Гъэсэныгъэ

Ибукэ  Масару

Илъэсищ ирикъуамэ - гуващ

              ЦIыкIухэр  сабий    садым    гъэсэн 

                    щыщIэбдзэныр   кIасэIуэщ

         Хэти   ищIэж   къыщIэкIынщ   школым   щыщIэсым   щыгъуэ, я классым  псоми  япэ  ищыныр  зыкIи  къызытемыхьэлъэ, адрейхэм къахэжаныкI еджакIуэ зэрыщIэсар. Апхуэдэ  дыдэу  гупым  яхэст  сыт хуэдизу   емыIэми,    «емыджэфхэм»   къахэмыкIыф   еджакIуи.   

          Сэ школым сыщыщIэса зэманым  егъэджакIуэхэм дызэрытрагъэгушхуэ  хабзэу  щытар  мы псалъэхэмкIэщ:  «Губзыгъагъри акъылыншагъри  цIыхум  къыдалъхуркъым,  псори  зэлъытар уэ узэрызэлIэлIэжырщ».   ИтIани   си  нэгу  щIэкIым   IупщIу  къигъэлъагъуэрт  «отличник»-р сыт щыгъуи зэры-отличникыр, «емыджэфыр»  сыт  щыгъуи зэры-емыджэфыр. Акъылым  и  Iуэхум ухэмыIэбэфыну къысфIэщIырт. Дауэт  гу  зэрылъумытэнур  апхуэдэ  зэщхьэщыкIыныгъэшхуэм?!

            Иджы  сызыхуэкIуа  гупсысэращ:  цIыхум   бгъэдэлъ  Iэзагъри  хьэл-щэнри    узыхэмыIэбэфын   гуэру   щыткъым,  абыхэм   я   нэхъыбэр   ныбжь гуэрым  диту  зэхыдолъхьэ.  Куэд щIауэ  зодауэхэ: цIыхум псори къыдалъхурэ,   хьэмэрэ    бгъэдэлъ   хьэлымрэ   щIэныгъэмрэ   гъэсэныгъэм   е   егъэджэныгъэм   елъыта?   Нобэр   къыздэсым  а  зэдауэхэм   жэуап   пыухыкIа   езытыфын      теорие   нэгъэса  щыIэкъым.  ЩхьэкуцIым  и лэжьэкIэм  теухуа   къэхутэныгъэхэмрэ  сабийм  дэплъагъумрэ  уи  фIэщ  ящI  акъылым  пасэу  зебгъэужьыным   и   щэхур   щхьэкуцI   налъэхэм   уэру  зыщаужь    япэрей   илъэсищым   зэрыщыгъэпщкIуар.    «Гений  хьэзыруи»  «акъылыншэ  дыдэуи» зы  сабий къалъхуркъым.  Псори  зэлъытар япэрей  илъэсхэм  щхьэкуцIыр  зэрагъэлажьэ  щIыкIэрщ.  Абы   хиубыдэр   сабийр  дунейм  къыщытехьам   щегъэжьауэ  япэрей   илъэсищырщ.  Гъэсэныгъэр  сабий  садым   щыщIэбдзэну   кIасэIуэщ.

Дэтхэнэ  сабийри  фIыуэ еджэфынущ,  псори зэлъытар зэрырагъаджэ Iэмалырщ

            Тхылъеджэм   фIэгъэщIэгъуэнынкIи  хъунщ      сэ - инженерым,  IуэхущIапIэ  абрагъуэм  и президентым, цIыхур  пасэу  гъэсэн щIэдзэн зэрыхуейм  и  Iуэху  зесхуэн  щIыщIэздза  щхьэусыгъуэхэр.  Абыхэм  я  зы Iыхьэр  цIыхубэм епхащ:  сэ  къысфIэмыIуэхуу  щыткъым  нобэрей ди щIалэгъуалэм  къигъэхъу Iэуэлъауэхэр. СызоупщIыж: сыт хуэдизкIэ нобэрей егъэджэныгъэр  къуаншэ  а  щIалэхэр  гъащIэм зэрыхуэмыарэзымкIэ? Си  щхьэкIи  щхьэусыгъуэ  схуэхъуа  гукъеуэ  сиIэщ: си  сабийр  акъылкIэ  и  ныбжьхэм   ящIэрыхьэртэкъым.

            Си  къуэр   цIыкIуху,  пэжу  ебгъаджэу  щытми,  абы  адрейхэм   хуэдэ  цIыху  еджа  къыхэкIыну  си  фIэщ  хъуртэкъым.  Си  нэр къэзыгъэплъэжар  Сузуки  Шиничи  профессорырщ.  Абы жеIэ: «Сабий къыкIэрыхуа  щыIэкъым – псори  зэлъытар  зэрырагъаджэ Iэмалырщ».

            Сузуки     «ЗэчиифIэхэр  зэрагъасэ»  зыфIища   Iэмалым  и  фIыгъэкIэ  къехъулIахэр,   цIыкIунитIэхэр  шыкIэпшынэ (скрипкэ)   зэрырагъауэр  япэу  щыслъагъум,  адэм  и  пщэрылъым  ипкъ  иткIэ,  си  сабийр  и  чэзум  бгъэдэслъхьапхъэм   зэрыхэзгъэкIыжам    сыхущIегъуэжат.

            Япэ    дыдэ    студент   ныбжьыщIэхэм     къагъэхъей     зэрызехьэхэм  я  щхьэусыгъуэр   зэхэзгъэкIыну   сыщыхуежьэм,   си    фIэщу    егъэджэныгъэм   и   мыхьэнэм   сегупсысурэ   зыгурызгъэIуэну  сыхэтащ,    ди   зэхэтыкIэм  апхуэдиз    игъуэджэрэ    мыарэзыныгъэрэ   къыхэзыхьэм.    Япэ   щIыкIэ   сигу  къэкIащ   игъуэджэр   университетым   ирит   щIэныгъэм   къыхэкIыу.  АрщхьэкIэ  нэхъ   кууэ   сыхэгъуэзэху,  гу лъыстащ  ардыдэм  курыт   еджапIэми   узэрыщыхуэзэм.   ИтIанэ    пэщIэдзэ    школми  сеплъащ.   ИкIэм    сызыхуэкIуаращ:     сабий    садым   кIуэн  щIэзыдза   сабийр  бгъэсэжыну  ухуежьэмэ,  укъыкIэрыхуауэ   аращ.  ЗэрымыщIэкIэ   а   си  гупсысэр   профессор  Сузукирэ   абы   и  лэжьэгъухэмрэ    зрахуэ    Iуэхум    епхауэ    къыщIэкIащ.

            Сузуки   и  метод   гъуэзэджэр  илъэс   щэщI  хъуауэ   къегъэсэбэп. ИпэкIэ   абы    къекIуэкI  хабзэ   егъэджэныгъэ  IэмалхэмкIэ  пэщIэдзэ  классхэмрэ   еджакIуэ   нэхъыжьхэмрэ    иригъаджэу  щытащ.  Профессорым гу    лъитащ  еджакIуэ  нэхъыжьхэм  я  деж еджэфхэмрэ  емыджэфхэмрэ егъэлеяуэ зэрыщызэщхьэщыкIыр. Арати   абы  япэщIыкIэ   мурад   ещI   сабий   нэхъыщIэхэр  иригъэджэн щIидзэну,  итIанэ - нэхъ цIыкIухэр. Хуэм-хуэмурэ  профессорым  иригъаджэхэм  я ныбжьыр  хигъэщIырт.   Сузуки  сабийхэр  шыкIэпшынэ  еуэкIэ  щIригъасэр  езыр  шыкIэпшынауэти  арат.  А Iэмалыр егъэджэныгъэм и  къудамэ  псоми   къыщыбгъэсэбэп зэрыхъунур  къыщызгурыIуэм,   сэри    «сабийхэр  пасэу егъэджэн»   Iэмалым  нэхъ  куууэ селэжьын  щIэздзащ.  

«Сабийхэр  пасэу  егъэджэн»  Iэмалым   абыхэм   цIыхушхуэ къахищIыкIын  мурад   иIэкъым

            ЦIыхухэр   куэдрэ  къызоупщI:  сабийм  пасэу  зебгъэужьмэ, абы  «гений»  къыхэкIыну?  Жэуап  язот:  «Хьэуэ!»  Акъыл    куурэ  Iэпкълъэпкъ узыншэрэ   къезытын  щIэныгъэ  хыупщэу,   цIыхуфIрэ   акъылыфIэу  къэбгъэхъун    щхьэкIэщ    сабийм    пасэу   зегъэужьын  щIыхуейр.

            ЦIыху  къэс   къыдалъхуауэ  IэпкълъэпкъкIэ  щыщIэныгъэ   имыIэмэ,   нэхъыбэр   зэхуэдэщ.    ИужькIэ  сабийхэр   делэрэ   губзыгъэу, еудыхарэ  бзаджэу  щIызэхадзыжымкIэ  къуаншэр   гъэсэныгъэращ.   Дэтхэнэ  зы   сабийми   и  чэзум  Iэрыхьапхъэр   Iэрыхьэмэ,  абы   цIыху   Iущ  зэпIэзэрыт   къыхэкIынущ.  

            Сэ сызэреплъымкIэ,  цIыкIунитIэм   пасэу   зегъэужьын  щIэдзэн  щIыхуейр   сабий   насыпыншэ   щымыIэн  папщIэщ.  Ар   мэкъамэ  дахэ щIрагъэдаIуэр, хьэмэ  шыкIэпшынэ щIрагъауэр  абы  мэкъамэтх  гъуэзэджэ къыхащIыкIын папщIэкIэкъым.  Хамэбзэ  щIрагъащIэри  ар  бзэ  щIэныгъэлI   ящIын   щхьэкIэкъым,  уеблэмэ   «садикыфIым»  кърагъэщтэн мурадкIэкъым.    Мыхьэнэ  зиIэр  сабийм   къыдалъхуа,    гъунэ  зимыIэ  Iэзагъ  зэмылIэужьыгъуэхэм  гъуэгу  етынырщ,  нэрыбгэ цIыкIум  и  гъащIэми   езы   дунейми  гуфIэгъуэр  нэхъ  щыбэгъуэн   хуэдэу.

                     Адэр   сабийхэм   нэхъыбэрэ   ядэуэршэрын  хуейщ

            Балигъ  дыхъуа  нэужь, куэдрэ  гу лъыдотэ   ди  бынхэм   махуэшхуэ гуэр  я  нэгу къыщIыхьэжым ещхьу,   «папэ  и  гъусэу»  ирахьэкIа сыхьэт IэфIхэр  ягу къызэрагъэкIыжым.  Унагъуэм  апхуэдэ  куэдрэ къыщыхъуркъыми   аращ   абы   и   щхьэусыгъуэр.    Си   къуэ   нэхъыжьым нобэми ещIэж  зэгъусэу тщIа  псори:  псалъэм  папщIэ, зэгуэр  кхъуафэжьейкIэ хым дызэрытетар, дыкъыщыкIуэжым джэш плъыжь зэрытшхар...  Сэ  сщIэжыххэркъым  ар,    къыщыхъуар   илъэс  щэщI ипэкIэщи.  

            Хабзэ    хъуауэ,   адэм    унагъуэм    «имыдэн»   IэнатIэр    щрехьэкI.  Ар псори  зытетыпхъэм  зэрытетыным  кIэлъоплъ,  махуэкъэс  гъащIэм зэрыхэIэбэр   зэзэмызэххэщ.  Сабийм   и   адэр   зи   чэзу   шхыдэгъуэр къыщысым деж  фIэкIа  имылъагъумэ,    ар  абы   хамэу,  зыгуэр  къыщыхъуам  деж  къраджэ  дохутырым  ещхьу  къыфIэщIынущ.   Хамэгу-хамащхьэу  къэхъу  сабий  зыгъэгусэрейм  адэр   фIыуэ  илъагъуу къыщыщIэкIыр   закъуэтIакъуэххэщ.  Адэ   ткIийм   игъэса   сабийм  «гений» къыхэкIыу  цIэрыIуэ   хъунри   хэлъщ,  ауэ  ар   хьэлыншэрэ  еудыхыгъуафIэу  къэтэджынущ.  Мыдрей  лъэныкъуэкIэ  уеплъми, адэр ефэреймэ,  и  щхьэгъусэм  хуэпхъашэмэ,  гъэсэныгъэ  Iуэху  зримыхуэххэмэ,  абы къыщIэхъуэ быныр  дэхуэхыпэу   щэпхъаджащIэ  хъункIи  хъунущ. Апхуэдэхэри  мащIэкъым.

Егъэджэнри  гъэсэнри  анэм   нэхъ   къытохуэ

            Абы  сэ  къизгъэкIыркъым  адэхэм   гъэсэныгъэ  Iуэхур  зэрыщыту я щуIэгъэхэм   я   пщэ   далъхьэн   хуейуэ.   Щхьэгъусэм   ныбжьэгъу   пэжрэ дэIэпыкъуэгъурэ   хуэхъун  -  аракъэ   лIым   и    унагъуэм   ирилъхьэну зыхуей     гъэсэныгъэм  гъуэгу  езытынур? Унэм   унагъуэ  узыншэ  зыхэхъукI  зэхущытыкIэ  щыухуэныр   анэм   и   къару  закъуэкIэ  зэфIэкIын  Iуэхукъым.

            Зымахуэ  автобусым  сису  зы  унагъуэ  гу  ялъыстащ. Илъэсищ зи ныбжь хъыджэбз цIыкIур дихьэхауэ и адэм еуэршэрылIэрт. ТIури зытепсэлъыхьым  итхьэкъуат. Анэри  абдеж  дыдэм  щытт,  зыри зыхимых нэпцI зищIауэ, журнал гуэр зэтридзу.  Гу лъыстэрт  адэр  уэршэр къудей мыхъуу,   мыхьэнэшхуэ  зиIэ  Iуэху  гуэрым  теухуауэ  и  пхъум  зэрепсалъэр,  мамэр къыхэIэбэртэкъым. А хъыджэбз цIыкIум бзылъхугъэ телъыджэ къызэрыхэкIынур  сигу къэкIащ абдеж. Балигъым  зыри  къызэрымыкI  уэршэру   къыфIэщIым   сабийм   гурыфIэгъуэшхуэ  хех.

            Гъэсэныгъэр зэрыщыту  анэм  и  пщэ  дэлъу,  адэр  зэзэмызэ,   анэр къыщелъэIум  деж  фIэкIа  хэмыIэбэмэ,   унагъуэм   шэч  къытомыхьэжу  цIыхуфIкIэ  узэджэн  нэрыбгэ  щыпхуэгъэсэнукъым.   Зэман  зэрамыIэри зэрешари   щхьэусыгъуэ  яхуэхъун  хуейкъым  мамэхэмрэ  папэхэмрэ  я  сабийхэм    ядэпсэлъэну.  

                       Сабийхэр   нэхъыбэху,   нэхъыбэрэ   зопсалъэ

            Иджырей  Японием  хабзэ  щыхъуащ зэрышагъащIэхэр адэ-анэми благъэхэми япэIэщIэу щхьэхуэу псэууэ, сабиищ  нэхъыби ямыIэу.  Сэ унагъуэм  сыщысабий  закъуэт,  а   зэманым  апхуэдэхэр  закъуэтакъуэххэт. Къуэшрэ шыпхъурэ зиIэ си ныбжьэгъухэм сехъуапсэрт. Сыт щыгъуи сабийхэр  хуабжьу щызэрыгъэкIие,   щыджэгу, Iэуэлъауэшхуэ зэрылъ  унагъуэхэм  сихьэным  сыхуэпабгъэрт.  ГъэщIэгъуэнщ  япэу унагъуэм  къихъуэ   быныр  фIыуэ  яхуэгъасэми,  ар  гъащIэм  и  фIэщу щыгуфIыкI сабий нэжэгужэ  зэрымыхъур. Си  ныбжьэгъу  зэкъуэшищым  я  курытыр  къимыкIуэту, игу  и  щхьэ  зэтелъу, уеблэмэ   хуэбзаджэу  щытт, и къуэшхэм и жагъуэ къащIми,   зэи гъыртэкъым. Сэ си закъуэтэкъым апхуэдэхэм  гу  лъызытэр.

            ИтIани  сыт  зы   адэ-анэм   къыщIэхъуа   сабийхэр   апхуэдизу  хьэлрэ  зэфIэкIкIэ  щIызэхуэмыдэр? ЕтIуанэри, ещанэри  япэрей  сабийр зэрагъафIэм  хуэдэу   ягъафIэркъым  адэ-анэм,  абы  къыхэкIыу   абыхэм я щхьэ  Iуэху  нэхъ   зэрахуэжыфу  мэхъу.

            Сыт    хуэдизу        сабий    нэхъыжьым   и    къэухьым зебгъэужьыну уемылIалIэми,  абы зэи  игъуэтынукъым  етIуанэмрэ  ещанэмрэ  къызэралъхуу  ягъуэт    гъусэхэм   хуэдэ. Пэжщ,  ахэр    сытым дежи  нэхъыжьым  пеуэн  хуей  мэхъу, ауэ  абы  и  фIыгъэкIэ  къарууфIэу,  гъащIэр я  щIэщыгъуэу   къотэдж.  А  щытыкIэр нэхъри  щынэхъ  IупщIщ  ещанэ,  еплIанэ  сабийхэм  я  деж. Ахэр   IэпкълъэпкъкIи  жану,  псэкIи   быдэу   къыдэкIуэтеину  езы  гъащIэм ирехулIэ.    

            Гу  лъатащ,  псалъэм  пащIэ,  сабийр   шыкIэпшынэм  щрагъасэ дерсхэм  кIуэмэ,  къуэш  е  шыпхъу  щыдеджэкIэ  ар  нэхъыфIу зэреджэм.  Унагъуэ тхьэмыщкIэхэм къыщыхъуа сабий зэчиифIэхэр ехъулIэныгъэ лъагэхэм    лъоIэсыф.   Адрей  щхьэусыгъуэхэм  къадэкIуэу,  апхуэдэ  сабийм   къызэрымыкIуэ  Iэзагъ   къызэкъуихыныр   сабий   куэд   зэрыс, абы и фIыгъэкIэ  дэтхэнэ   зыми    къыдалъхуа  фIым  тыншу  зыщиужь  унагъуэм   нэхъ   къыщохъулIэ.

Адэшхуэ-анэшхуэхэм  сабийм   и   зыужьыныгъэр  ирагъэфIакIуэ

            Куэдрэ къохъу унагъуэщIэр щхьэхуэу щыпсэум деж, адэшхуэ-анэшхуэхэр гъэсэныгъэ  Iуэхуми  езы   унагъуэм  и  гъащIэми  пэIэщIэу  къыщынэ,   къащыхэIэбэкIи  ар зэраныгъэ къэзышэ  Iуэхуу  щалъагъу.   Ди  жагъуэ  зэрыхъущи,  дызэрыт  лъэхъэнэм  ар  хабзэ  щыхъуащ. Иныкъуэхэм къафIощI   дадэ-нанэхэм     сабийр   ягъэфIэIуэу  IэубыдыпIэншэ   ящIу.  

            Апхуэдэ  гупсысэкIэр  нэхъ  зи  хьэлыр зэманым декIуу, щIэуэ къежьэр  зыIэщIамыгъэкIыу   къызыщыхъуж  анэхэращ. Сэ  соцIыху   фэтэр цIыкIунитIэм  щIэс   унагъуэ,     Iуэху   ящIу  я   унагъуэшхуэм   къахэкIауэ. Адэшхуэ-анэшхуэхэм  ядэпсэумэ,  я  сабийхэр фIыуэ яхуэмыгъэсэну  къащохъу  абыхэми.    

            Iэмалыншэу  пIэрэ   ар   унагъуэ  узыншэ  буухуэн  папщIэ?  Сабийхэм я гъэсэныгъэм и гугъу пщIымэ, Iуэхум  узэреплъщ.  Пэжщ, Японием  нобэми  уащрохьэлIэ   нысэхэм   чэнджэщ  ират  хуэдэурэ  я  щхьэр  щIезыгъэхьэ  гуащэхэм,  япэрей къуэрылъхур  ягъэудафэрэ   унагъуэм ис адрей  цIыхухэр  къафIэмыIуэхуххэу.   Апхуэдэ   пасэрей  хабзэжьхэри  кIуэдыжакъым. ИтIанэми  шэч  хэлъкъым  ныбжьитI-щы  щызэтрихьэ   унагъуэхэм зыщIыпIи  щумыгъуэтын  фIыгъуэ  зэрилъым.  Дадэ-нанэхэращ  хабзэ, Iущыгъэ зэхозыгъэлъхьэфынур, ныбжь зыбжанэм я зэхущытыкIэм  цIыху гумащIэ уамыщIынкIэ  Iэмал иIэкъым.   Сабийр  сэхъункIэ  зэрыхъунур  хокIуэдэж  абы   игъуэтыну   лъагъуныгъэм,  таурыхъхэм, хъыбархэм,  гукъэкIыжхэм,  гъащIэр  щIэщыгъуэ  зыщI  нэгъуэщI  Iуэхугъуэ   куэдым  къыздихьыну  фIым.

            Япон   щIэныгъэлI   Кайа   Сейджи   къеIуэтэж     и   сабиигъуэм  нэхъыбэ дыдэу  зижь  къыщIихуар  адэшхуэ-анэшхуэрауэ  зэрыщытыр. Къуажэ  тхьэмадэу  щыт   адэшхуэр  апхуэдизкIэ   ткIийти, зэрыпсчэу сабийм  гъын  щигъэтырт.    ТкIийт   адэшхуэр,   ауэ  захуэт.   ЩIэныгъэлIым    и  гур   илъу,  IэпкълъэпкъкIи   къарууфIэу   къэтэджащ.  И гъащIэ псом цыкIуэкIым  бгъэдэса  и  анэшхуэр  бзылъхугъэ  Iэсэлъасэт. Ара къыщIэкIынщ  щIалэр  тэмакъкIыхь,  набдзэгубдзаплъэ  зыщIар: хадэ ипщIэмэ,  зы   удзыжь  хадэм  къимынэжыху  игу  загъэртэкъым. Психолог Таго Агира  гу  лъитащ   Кайа   Сейджи  дуней  псом   щыцIэрыIуэ  цIыху щэныфIэ  зыщIар    и    плъапIэм    къимыкIуэту   хуеIэф    хьэл   зэтет  къызэрыхалъхьам     и    фIыгъэу.   

Гуащэ  хьэпшыпхэр   куэдыIуэмэ, сабийр гулъытэншэ мэхъу

            Си гугъэмкIэ, Японием  сабийхэм  гуащэ хьэпшып куэдыщэ щрат. Куэдрэ тыкуэнхэм  гу  щылъызотэ  игу  ирихьа  джэгуалъэр къызыхуамыщэху  сабийр  дунейр  къигъачэу  щыгъуэгкIэ  адэ-анэм ар зыщIэлъэIур  яхуэмышэчу  къыхуащэхуу.  АрщхьэкIэ  цIыкIунитIэхэм   ядэлажьэ гъэсакIуэхэм ящыщ  куэдым сабийр  зыхуей  псор  хуумыщIэныр нэхъ  яфIэигъуэщ, абы къикIкъым  ар фIыуэ умылъагъуу. Психолог куэдми зэрабжымкIэ, сабийм ихъуреягъкIэ  зэрыджэгун  хьэпшып  куэдыIуэ щилъагъумэ, и  гулъытэр  зэтокъутэри  зыри  къыхухэгъэщхьэхукIыркъым. Псом нэхъыфIу сабийр  зэрыджэгур  зы  хьэпшып  закъуэщ, а зым джэгукIэ зэмылIэужьыгъуэхэр къыхуигупсысу. Абы и нэгум  пхъэ къутахуэри шейнычым  и  щхьэтепIэ  ныкъуэкъачэри   псысэм   щыщ   унэ  е  гуэл телъыджэу   къыщIэувэнкIи  хъунущ,  тыкуэным  къыщащэхуа гуащэм нэхърэ   куэдкIэ   нэхъ  хьэлэмэту.

            Аращи, сабийр  гупсысэу евгъэсэну фыхуеймэ, зыщIэлъэIу псори къыхуэвмыщэху. Фи  мурадым  абы   нэхъ  фытригъэIэбэнущ,  фикIуэту фызыщымыгугъа  гугъехь  фыIумыуэжу.   

Губжьымрэ  фыгъуэмрэ   сабийм  ищIэныр  зэримыщIэр  къагъэлъагъуэ

            ЦIыкIунитIэм зыхищIэр псалъэкIэ къыхуэIуатэркъым. Адэ-анэр абы и  нэкIум «къеджэфу» щытын  хуейщ, и  гум щекIуэкIыр  къащIэн  пащIэ.

            Шэчышхуэ къытызохьэ анэхэм езыхэм къазэрыфIэщIым хуэдэу сабийхэр къазэрыгурыIуэм. «Iуэху ящIэурэ»  сабийм зыхищIэр къазэрыфIэIуэхупхъэм хуэдэу къащыфIэмыIуэху, ар къыщIэгубжьар   е   къыщIызэфIэзэрыхьар   щамылъагъу куэдрэ къохъу.   

            Сабий психолог, Токио университетым  и профессор Ямашита Тошио   сабийр  къэзыгъэгубжь  щхьэусыгъуэу мыхэр  къыхигъэщхьэхукIащ:

1)    IэпкълъэпкъкIэ зыгуэр къоуз;

2)    МэмэжалIэ е  ешащ;

3)    Игур хэзыгъэщIа е зыгъэшына гуэрым  иужькIэ  гузавэм иубыдащ;

4)    Зэрырикъун хуэдизкIэ Iэпкълъэпкъыр игъэхъейкъыми,  къыпкърымыкIа   къарур    «мэныкъуакъуэ»;  

5)    Зыхуейр  пхигъэкIыну  хэтщ;

6)    Адэ-анэ  тэмакъкIэщхэм  ядоплъей;

            Мы къебжэкIым къегъэлъагъуэ  сабийм гузэрыдзэ езыгъэщI  щхьэусыгъуэхэр абы и Iэгъуэблагъэм къыщылъыхъуэн зэрыхуейр. Къэзыгъэгубжьар зыгурывмыгъаIуэу фешхыдэмэ е гу лъывмытэххэмэ, сабийр  абы  нэхъри  нэхъ  щхьэзыфIэфI, ерыщ  ищIын къудейщ.

            Адэ-анэм къафIэщIынкIи  хъунущ я сабийр «къагурыIуэу», ауэ щыхъукIэ езым   абыхэм   япэIэщIэу  зилъытэжу,  абы  и  гур хигъэщIу.   Адэ-анэм мыхьэнэ зиIэ хуэныкъуэныгъэр щхьэзыфIэфIагъым хамыгъэгъуащэу къыхацIыхукIын хуейщ. Апхуэдэ ткIиягъ узыншэ здэщымыIэ   унагъуэм   сабийр  хьэлыншэ   щохъу.

            ЕфыгъулIэныгъэр  сабийм  илъэситI хуэдэхэм деж   зыхещIэ. Абы и щхьэусыгъуэнкIи  хъунущ къуэш е шыпхъу зэригъуэтар. Псом хуэмыдэу ар ядыболъагъу сабий нэхъыжьым: изакъуэху абы  псори   ейт. А сабийм уеблэмэ адэмрэ анэмрэ щызэпсалъэкIэ, зыр адрейм  ирифыгъулIэнкIи хъунущ.   Абы  къыхэкIа  гузэрыдзэр  сабиягъыу  убжыныр щыуагъэщ.

            КIэщIу жыпIэмэ,  сабийр   щхьэусыгъуэншэу къытехьэркъым. Абы   зыхищIэм  уемыгупсысу,   уешхыди   ущытхъуи    хъунукъым. Адэ-анэм  я  къалэныр   щхьэусыгъуэр   ягъэкIуэдынращ,  ар  ирагъэпщкIунракъым.  

                      Усэ  гукIэ  зэгъэщIэным  сабийхэр  нэхъ  гурыхуэ ещI

Тхьэрыкъуэр   зытес   къудамэм

Телъ   уэсыр   мэткIу.

Еплъыт,   джэду   цIыкIур   сакъыу  тоувэ

бжьыхьэ   тхьэмпэ  пыщэщахэм.

 

Сабийми   къепщыхь,   мэдыхьэшх,

Нышэдибэ   илъэситI   ирикъуащ  ар.

            Мыр   «хайку» жыхуаIэ  япон  усэхэм  ящыщщ  Курыт лIэщIыгъуэхэм   псэуа   усакIуэ   Кобаяси   Исса  итхауэ.

            Сабийм Iэзагъ  къыдалъхуахэр щрагъэфIакIуэ  ди еджапIэм гурыхуагъым  зрагъэужьын   папщIэ,   апхуэдэ   усэхэр  щызрагъащIэ. Хайку усэ  лIэужьыгъуэр  абыкIэ  къэбгъэсэбэпыну  фIыщ. Ахэр,  япэрауэ,  кIэщIщ, зэгъэкIуащи  гум  иубыдэгъуафIэщ.  КъищынэмыщIауэ, ахэр сабий усыгъэр зэрыщытыпхъэ мардэми  нос: «гукIэ зрагъэщIэну къыхах усэхэм сабийр щэныфIэ ящIын хуэдэу дахэу, гурыщIэ хэIэтыкIахэр зэхыуагъащIэу,  гъащIэм  и  кIыхьагъкIэ  гум  щыпхъумэну зыхуэфащэу  щытын хуейщ».

          ЯпэщIыкIэ  сабийхэм  махуэ  къэс  зы  усэ  зрагъащIэ. КъыкIэлъыкIуэ махуэм  ар зытеухуам  яхутопсэлъыхьри  усэщIэ  зрагъэщIэну кърат. Апхуэдэ щIыкIэу ар  нэхъ гурыхуи мэхъу, игури хохъуэ. ЩыщIидза къудейм усэр игу ириубыдэн папщIэ ар абы пщIэнейрэ едэIуэн хуеямэ, етIуанэ,  ещанэ  зэгъэщIэгъуэм    усэм   щэ  е  плIэ  зэредаIуэу,   я  гум къонэ,  уеблэмэ зэ  закъуэ зэхахмэ щрикъуи  къохъу. Сэ къызэрызжаIамкIэ,  сабийм  зы  илъэсым   Исса и усэу  I70-рэ  зрегъэщIэф.                       

          Къэпщытэжыныр  зэгъэщIэным и лъабжьэщ.  Ар шэч зыхэмылъ хабзэщ.  Зы сатыр  щыгъупщэжамэ, зэрыусэу игу кърырырегъэкIыж. Апхуэдэ щIыкIэу  гурыхуэ хъуа  сабийм псысэ  псо плIэ  е  тхуэ къызэреджэу игу  ириубыдэфу мэхъу. Тхылъеджэ гуэрхэм шэч къытрахьэнкIи хъунщ мы Iэмалым сабийр  гурыхуэ зэрищIым.   Сэри си гугъат  Исса и хайку-хэр сабийхэм  къагурымыIуэну.  АрщхьэкIэ  апхуэдэ дерсхэм я мурадыр гукIэ зрагъэщIэн къудейкъым, цIыкIухэм  дахагъэм и  пщалъэхэр  егъэцIыхунри, и акъылым зегъэужьынри, езым къыдалъхуа Iэзагъхэр  къызэкъуихын  гукъыдэж  етынри  я плъапIэщ.   

          Сабий  щхьэкуцIым усэ кIэщIыу щэ  е  щитI хуэIыгъынущ. Ауэ гурыхуагъми,  къомыгъэсэбэпмэ,  кIэроху. Нэхъыбэрэ къэбгъэсэбэпыху нэхъри зеужь. Сабийм  и гурыхуагъым  зебгъэужьыну  щынэхъыфIыр ар     зэджам  е   зэдэIуам   къытригъэзэжыну  фIэфIыхущ.