэрэп. Алексей сытегущыIэныр къин къысфэхъу. Ащ ыгу хэти фызэIуихыщтыгъэп. ЯчIыгу гупсэ зэраубытыгъэм фэшI ащ урысхэр фэлъэгъущты­гъэхэпщтын. ИIуплъи зы ебгагъэ горэ хэлъыгъ: бгъэшхъуа­пэм фэдэу ыпэ къэгъэщы­гъагъ, ынэ къыптыригъэдыкъэзэ пхырилэу къыпIуплъэщтыгъэ.

Шъыпкъэ, адыгэхэм урысхэр афэмылъэгъунхэмкIэ, гухьэгужъ афыряIэнымкIэ лъэпсэ икъу щыIагъ. Темыр Кавказым лъэпкъ псаур зэрэщагъэкIодыгъэм фэдэм тарихъым бэрэ ущырихьылIэрэп. Хы ШIуцIэ Iушъом къыщегъэжьагъэу Лабэ нэс щыпсэущтыгъэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъущтыгъэр тэрэзэу къэсIонэу сшIэрэп, ау ар мил­лионым нэсыщтыгъэу къысщэхъу. Ахэм ащыщэу чIыпIэ зэшъхьэзашъом кощи псаоу къэнагъэр нэбгырэ минишъэ ныIэп. Адыгэ мин 500-м ехъу­мэ шъхьэегъэзыпIэкIэ Тыркуем загъэзэгъагъ, ау ахэм ащыщыбэ къухьэхэми, ежь Тыркуеми ащылIагъ. ЯчIыгу рафыхэ зэхъум, хыIушъом ахэр нэмысызэ ыкIи ащ зынэсхи, заом, хьазабым узхэм, гугъуехьхэм адыгэ минишъэ заулэмэ хьадэгъур къа­фагъэсыгъэу сэгугъэ...

Джащ тетэу хэкушхо, хэку баим лIэшIэгъу пчъагъэрэ щыпсэугъэхэр лъэпсэкIодэу «раукъэбзыкIыгъэх»...

КъушъхьэчIэсхэм пый шъыхьахьым фэдэу тафэлъэгъущты­гъэп, къухьэхэм ахэр арагъэ­тIысхьэхэ зыхъукIэ, орэд къаIозэ, урысхэм нэлат арахыщтыгъ, ячIыгу гупсэу къабгынэрэм елъэIущтыгъэх джаурхэм лэжьы­гъэ къаримытынэу.

Ау цIыфхэм тхьамыкIэгъошхоу къяхъулIэрэм ымыгъэгумэкIхэу тапэкIэ адыгэхэм къафэшIэтыщтыгъэ чIыопсыр джы урысхэм къафэшIэтыщтыгъ.

 КъокIыпIэ Кавказыр кIуачIэкIэ заштагъэм лъыпытэу, джыри Темрюк тыщыIэзэ, КъохьэпIэ Кавказым адыгэхэр къырафыхэу рагъэжьэгъагъ. Щамиль, Дагъыстан афэгъэхьыгъэ хъугъэшIагъэхэм сэ сызэращыгъуазэр литературэ зэфэшъхьафхэм къарысыджыкIыгъэмкIэ ары. Ау КъохьэпIэ Кавказым Iофыр фэгъэхьыгъэмэ, мы тарихъ тхьамыкIэгъошхоу сынэгу кIэкIыгъэр я IV - VII-рэ лIэшIэгъухэм Европэм щыкощынхэ фаеу зэхъуми лъэпкъхэм къинэу ащэчыгъэм зыкIи ебгъэпшэнэу щымытэу сэлъытэ. Мы лъэныкъомкIэ тхыгъэу щыIэхэми дэгъоу сащыгъуаз. Архив документхэми тIэкIу хэшIыкI афысиI. Урысхэм силъэ­ныкъо гупсэ зэраштагъэм итарихъ 1887-рэ илъэсым стхынэу зызгъэхьазыры зэхъум Екатеринодар иушэтэкIо цIэры­Iоу Фелициным зэпхыныгъэ дысиIэнэу хъугъагъэ, ЦIэмэз (Новороссийскэ) округым иархив документхэри къызIэкIэзгъэхьэгъагъэх.

Къэсыугъоигъэ материалхэр, статистикэ таблицэхэр, планхэу, картэхэу згъэтхъыгъэхэр адрэ ситхьэпабэмэ ягъусэу революцием илъэхъан кIодыгъэх. Ау тхылъхэм арытхэм, архив документхэм сызэращыгъуазэм нэмыкIэу, КъохьэпIэ Кавказым икъушъхьэчIэсхэр ячIыпIэжъ зэрэрафыщтыгъэхэм икъэбари сэшIэ мы хъугъэшIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм къаIотэжьы­гъэхэмкIэ, етIани къэсIон ахэр зэрэрафыгъэхэр сынэгу зэрэ­кIэкIыгъэр.

Сэ ащыгъум илъэсипшI-пшIыкIутIу нахь сымыныбжьыгъэми, сигулъытэ бэмэ алъы­Iэсэу щытыгъ, хъугъэ-шIагъэхэм ахэлэжьагъэхэм ягукъэкIыжьхэр охътэ зэфэшъхьафхэм, 1887-рэ илъэсым нэс, зэхэсхынхэу хъугъэ. Зыгорэ сщыгъупшагъэми е зэхэзгъэкIокIагъэми, сынэгу кIэкIыгъэхэм, шыхьат сызыфэхъугъэхэм документальнэ осэ гъэнэфагъэ яIэу сэлъытэ.

 

 

Мыщ фэдэ пэублэ къызыкIэс­шIырэр сикъэбар литературэу щыIэм икъоу зэрэдимыштэрэр сэшIэшъ, ау ушэтынхэм апылъ специалистхэм апашъхьи сигу­щыIэхэр къыщызгъэшъыпкъэ­жьыным сыфэхьазырышъ ары.

ЫпшъэкIэ къызэрэсIогъагъэу, КъокIыпIэ Кавказыр заштэ нэуж КъохьэпIэ Кавказыр зэраубытыщт шIыкIэр зыщаухэсыщт зэIукIэ Барятинскэ пщым 1860-рэ илъэсым Владикавказ щызэхищэгъагъ.

ЗэIукIэм планитIу къащыхалъхьэгъагъ. Генералэу Филипсон адыгэхэмкIэ гукIэгъу къызхагъэ­фэн фаеу, урысхэм дзэ кIочIэшхо зэряIэр ахэм арагъэлъэгъунышъ, зэо-бэнэ пхъашэ арамышIылIэу Урысыем къыгохьанхэм къырагъэзэгъын алъэкIынэу ылъытэщтыгъ. Ау ащ зи къызэримыкIыщтыр нэфагъэ.

Евдокимовым еплъыкIэу иIагъэр нэфэшъхьаф шъыпкъэу щытыгъ. Ащ ишIошIыкIэ, «адыгэхэм уадэпсэуни, зыгорэу­щтэу къызыпыпщэнхи плъэкIыщтэп, Урысыем ищынэгъончъагъэ пае рэхьатэу, зи ятымыпэсэу ахэр щыдгъаIэхи хъущтэп. Зэо лъэхъаным къохьэпIэ къэралыгъохэмрэ Тыркуемрэ къушъхьэчIэсхэр къызкъуащэнхэ алъэкIыщт». Урысыем ифедэ пае адыгэхэр зэкIэ гъэкIодыгъэн фаеу Евдокимовым ылъытэ­щтыгъ. АщкIэ анахь хэкIыпIэшIоу щыIагъэр Тыркуем ахэр фыгъэнхэр ыкIи ахэм ячIыгу уIэшыгъэ къэзэкъхэр игъэтIысхьэгъэнхэр ары. Барятинскэ пщым Евдокимовым къыIуагъэм дыригъашти, аужырэм иеплъыкIэ пхы­рыкIыгъ.

Адыгэхэр ячIыгухэм зэрарафыгъэм лъыпытэу Линейнэ, хы ШIуцIэ дзэхэм яполк псаухэр ахэм къарагъэтIысхьанэу рахъухьэщтыгъ. Ау мы дзитIуми ахэт къэзэкъхэм ащ фэдэ планым къызэрэдырамыгъаштэрэм ишыхьатэу зыкъаIэти, кощыным къызэремыуцуалIэхэрэр, IашэкIэ къазэрапэуцужьыщтхэр къаIуагъ. Арыти, Евдокимовыр планым хэIэзыхьажьын фаеу хъугъэ ыкIи къэралыгъо ахъщэшхо аратызэ Пшызэ шъолъыр къыпэIулъ чIыпIэхэм арысыгъэ къэзэкъхэм анэмыкIхэу, донской, терскэ къэзэкъхэм яунагъохэри купышхо мыхъухэу мыщ къагъэ­кощынхэу унашъо ышIыгъ.

КъохьэпIэ Кавказыр ыштэнэу ерэшIи, Евдокимовыр зи зэблэжьын щыIагъэп. Къэзэкъ унагъохэу агъэкощыщтхэм ащ фэгъэкIотэныгъэ зэфэшъхьафхэр афишIыщтыгъэх. Дзэхэм пэшIорыгъэшъэу ахэм унэхэмрэ къакъырхэмрэ афагъэпсыщтыгъэх, къэралыгъом ахъщэшхуи, илъэсищэ е илъэситфэ гъомылапхъи къаритыщтыгъ.

Адыгэхэм Iофыр афэгъэхьыгъэмэ, ахэр хэдэнхэ - къушъхьэхэм къяхынхэшъ, Мыекъуа­пэ пэгъунэгъоу къэтIысынхэ е ячIыгу гупсэ къабгынэнышъ, Тыркуем кощынхэ фэягъэ. Ау къинэнхэ аIопагъэкIи, адыгэхэм а чIыпIэр афикъущтыгъа? Нэбгырэ мини 100 фэдиз ныIэп ар зытелъытэгъагъэр. Арыти, къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъурэмкIэ пцIы аусыщтыгъ, фэди 5-кIэ е фэди 10-кIэ ащ къыщагъакIэщтыгъ. Илъэси 2 - 3 тешIи, рафыхэрэм япчъагъэ къалъытэ зэхъум, ар зэрэмытэрэзыгъэр къэнэфагъ. Ау зыфэягъэхэр къадэхъугъэхагъ, Пе­тербург дэсхэри пачъыхьэри агъэплъэхъугъэхагъ.

АшIэзэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ къызэрэрагъэIыхыщтыгъэм иягъэ къэкIони ылъэкIыщтыгъэ. ЯчIыпIэхэм къарынэжьхэми, ащ фэдизэу зипчъагъэкIэ мэкIэ къушъхьэчIэсхэм щынэгъо­шхо къапыкIына зыфэпIощт гупшысэхэр ащ цIыфхэм ашъхьэ къыригъэхьан ылъэкIыщтыгъэ. Ащ епхыгъэу Урысыем къушъхьэчIэсхэм бзэ къадигъотын, ахэр къыригъэшIун ымылъэкIынэу пачъыхьэм гурыгъэIогъэн фэягъэ. 1861-рэ илъэсым Евдокимовым ар къыдэхъугъ, а лъэхъаным ехъулIэу Барятинскэ пщыр къеIэзэнхэу IэкIыб хэгъэгум кIогъагъэ.

Черкес Iофыгъор зэшIохыгъэ­ным пае Императорэу я II-рэ Александр 1861-рэ илъэсым Темыр Кавказым къызэрэкIощтыр Евдокимовым ешIэти, хъоршэрыгъэ горэхэм яусагъ. Ащ адыгэ нэIуасэу иIэхэр къыугъоихэу ыкIи ахэр шIу зэрилъэгъухэрэр, ячIыпIэхэм арафыхэ ежь зэрэшIомыигъор, ахэм апэшIуекIоныр Барятинскэ пщым иунашъо къызэрэпкъырыкIырэр къафиIуатэу ригъэжьагъ. Джы мары пачъыхьэр къызэрэкIорэр ыкIи ышъхьэкIэ ар адыгэхэм ялIыкIохэм адэгущыIэ зэрэшIо­игъор, къушъхьэчIэсхэм ягу­мэкIхэр зэкIэ ащ къыфаIотэн, ахэр къафигъэцэкIэнхэм щыгугъынхэ зэралъэкIыщтыр, ащ фэдэ амалыр зыIэкIатIупщы зэрэмыхъущтыр Евдокимовым агуригъэIогъагъ.

Евдокимовым инэIосэ адыгэхэм агу ащ фэдэ гугъапIэхэм къаIэтыгъэу ядэжь агъэзэжьи, ашIошъ агъэхъугъэхэр нэмыкIхэм тыдэкIи щафаIуатэу рагъэ­жьагъ. Политикэм хэшIыкIышхо фызимыIэгъэ къушъхьэчIэсхэр псынкIэу агъэпцIагъэх. 1861-рэ илъэсым пачъыхьэр Фарзэ дэжь щытыгъэ тиотряд къэкIуагъ ыкIи шапсыгъэхэм, натыхъуаехэм, убыххэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэм ялIыкIохэр мыщ дэжь къыщызэрэугъоигъэх. Ахэр пачъы­хьэм зыIокIэхэм урыс пытапIэхэу ячIыгу итхэр акъутэжьы, дзэ­хэр аращыжьыхэ зэрашIоигъор, урыс псэупIэхэр ячIыгу­хэм ащагъэпсыным, сыд фэдэрэ урыс администрации щыIэным зэрэдырамыгъаштэрэр раIуагъ. Ащ фэдэ лъэIухэр урыс пачъыхьэм къазыфигъэцакIэкIэ, мамырэу зэдэпсэунхэм зэрэфэхьазырхэр къаIуагъ.

Урысыем анахь пый пхъашэми ащ фэдэ даохэр зэрэфи­мыгъэцэкIэщтхэр нэфагъэ. Адыгэхэм зэзэгъыныгъэ гори адэп­шIыным Iофыр темытэу ылъы­ти, мы чIыпIэм пачъыхьэм Евдокимовым ипланхэм щадыригъэштагъ. Ащ къыщыублагъэу ахэм ягъэцэкIэн нахь агъэпсынкIагъ.

Мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае къушъхьэчIэсхэр Ев­ропэмрэ Тыркуемрэ къакъоуцонхэм зэрэщыгугъыщтыгъэхэр. Ахэм ялIыкIохэр а хэгъэгухэм агъэкIогъагъэх. Нэтыхъоепщэу Костэныкъор Инджылызым къы­зэрикIыжьыгъагъэр къэсэшIэжьы. Ари игъусэхэри псыхъоу ЦIэмэз дэжь къыщыуцугъэхэти, ЦIэмэз къалэ удэтэу ахэр дэгъоу къэплъэгъущтыгъэх. ТинэIуасэхэм ащыщэу докторэу Дорошевич ары Костэныкъом иунагъо ихьэ­щтыгъэр. Ау лIыкIохэм узгъэгушIон къэбар къахьыгъагъэп. Ахэм IэпыIэгъу гори агъотыгъа­гъэп. Тыркуе закъор ары кощыжьыхэрэр зичIыгу изыгъэ­тIысхьаным къезэгъыгъагъэр. Типравительстви ишъыпкъэу ар къазэрадэхъущтым ыуж итыгъ. Адыгэхэр нахь благъэу хыIушъом къыIуагъэзыхьэхэзэ, ахэр зэрэзэпыращыщт къухьэхэр бэу нэпкъым Iутынхэм, амал зэри­IэкIэ къушъхьэчIэс нахьыбаIо Тыркуем агъэкощыным тэтыехэр щыгугъыщтыгъэхэн фае. Сыд ишIыкIэми, къушъхьэчIэсхэм ячIыгу нахь псынкIэу къызэрарагъэбгынэщтым пылъыгъэх. ЗишIоигъоны­гъэкIэ кощыхэрэм афигощынэу Евдокимовым сомэ мини 100 къэралыгъо мылъкоу къаIихы­гъагъ. Ау а ахъщэр бэмэ зэрафимыкъущтыр нэфагъэми, ар зыфэягъэр ахъщэ IэпыIэгъу зэраритырэм икъэ­бар нэмыкIхэм зэхаригъэхынэу ыкIи къэралыгъо ахъщэ къаратыным щыгугъыхэзэ нахь псынкIэу ахэм ячIыгу къабгынэным ригъэнэцIынхэу ары.

Хэбзэнчъэу егъэзыгъэкIэ адыгэхэр ячIыгу рафыщтыгъэх. ЫпэрапшIэу ахэм зыкъагъэ­гъунэжьыщтыгъ, купэу зэхахьэ­хэти, апсэ пэтыфэ къязэожьы­щтыгъэх. Ау тыдэкIи ахэр щызэхагъэтакъо зэхъум, цIыкIу-цIыкIузэ агу кIоди, зыкъамыухъумэжьэу хъугъагъэ. Урыс дзэкIолIхэр зэбгъурытхэу кIохэ­зэ, къушъхьэчIэсхэр зэкIафэ­щтыгъэх ыкIи ахэр зэраукъэбзыкIыгъэ чIыпIэхэм станицэхэр ащагъэпсыщтыгъэх. Ахэм ауж итхэу къэзэкъхэр къэкощыжьыхэти, афагъэпсыгъэ станицэхэм адэтIысхьэщтыгъэх.

Адыгэхэм янахьыбэмэ агу зэкIодыпэм зи амышIэу, зэрымыр хъугъэхэм фэдэу хъурэм лъыплъэщтыгъэх, ахэр къапэуцужьыщтыгъэхэп, ау ячIыгуи къабгынэщтыгъэп. Ащ лъыпытэу зызэкIаугъоен, ашIэщтыр, зыздагъэзэщт лъэныкъор ахэм къыхахын алъэкIыщтыгъа? Ау ахэр рахъухьанэу охътэ лые къаратыщтыгъэп. ЧIыпIэ пстэуми дзэкIолI куп мыинхэу агъакIохэрэр нэбгырэ заулэ зыхэхьэрэ купхэмкIэ зэтырауты­щтыгъэх. Ахэр зэкIэри къызэдырагъэубытэу лъыхъущтыгъэх, къоджэ, унэ горэхэр е зэбгырафыгъэ адыгэхэм зызщагъэбылъыгъэ чэл къызэрыкIохэр къагъотыщтыгъэх. А къуаджэхэр, унэхэр, чэлхэр тырагъэ­жъы­кIыщтыгъэх, ямылъку зэрапхъощтыгъ е агъэкIодыщтыгъ, былымхэр аубытыщтыгъэх, хъулъфыгъэхэр, бзылъфыгъэхэр, кIэлэцIыкIухэр зэбгырафыщтыгъэх. Зыдэчъэщтхэр амышIэу ахэр шъхьэчъэ-псачъэу зэбгырычъыщтыгъэх, мэзхэм, джыри  зэрамыпхъогъэ къуаджэхэм защагъэбылъыщтыгъ, ау ахэм шъхьэегъэзыпIэ зыщагъотыгъэ чIыпIэхэми лъэпкъгъэкIод заор шъхьасынчъэу къалъыIэ­сыщтыгъ. Япчъагъэ хэхъо зэпытзэ, купы­шхо хъухэу адыгэ насыпынчъэхэр къохьапIэм екIущтыгъэх, урысыдзэм хэтхэр ахэм алъэб итхэу Кавказ къушъхьэтхымкIэ зэпырафыщтыгъэх ыкIи хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэ­щты­гъэх.

            Псаоу къэнэгъэ къушъхьэчIэсхэр къухьэхэмкIэ ыкIи къо­шъо къызэрыкIохэмкIэ Тыркуем ащэщтыгъэх. Рафыхэрэм япчъагъэ нэбгырэ миллионныкъо фэдиз хъущтыгъэ. Ащ фэдиз цIыфхэр хым зэрэзэпыращыщт къухьэхэмрэ къуашъохэмрэ къэбгъотыныр псынкIагъэп. Мэзэ псаукIэ ахэр ячэзыу къызысыщтым ежэхэу къыхэкIыщтыгъ. Ахэр зэрэзэпыращыщт шIыкIэм пэшIорыгъэшъэу хэти егупшысэгъагъэп.

Тыркуем иправительствэ ащ фэдиз къушъхьэчIэс яхэгъэгу къэкощыным щыгугъыгъэп. Типравительствэ Урысые обществэм икъухьищрэ дзэ къухьэ заулэрэ анэмыкI а гухэлъым пае зыкIимыгъэфедагъэри сшIэрэп. Рафыхэрэм япчъагъэ тэрэзэу къызэрамыгъэлъагъорэм ар ыгъэплъэхъугъэщтын, ахэр нэбгырэ минишъэ пчъагъэ хъуным ежэщтыгъэпщтын. Унэе предпринимательхэм къушъхьэчIэсхэм ахъщэшхо къаIахызэ, якъухьэхэмрэ якъуашъохэмрэ цIыфхэр араубэщтыгъэх. Тифымрэ нэмыкI узхэмрэ апкъ къикIыкIэ къушъхьэчIэсыбэхэр а къухьэхэм е къуашъохэм ары лIыхьэщтыгъэх.

ИлъэсиплI фэдизрэ адыгэхэм ауж лъэшэу афыгъ, анахьэу насыпынчъэ дэдэ зыхъугъагъэхэр 1863-рэ илъэсыр ары. Ахэм хьазабэу арагъэщэчы­гъэр къэIогъуай. Ауж къэзыфыхэрэм зашIуагъэбылъызэ, къушъхьэчIэсхэр чъыIэр градус 20-м зыщынэсыщтыгъэ лъэхъанми бгъагъи, ашхыни ямыIэу къекIокIыщтыгъэх. КIы­мафэхэри а лъэхъаным пхъэшагъэхэшъ адэ. Адыгэхэр уз Iаехэм, анахьэу тифым, арылIы­кIыщтыгъэх. Унагъохэм арысхэр зэпэзырыз хъущтыгъэх, ны-тыхэм якIэлэцIыкIухэр ашIокIодыщтыгъэх. Бгъагъи ямыIэу, быхэм арысхэу ахэр лIэщтыгъэх.

Адыгэхэр ячIыгу зэрэрафыгъэ­хэр, тхьамыкIагъоу апэкIэкIыгъэр сынитIукIэ слъэгъугъэ. Ашъхьэ рарагъэхьыжьэжьын Iофыр ЦIэмэзи къызылъэIэсым, ЦIэмэз кIэимрэ хытIуалэмрэ къэзыуцухьэрэ къушъхьэхэм ахэс къуаджэхэр тырагъэжъыкIхэу аублагъ. ТIуа­кIэ пэпчъ Iугъор Iужъоу шъхьарытыгъ, машIор щыхъушIэщтыгъ. Тикъушъхьэхэм ащ фэдиз цIыф ащыпсэугъэми тшIагъэп. Мазэ фэдизрэ ащ фэдэ гугъэуз тхьамыкIагъохэр тынэгу кIэтыгъэх.

Къуаджэхэм лыгъэу арадзыгъэр лъыкIуатэзэ, мэзхэми машIор алъыIэсыгъ. Илъэсыбэмэ къа­кIоцI псыхъоу ЦIэмэз къыпэIулъ мэз дахэм машIом ылыпкIэгъэ чъыгыпкъ шIуцIэхэр уапэ къыщифэщтыгъэх. Зыгу кIодыгъэ адыгэхэм а уахътэм зи ащыщынэжьыщтыгъэп, ЦIэмэз пэмычыжьэу мэзэу стыщтыгъэм сэри зэ сыздащэгъагъ. Илъэс-илъэситIу фэдиз тешIагъэу рагъэжъыкIыгъэ къуаджэхэм ястафэхэр слъэгъунэу хъугъагъэ. Тикъутыр зыщыдгъэпсыгъэ чIыпIэми а къуаджэхэм ащыщ щысыгъ.

КъушъхьэчIэсхэу гъаблэм, чъыIэм, узхэм агъэлIагъэр зыфэдизыр Тхьэ закъор ары зышIэрэр. Мэзхэмрэ къокIэ-бгыкIэхэмрэ хьэдэ пчъагъэу ахэлъыр хэти къылъытагъэп, къэплъытэн плъэкIынэуи щытыгъэп. ХыIушъом IулIыхьэгъэ пчъагъэри тэрэзэу къалъытэщтыгъэп. Зэпахырэ узхэр къяутэлIэнхэм тещыныхьэхэзэ, ахэм яхьадэхэр псынкIэу чIатIэжьыщтыгъэх. Ахэр зыщычIатIэжьыгъэ чIыпIэхэр нэужым сятэ къысигъэлъэгъугъагъэх, хьадэхэм етIэфхэр зэратыратакъощтыгъэр, ахэр бэ зэрэхъущтыгъэр къысфиIо­тэгъагъ. Ау пчъагъэр зыфэдизыгъэр хэти риIуагъэу зэхэсхыгъэп. Ащ фэгъэхьыгъэу тхылъ горэми зи къисхыгъэп. Тырку­ем кощыгъэ адыгэхэм ащыщэу мафэ къэс нэбгырэ 200-м фэдизмэ хьадэгъур къазэралъыIэсыщтыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбар зэетIуаехэри зэхэтхыщтыгъэх. Ау тадэжькIи ахэм яIоф щынахьышIугъэп. Тыркуем ащэщтхэр хы ШIуцIэ Iушъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм аIуащыщтыгъэх, ау къушъхьэчIэсхэм ягъэкощынкIэ чIыпIэ шъхьаIэу щытыгъэр ЦIэмэз ары. Официальнэ статистикэм тетэу хым зэпыращыгъэ нэбгырэ мин 500-м щыщэу нэбгырэ мини 100-р къухьэхэм ЦIэмэз дэжь щырагъэтIыс­хьагъэх.

КъушъхьэчIэс зэетIуаемэ къушъхьэ къокIэ-бгыкIэхэм заща­гъэбылъынэу игъо зэрифэгъагъэ­хэр хэгъэунэфыкIыгъэн фае. ШъыпкъэмкIэ, ахэр бэ хъущтыгъэхэп. Загъорэ тичIыпIэхэм адыгэ хъулъфыгъэ зырызхэр ащалъэгъущтыгъэх, гъэхъунэр зэпачызэ ахэр мэз цунэм хэлъэдэжьыщтыгъэх. Ащ ыуж илъэсыбэ тешIагъэу къэзэкъхэр адыгэ купмэ заIокIэхэм, ахэм зэратебэнагъэхэр, зы къэзэкъ къызэраукIы­гъагъэр, адыгэхэр зэрэзэбгырычъыжьыгъагъэхэр къаIотэжьэу зэхэсхыгъ. Я 80-рэ илъэсхэм къушъхьэчIэс нэбгыришъэ заулэу илъэс 20-рэ зызыгъэбылъыгъэхэр къушъхьэм къе­хыхи, хыIушъом пэблагъэу къоджитIу щагъэпсыгъ. Ахэм яIагъэхэп, рэхьатэу псэунхэу афадагъ.

КъушъхьэчIэс мини 10 - 20 фэдиз хъурэ купхэр ренэу ЦIэмэз дэжь Iуплъагъощтыгъэх. Зыхэр къухьэхэм арагъэтIысхьэхэти Iуащыщтыгъэх, ау зэпыу имыIэу нэмыкIхэр къыIухьэщтыгъэх. Ахэр шъое-цыеу фэпэгъагъэх, кIочIаджэу щытыгъэх, сымэджабэ ахэтыгъ. КIэлэцIыкIу ибэхэр ахэм бэу зэра­хэтыр зэу нэм къыкIидзэщтыгъ. Адыгэхэр пытапIэм къыпэблагъэу, е псыхъоу ЦIэмэз иорыжъылъэ нэпкъ, е хытIуалэм иадырабгъу дэжь къыщыуцущтыгъэх. Серебряковскэм иунэгъэ ныкъозэхэкъутэр ахэмкIэ Iэры­фэгъоу щытыгъ. Ащ ышъхьэ темылъыжьыгъэми, дэпкъхэм акъо­уцохэзэ, жьыбгъэхэм защаухъу­мэщтыгъ. НэмыкI чIыпIэхэм Iофхэр нахь ащыхьылъагъэх. Бэщхэр зыкIэгъэкъогъэ чэлхэр ахэм агъэпсыхэти, агъотырэмкIэ ахэр абгъэщтыгъэх. Бэмэ коу къызэрыкIуагъэхэр ары псэупIэу яIагъэр. Къызыщыуцугъэ чIыпIэм охътабэ щигъэкIонэу хэти ышIагъэп, непэ-неущэу ахэр Iуа­щынхэу гугъэщтыгъэх.

Къухьэхэм яжэхэу хыIушъом Iотыфэхэ ахэр анахьэу зыпылъыгъэхэр ябылымхэр, яунэгъо хьапщыпхэр: алырэгъухэр, хьакъушыкъухэр, пхъуантэхэр ыкIи нэмыкIхэр щэгъэнхэр ары. Адыгэхэм а пстэур цIыф кIуапIэу сыдигъуи щытыгъэ сатыу шIыпIэм къахьыщтыгъэх е къафыщтыгъэх. ЦIэмэз дэсхэри ахэр къызыщыуцурэ чIыпIэхэм якIущтыгъэх агу рихьырэ щыIэмэ къащэфынэу. Товархэр ащ фэдизэу шIэгъуагъэхэпти, пыут дэ­дэу ащэщтыгъэх. Шы дэгъу дэдэхэр къахафэщтыгъэх, ау на­хьыбэрэмкIэ ахэр шыушыгъэх. Унэгъо хьапщып дэгъухэр ахэм ахэлъыгъэп пIоми хъущт. Анахьэу аIыгъыгъэхэр пхъэм хэшIы­кIыгъэхэр, адыгэхэм тхьацур зыщапшэрэ Iэнэ лъхъанчэхэм афэдэхэр ары. КъокIыпIэм къыращыгъэ фаянс хьакъу-шы­къур мэкIагъэ. Нахьыбэу ахэлъыгъэхэр гъоплъэ къошынхэр, гъучI щыуанхэр ыкIи нэмыкIхэр ары. Загъорэ къэмэ дэгъухэри къахафэщтыгъэх. Адыгэ пхъэнтIэкIухэр лъхъэнчэ дэда­гъэх, пхъуантэхэми алырэгъухэми уяхъопсэнэу щытыгъэп. Адыгэхэм тхылъыпIэ ахъщэхэр аштэщтыгъэп, тыжьын ахъщэ нэмыкI къаIахыщтыгъэп. А лъэхъаным ЦIэмэз дэсхэми дышъэ ахъщэхэр яIагъэп.

 

 

Къэлэдэсхэм адыгэхэр зэрэсымаджэм ыкIи гъаблэ зэригъалIэрэм гу лъатэщтыгъ ыкIи къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэмрэ кIэлэцIыкIухэмрэ агу ягъузэ щыгъынхэмрэ шхынхэмрэ къафахьыщтыгъэх. ГукIэгъушхо зыхэлъыгъэ сяни апэ дэдэ ахэм афэгумэкIыгъэхэм ащыщыгъ. Адыгэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае ЦIэмэз дэс бзылъфыгъэхэм шIушIэ обществэ зэхащэгъагъ. Бэмэ зянэ-зятэхэр зышIокIодыгъэ сабый ибэхэм агу ягъути, ядэжь ащэщты­гъэх. Къэзэкъ унэгъо зырызхэми ащ фэдэ сабый ибэхэр апIугъэх. Докторэу, сэнэшIэу Пенчул Михаил Федот ыкъом кIэлэцIыкIоу ыштагъэр ылъэ­къуацIэкIэ аригъэтхи, икъутыр ыгъэкIуагъ ыкIи хъызмэтзехьа­ным фигъэсагъ.

А кIэлэцIыкIоу СергейкIэ зэджагъэхэр Iушэу ыкIи шэны­шIоу къычIэкIыгъ. Ащ зыкъызеIэтым, Пенчул Михаил Федот ыкъом сэнэшIынымкIэ Ма­гарачскэ училищым щыригъэ­джагъ. ЫужыкIэ Сергей унагъо ышIи, сатыу Iофым ЦIэмэз щыпылъыгъ, общественнэ IэнатIэхэр зэрихьагъэх, къэлэ пащэуи щытыгъ. Ащ лъэкIышхо иIагъ, къэлэдэсхэми лъытэныгъэ къыфашIыщтыгъ.

Сяни сабый ибитIу - адыгэ пшъэшъэжъыеу Кафезэрэ шъэожъыеу Бжизэрэ ыпIунхэу тадэжь къыщэгъагъэх. Нэб­гы­ритIури чыристан диным ригъа­хьэхи, урысыцIэхэр афиусы­гъагъ. Кафезэ зыкъызеIэтым пшъэшъэ ищыгъэ дэхэ дэдэ хъугъэ. Iасэу, IорышIэу, шъырытэу ар щытыгъ. ЦIэмэз къыдэтIыс­хьэжьыгъэ дзэкIолI горэм Кафезэ шъхьэгъусэ фэхъугъ ыкIи иунэгъо насып дахэу зэпыфагъ.

Бжизэ (АлексейкIэ теджэщтыгъ) тиунагъо щапIунэу къызащэм илъэс 14 фэдиз ыныбжьыгъ. Ар губжыпхэу, къаигъэу щытыгъ, IофшIэным зыщидзые­щтыгъ, псаоу къэзыгъэнэжьы­гъэхэм, гъаблэм езымыгъэгъэ­лIагъэхэм лъытэныгъэ афишIыщтыгъэп, сянэрэ сятэрэ джэгъо­гъуныгъэ горэ къафыриIагъ. Ар зыфэягъэр офицер хъунэу ары.

Ау Алексей къыгурымыIощтыгъэр ащ нэсыным пае Iэдэбышхуи хэлъын, шIэныгъэ гъэнэфагъи иIэн зэрэфэягъэр ары. УрысыбзэкIэ дэгъоу гущыIэу зыригъэсэгъагъэми, ар шъэожъые Iушэу щытыгъэп. Алексей нэхэе зэпытэу, губжыпхэу щытыгъ, щынагъо горэ къыпыкIыным утыригъэщыныхьэщтыгъэ, унагъом щыпIыгъыныр псынкIэгъуагъэп. Ар къытэтыгъуи, хьапсым чIэфагъ, нэужым къырыкIуагъэр хэти ышIэрэп. Алексей сытегущыIэныр къин къысфэхъу. Ащ ыгу хэти фызэIуихыщтыгъэп. ЯчIыгу гупсэ зэраубытыгъэм фэшI ащ урысхэр фэлъэгъущты­гъэхэпщтын. ИIуплъи зы ебгагъэ горэ хэлъыгъ: бгъэшхъуа­пэм фэдэу ыпэ къэгъэщы­гъагъ, ынэ къыптыригъэдыкъэзэ пхырилэу къыпIуплъэщтыгъэ.

Шъыпкъэ, адыгэхэм урысхэр афэмылъэгъунхэмкIэ, гухьэгужъ афыряIэнымкIэ лъэпсэ икъу щыIагъ. Темыр Кавказым лъэпкъ псаур зэрэщагъэкIодыгъэм фэдэм тарихъым бэрэ ущырихьылIэрэп. Хы ШIуцIэ Iушъом къыщегъэжьагъэу Лабэ нэс щыпсэущтыгъэ къушъхьэчIэсхэм япчъагъэ зэрэхъущтыгъэр тэрэзэу къэсIонэу сшIэрэп, ау ар мил­лионым нэсыщтыгъэу къысщэхъу. Ахэм ащыщэу чIыпIэ зэшъхьэзашъом кощи псаоу къэнагъэр нэбгырэ минишъэ ныIэп. Адыгэ мин 500-м ехъу­мэ шъхьэегъэзыпIэкIэ Тыркуем загъэзэгъагъ, ау ахэм ащыщыбэ къухьэхэми, ежь Тыркуеми ащылIагъ. ЯчIыгу рафыхэ зэхъум, хыIушъом ахэр нэмысызэ ыкIи ащ зынэсхи, заом, хьазабым узхэм, гугъуехьхэм адыгэ минишъэ заулэмэ хьадэгъур къа­фагъэсыгъэу сэгугъэ...

Джащ тетэу хэкушхо, хэку баим лIэшIэгъу пчъагъэрэ щыпсэугъэхэр лъэпсэкIодэу «раукъэбзыкIыгъэх»...

КъушъхьэчIэсхэм пый шъыхьахьым фэдэу тафэлъэгъущты­гъэп, къухьэхэм ахэр арагъэ­тIысхьэхэ зыхъукIэ, орэд къаIозэ, урысхэм нэлат арахыщтыгъ, ячIыгу гупсэу къабгынэрэм елъэIущтыгъэх джаурхэм лэжьы­гъэ къаримытынэу.

Ау цIыфхэм тхьамыкIэгъошхоу къяхъулIэрэм ымыгъэгумэкIхэу тапэкIэ адыгэхэм къафэшIэтыщтыгъэ чIыопсыр джы урысхэм къафэшIэтыщтыгъ.