Къанщауэ Гъур

СулътIан   Къанщауэ   Гъур  и   «Къащидэ  лъапIэхэр»

Илюшинэ  Миланэ,

Санкт-Петербург,  тхыдэ  щIэныгъэхэм  я  кандидат,  доцент.

Иужьрейм    ипэ    къихуэу       мамлюк    сулътIану    тета     Аль-Гъуурий   Къанщауэ   (1501-1516)  и   усэ   тхылъ   Iэрытх   щIэлъщ  Дание    пащтыхьыгъуэм   и   тхылъ   хъумапIэу  Копенгаген  дэтым. 

Ауэ  Iэрытхым   тепщIыхьмэ, сулътIаным  зэреджапхъэр  Аль-Гъэурий  Къанщауэщ,  сыту  жыпIэмэ,  унэцIэм   и   япэрей   хьэрфым  IупщIу  фэтхьэ  («э» кIэщI) телъщ. А  хьэрфзешэ  дыдэращ  телъыр  «Къащидэ лъапIэхэр»  и фIэщыгъэу  Аль-Гъэурий       и    мамлюкхэм   язым   кърыригъэтхыкIа   усэ   тхылъу  Iэрытххэм  я   институт  Каир   дэтым   щIэлъми.  (Дание тхылъ хъумапIэм щIэлъ  Iэрытхым  ит   усэ  плIыщIрэ  тIум  щыщу  щэщIрэ  хыр  къазэрыщхьэщыкIышхуэ  щымыIэу  «Къащидэ лъапIэхэм»  тохуэ). «Э» кIэщI  телъщ   Аль-Гъэурий   Къанщауэ   и  цIэкIэ  икIи  и   лъэIукIэ  ящIа  «Шахнаме»  тхылъым  и   копиеми.

Тхыдэтх Ибн  Ийас (1448-1524)  сулътIаныр  тахътэм  щитIысхьа  махуэм  ирихьэлIэу   хузэхилъхьа  усэми, 1512 гъэм  и  гъэмахуэм къэхъуа Iуэхугъуэхэм  щытепсэлъыхьыж  къащидэми    Аль-Гъуурий  цIэ лейм  хэт   «гъ» хьэрфым  щытрилъхьэр  дэммэщ  («у»-кIэщI).  Гугъущ  уи  нэгу къыщIэбгъэхьэну   сулътIаным   и   лъэхъэнэгъуу   щыта,   шэрджэс мамлюк  унагъуэм  къыхэкIа   тхыдэтх  цIэрыIуэ  Ибн  Ийас   сулътIаным   и   унэцIэр  пэжу  зэратхыр  имыщIауэ.   Апхуэдэ  дыдэу  фIэщщIыгъуейуэ   къыпщохъу езы  сулътIаным  и  унафэкIэ  ятха  тхылъхэм  щыуагъэ  кIуэнри. Мысыр    тхыдэтх   Шэхьбан   Мухьэммэд   Марсэ  зэрыжиIэмкIэ,  Iуэхур  дыкъуакъуэ  зыщIа   щхьэусыгъуэу   щытынкIи   хъунур   Къанщауэ  и   хэкур  Аль-Гъэур  (иджырей  Иорданием,  Палестинэм,  Израилым  хыхьэ)  щIыпIэм  ирипхыну  зэрыхуеярщ.  Апхуэдэ  гукъыдэж  абы  ищIынкIи   щIэхъуар    къыбгурегъаIуэ     сулътIаным    шэрджэсхэр    гъэсанидхэм    къатехъукIауэ,  абы   къикIыр – хьэрып  лъабжьэ  яIэу -   жиIэу  зэрыщытам.  Ибн  Ийас  и  тхыдэр   щитхыжар  Мысырыр  Уэсмэн   къэралыгъуэм   хыхьа  нэужьщ,  абы  щхьэкIэ  мамлюк   сулътIаныр  хьэрыпхэм  къахэкIауэ  къигъэлъэгъуэныр  фIэигъуа  къыщIэкIынкъым.  Иджырей  тхыдэ  щIэныгъэм  тхыкIитIми  ущрохьэлIэ: Аль-Гъуурий, Аль-Гъэурий. Мы  лэжьыгъэр  урысыбзэ  тхыгъэхэм   нэхъыбэрэ   къыщыкIуэ    Аль-Гъуурий    тхыкIэм  тетщ.

Мамлюк   дзэзешэ    куэдым   хуэдэу,   Къанщауэ    Гъур  къызыхэкIам теухуауэ   хъыбар   гунэс   щыIэкъым.  Абы  и   цIэ   лейр  Каир  дэт  быдапIэм  хыхьэ  Аль-Гъуур    казармэм  ирапх.   Къаит-бей  (1468-1496) и мамлюкыу щыщыта  зэманым  Къанщауэ  абы   щеджагъэнщ.   Хуэзыгъэфащэ  щыIэщ  сулътIан  хъуну  зи  натIэ  щIалэр  куржы  къалэ Гори е абы и  Iэгъуэблагъэм  къыщалъхуауэ, сыту  жыпIэмэ  аль-Гъуур  казармэм  щIэса  мамлюкхэм  я  нэхъыбэр  а   щIыпIэм  щыщт.  Мысырым  Къанщауэ  къэзышауэ  зыхуагъэфащэр  Бабирди  зи   цIэ  сондэджэрырщ.  

          Къанщауэ  Гъур  Къаит-бей и  мамлюкыу  щытащ.  Щхьэхуит  хъуа  нэужь,  абы   шырэ  фащэ  къызыхащIыкIын  щэкIрэ къратащ, итIанэ  сулътIаным  и  камердинеру  – мамлюк аль-джэмдария[1]  - жыхуаIэм хуэдэу ягъэуващ.  ИтIанэ  щIалэр   Къаит-бей  и  хъумакIуэхэм  хагъэхьэ.  I48I гъэм, езым  и   цIэджэгъу, дзэзешэ  ХъэмсмиIэ  Къанщауэ   и  жэрдэмкIэ,  Къанщауэ  Гъурыр  Мысыр  Ищхъэрэм  и  кашифу (унафэщIу) ягъэув. Илъэсищ  докIри  ар   пщIым я  дзэпщ  цIэр  зэрихьэу  Хьэлэб  ягъакIуэри  Тарсус  и къалэтет мэхъу, зэман докIри  Хьэлэб  къегъэзэж.  I489 гъэм щегъэжьауэ  ар  сэреидзэм и  пашэу, а  къалэм  сулътIаным   щилIыкIуэу    мэлажьэ.  1493 гъэм Къанщауэм  зыкъэзыIэтахэр щытхъу къилэжьу игъэмамырыжащ. КъыкIэлъыкIуэу ар Малатье (Анадолэ КъуэкIыпIэм) и тет хъуащ.  ЩIыпIэ пхыдзахэм фIыуэ зэрыщылажьэм  Къанщауэ  Гъур  зи  унафэм  зауэлI мин  нэхърэ мынэхъ  мащIэ  щIэт  сулътIаныгъуэм  и  дзэпщ  пэрытхэм  ящыщ  ищIат.   Къаит-бей  дунейм  ехыжу  абы  и  къуэ  Ан-Насир  Мухьэммэд  трагъэкIа нэужь, сулътIан  хъуну  къагъэлъагъуэхэм    язт  Къанщауэ  Гъур.  Аз-Захир  Къанщауэ (1498-1499/1500)  ар  сулътIаным  и  мамлюкхэм  я  пашэу  зэригъэуву,  Къанщауэ  Гъур  Аль-Адиль  Тумэнбей  дзыхь зыхуищI  къулыкъущIэхэм  ящыщ  хъури,   администрацэм  зэуэ къулыкъуиплI  щрихьэкIын щIидзащ:   дэуэдар нэхъыщхьэ - «шакъалъэм  и хъумакIуэ» (сулътIаным  и  дэфтэр хъумапIэм и  унафэщI); уэзир (ар налогхэмрэ сулътIаным и пщэфIапIэмрэ кIэлъыплъырт), устадар (унэзехьэ, сулътIаным и чэнджэщэгъу, сулътIаным и  унафэр   абы  и  псэупIэхэм, и хъумакIуэхэм, и мамлюкхэр  зыщIэс  казармэхэм  щыпхызыгъэкI), кашиф нэхъыщхьэ.  Аль-Адиль Тумэнбей 1501 гъэм  мэлыжьыхьым и 19-м  традзащ. Абы и  пIэ  иувэну  хэта  эмиритIыр  къанэри,   къыкIэлъыкIуэ махуэ  дыдэм,  1501 гъэм мэлыжьыхьым и 20-м,  Къанщауэ Гъур сулътIан хъуащ. Ибн Ийас щыхьэту къоув абы унафэр къыIэрыхьэу тахътэм щитIысхьа махуэм  гъыныр зэпимыгъэууэ, сулътIаныгъуэри  тепщэм   хуэфащэ  щхьэешыхьэкI   фIыцIэри  къищтэн  имыдэу  нэпс  куэд  зэрыщIигъэкIамкIэ.  Апхуэдэу хъуами, къыкIэлъыкIуэ  илъэс  пщыкIутхум  сулътIаным   ткIийуэ   Мысырым   унафэр   щиIыгъыфащ.  

          ЕпщыкIутхуанэ     лIэщIыгъуэм   и   кIэм   мамлюк    тепщэгъуэр   мылъку  и  лъэныкъуэкIэ  къызэрымыкIуэ   щытыкIэ  гугъу  ихуат.   Хэхъуэ зимыIэж хъарзыналъэр  зэригъэпэщыжын  папщIэ,  Къанщауэ  Гъур   хэхыпщIэхэр,  къэрал  ихьэпщIэхэр  нэхъыбэ  ищIат,  псапэхуэщIэу  зэрахьэ хэхъуапIэ  гуэрхэр  хэкум  и  мылъкум  хигъэхьат.   Ар  зи  гуапэ  мыхъуа  къулыкъущIэхэми    цIыхубэми   я   мыарэзыныгъэр   нэрылъагъут.  СулътIаным  и  Iуэху зехьэкIэ  ткIийм  япэщIыкIэ  фейдэ къимыхьу  къафIэщIащ, къекIуэкI хабзэм тету унафэм къыпэщIэувэхэмрэ  ныкъуэкъуэххэмрэ  къалащхьэм  дагъэIэпхъукIмэ мынэхъыфIу пIэрэ жаригъэIэу.  Къаугъэхэр   зэпыуртэкъым.   Къулыкъу  зезыхьэхэм  гурыщхъуэ  зыхуамыщI  яхэттэкъым,  илъэс  нэхърэ нэхъыбэкIэ    тепщэгъуэм   щагъэлэжьаи  къахэкIакъым.  Зэрытеувэрэ   илъэситху  щрикъум,   сулътIаныр    традзыну   зи   мурад   щIэпхъаджащIэ   гуп   аргуэру   къаубыда  нэужь,  Къанщауэм  и  гур  нэхъ  загъэри  апщIондэху  Каир  къимышэу  щIыпIэ  пхыдза   гуэрым  щиIыгъа  и   щхьэгъусэр  Чэщанэм  къигъэIэпхъуауэ   щытащ.    

          Къанщауэ   Гъур   адрей   мамлюк  сулътIанхэм    нэхърэ   мынэхъ мащIэу  елIалIэрт   сулътIаным   и    пщIэмрэ   и  Iулыджымрэ   зыIэтыну  Iуэхухэм.    Диным  зэрызыщIигъакъуэмрэ  щэнхабзэм  зэрыхэлэжьыхьымрэ   и  фIыгъэкIэ,  абы   Алыхьталэм   фIэлIыкI,  щIэныгъэр  зи   щIасэ  сулътIану  фэ къытеуат.  Мылъкур  бэгъуэн  папщIэ  зэхуигъэхъуа  экономикэ  зэхъуэкIыныгъэхэми,  къулыкъущIэхэм  я   зэныкъуэкъум   кърикIуэ   Iэуэлъауэхэми  нэхъ  фагъуэ  ящIэхъукIыртэкъым  псапэу  къаIэт Iуэху  щхьэпэхэри,  щIэх-щIэхыу къызэIуах мэжджыт лъагэхэри, еджапIэ телъыджэхэри,  тхылъ   хъумапIэ  бейхэри.

          1503 гъэм  и  гъатхэм  сулътIаным  и  унафэкIэ  яухуа мыдрисэ телъыджэ  къызэIуахат.  Абы  теухуауэ  къаIэта  тхьэлъэIур  жэщ  псокIэ екIуэкIащ. Мыдрисэ унэр  дахэу  зэрызэлъыIуахам зэритхьэкъуам  къыдэкIуэу,   къекIуэлIахэр   уэздыгъэ   цIыкIухэмкIэ   къэгъэнэхуа  Iэнэхэм ятелъа  ерыскъы  берычэтыр  ягъэщIагъуат.  ИужькIэ  сулътIаным   мыдрисэм пэгъунэгъуу  кхъэлэгъунэрэ  псыутх  зыхэт  псыефапIэрэ  хригъэщIыхьащ, I503 гъэм  абы  мэжджытыщIэ   щригъэухуащ.

          Къалэ  лъапIэхэм   хьэжыщI  кIуэхэр   зэкIуалIэ  Акъабэ  Къанщауэ   и   унафэкIэ,      гъуэгурыкIуэхэр  зыщIэсынрэ    быдапIэ   зыбжанэрэ  дащIыхьат. 1515 гъэм и  бжьыхьэм  Хъаирбек  зи   цIэ  архитекторыр   инженер,  пхъащIэ,  ухуакIуэ гуп  и  гъусэу  Мэчэм  кIуауэ щытащ    гъуэгурыкIуэхэм  папщIэ  сымаджэщрэ  екIуэлIапIэрэ  иухуэну.  КъинэмыщIауэ,   абыхэм  унафэ  хуащIат  Мэжджыт  ЛъапIэм и пщIантIэр  мывэкIэ  къращIыкIыну,   Базан  псыежэхым икIыу къалэм   псы   ирашэлIэну.

          1506 гъэм и кIэм  е 1507  гъэм  ипэ  дыдэм  Щам  кърашри  мысыр къалащхьэм  пхъэщхьэмыщхьэ   жыгхэр,  удз  гъагъэхэр,  кокос  пальмэхэр кърашри  Чэщанэм  и  гупэм  кърагъэтIысэкIат. Ибн  Ийас  зэрыжиIэмкIэ, Къанщауэ Гъур  жэрдэмыщIэхэм   зыIэпишэрт  икIи   хадэщIэм  къыщикIухьын  фIэфIт.  1508  гъэм  абы  гуэл  IэрыщIрэ  IущIыхьхэмрэ  хащIыхьащ.  1513 гъэм сулътIаным  унафэ  ищIащ  Каир  псыутхыщIэхэр щыпхашыну.  

          СулътIаныр  ящыщт  тхылъ  зэдзэкIыныр,  ахэр   щIэрыщIэу къратхыкIыжурэ  къыдагъэкIыныр  зыфIэигъуэ   тепщэхэм.  Къанщауэ цIэрыIуэщ   мамлюк  сэрейм  щIэлъ  Iэрытххэм  сурэт япэу зэрахуригъэщIамкIэ.  Езы  сулътIаным  и  Iэдакъэ  къыщIэкIауэ  тхыгъитI  хэIущIыIущ.   Мысыр  щIэныгъэлI  Аззам  Абдулуэхьэб  а  тхыгъэхэм щытопсэлъыхь   1941  гъэм   утыку  кърихьа  лэжьыгъэм.  Езым  хуагъэфэща  щытхъу  усэм   Къанщауэ  усэбзэкIэ  иритыжа  жэуапыр  Аль-Гъази  Нэжмудин    и   биограф    псалъалъэм     къыщехь.

Дание   пащтыхьыгъуэм  и  тхылъ  хъумапIэм   щIэлъ  Iэрытхыр  фIыуэ хъума  хъуакъым,  и  Iыхьэ  гуэрхэр  къыпхуихыркъым. Ар къизытхыкIари, щатха  илъэсри  хэплъагъукIыркъым.  Тхьэмпэ   плIыщIыр   (тхылъымпIэ  напэ    къэс   сатырибгъу   тету)  зи    къуапэхэр   кхъуэщыныфэкIэ   къэдыхьа  европей  тхылъымпIэ  Iувыр   и  жинту  зэкIэрышхащ.  А теплъэщIэр Iэрытхым   щигъуэтар  Даниерауэ  хуэгъэфэщэгъуафIэщ.  И  дзакIэм  «CRVIII» хьэрфхэр  къытенащ икIи  тетхащ: «Poёmata Sultani Kanzuh el-Gauri». Тхыгъэм  хьэрфзешэхэр   псори  телъщ,  зэрытхар   шакъэ  фIыцIэщ,  нэсхъ  IупщIщ,  шакъэ   плъыжьми   урохьэлIэ,   псалъащхьэхэр  дыщэпскIэ   тхащ.  Иужьрейм  ипэ  ит   усэм    псалъащхьэ  теткъым.

          Тхылъым   ит   усэхэм  я   нэхъыбэр   диным  епхащ.  СулътIаным   и  цIэр къызыхэщ   едзыгъуэ  къэс   ар   Алыхьталэм   фIэлIыкI  муслъымэныфIу,   фIэщхъуныгъэ   куу   зыбгъэдэлъ    къэрал  тепщэу   уи   нэгу  къыщIегъэхьэ.  Едзыгъуэ  щхьэхуэхэм  суфийхэм  я  усэ  гъэщIэрэщIэкIэ   Iэмалхэм    уащрохьэлIэ:

1.    Тепщэр    Уэращ,    Iуммэтри     Ууейщ,

Гъуурийуэ   Уи    тхьэмыщкIэм    ныббгъэделъхьэ  

КъыIэщIалъхьа    сулътIан   пщэрылъыр...

 

2.    И  Тхьэм    йолъэIу    Гъуурийр,  

          Сыт  хуэдэ   Iуэху   къыхукъуэкIми,

Пащтыхь   ящIащ   ар,   

Ауэ    Лъагэуэ   ЛъапIэм    и    пщылIу  къэнащ.

 

3.    КъадэIэпыкъу   къыпщыгугъухэмрэ

Уи   пщылI   Гъуурийрэ; 

Уи   нэфIыр   псэм    и   плъапIэщ…

 

4.    Iэшрэф     Гъуурий     дзэр     зэригъэпэщащ,

ЩIэтщ   зауэлIхэр   сулътIаным   и   унафэ;  

 

5.    Тхьэм   и   Нэхур   илъагъуну   пIэрэ   Гъуурий?

Арат   ар   зыщIэхъуэпсыр 

Пащтыхьыгъуэми   тахътэми   хуемыплъэкIыу.

 

6.    ПсэкIэ   чэфщ     Гъуурий, 

Гур    зыгъафIэ    а    махъсымэ   IэфIым   еIубащи…

 

7.    СулътIан    тахътэм    ис    Гъуурий   щыхьэту   къоув

Нэхур    пащтыхьыгъуэм   зэрефIэкIымкIэ.

 

8.    КупщIэ    щIэлъщ    Гъуурий   и   усыгъэм,

Гум    къинэжынущ;

Абы  ещхь   усакIуэ   дапщэ   тета  мы  дунейм,

Иджы   зыми   я   цIэр   имыщIэжу.

 

9.    Къарууншэщ   Уи   пщылI   Гъуурий,

Гур   фIагъэкIуэдащ    къыIэщIэщIа   гуэныхьхэм;

ГущIэгъубэм    къолъэIу  и   псэкIуэдхэр   хуэбгъэгъуну!

 

10. Гъуурийуэ   Уи   пщылIыр    езыр     гу    Iувкъым:

Зэпыукъым   абы   Тхьэм    фIэлIыкIыу   щIигъэкI   и   нэпсхэр;

 

11. ФIыгъуэр     зыугуэшым    Уи    гущIэгъум   щогугъ,

 

КъагъэщIахэм   я    нэхъ    Iейм 

 

Щыпхъумэну   мэлъаIуэ;

 

12. ПсэкIэ   зыныуитащ   Гъуурийуэ   уи   пщылIым, 

И   гупэри   къыхуэбухам   хуигъэзащ.

 

13. Гуэныхьыбэу   уи    пщылI   Гъуурий

ЩIегъуэжакIэщ   икIи   къигъэзэжакIэщ…

 

14. Тхьэуэ    Лъэщым    йолъэIу   Гъуурий

 И    псэкIуэдхэр    хуигъэгъуну;

 

15. Абы   и    унафэр    егъэзащIэ,  

ФIыщIэ   хуещI,   и    щытхъури   еIэт;

 

16. Уэращ    щыуагъэхэр    зыгъэзэкIуэжыр,

Гъуурийр    узыгъэпэж    уи    пщылIщ;

 

I7.  ГуфIэгъуэ   Iэджэм   щIэлъэIуу    щыта    Гъуурийм

       Иджы   Уи    деж    екIуэлIапIэ    къыщелъыхъуэ;

 

18. Алыхьырщ     Гъуурий   зыхуэныкъуэр,

Абы  жиIэр   фIэзахуэщ,

И  унафэм  щIодэIу,

И  щIыхьэпIэм    деж  Iутщ;

 

19. Зэхэх  и  тхьэлъэIур

Тобэ    къэзыхьыжа   уи    пщылI   Гъуурий!

 

20. Гъуурийуэ    уи    пщылI  тхьэджэм

Сыту   фIы     куэд    Iэрыхьат   Уэ    Уи    тыгъэу!

 

21. БзэгукIи  гукIи

ФIыщIэ   хуещI   и   Тхьэм   Гъуурий,

ПсэкIуэдхэм   щыщтэу

Тхьэм   и   гущIэгъум   зыкъуедзэ;

 

22. Гъуурий   и   псэм   телъ   бжьыгъэр   тригъэкIыжыну  хуейщ,

ГущIэгъубэм    йолъэIу   зыхуигъэгъуахэм   яхибжэну;

 

23. Щыхъумэ   залымыгъэм

Уи   пщылI   Гъуурий,

И  чэзур   къэсмэ!

 

24. ЩифIэщщ   Гъуурий   и   фIылъагъум,

Ар   и    гъусэщ   Алыхьталэм    щыгугъхэм,

Тхьэм   и   пщылIхэм   яхэткъым   абыхэм   нэхърэ   нэхъ  лъэщ;

 

25. Уи   щабагъым    щогугъ    Гъуурийр,

Къэпхъумэну    мэлъаIуэ…

ФIыщIэр    гу    къабзэкIэ  еIэт;

 

26. ГущIэгъум   хиубыдэнырщ   абы  и   плъапIэр,

 КъыдэIэпыкъу,  ди   Тхьэ,    гъуэгу  захуэм   темыгъуэщыкIынкIэ;

 

27. Уи   пщылI   Гъуурийр   мэкIэзыз,

Гъазэ   имыIэу   зэринэкIащ  абы  и   псэкIуэдхэр;  

 

28. Зиусхьэныр   арэзы    къыхуэхъуну

Мэгугъэ    абы   и   пщылI   Гъуурий;

 

29. Уи   пщылI    Гъуурий   щIегъуэжри    къигъэзэжащ,

И   щIыб    яхуигъэзэпащ   абы   и   гуэныхьхэм;

 

30. Гъуэгу   захуэм   тету   шэ    пщылI   Гъуурий,

Тхьэм   и   нэфIыр   тыгъэ   абы   къыхуэщI;

 

31. Мы  дунейми   адрейми

Псори   щызезыгъакIуэм

И  гъащIэр   IэщIелъхьэ   Гъуурий,

Хуэарэзыщ  Алыхь    унафэм;

 

32. ПэIэщIэ   щIы   и   щыуагъэхэм   Гъуурий

Уи   пащхьэ    ныщихьэжкIэ…

 

33. Уэ   ди  Тхьэ!  Мыр  жызыIэр  Гъуурийщ…

 

34. Уэ   Гущабэ!  Уи   пщылI  Гъуурий

ПщIыхьэпIэ  къыхуэбгъэкIуэну  мэлъаIуэ;

 

35. Сэ,  Гъуурий – пщылIыр

СыпхуэжыIэщIэщ,  схуэбгъэгъуну  солъаIуэ;

 

36. Щыхьэту   къоув   Уи   пщылIыр

Уэ   УзэрызакъуэмкIэ…

 

37. ФIылъагъум   щифIэщщ   Гъуурий

ИгукIи,  и   гукъэкIхэмкIи;

 

38. ИщIахэр    къабылу  IахынкIэ

Мэгугъэ    Гъуурий,

Хуэкъабзэщ  абы  и   гур   Алыхьу   къэзыгъэщIам;

 

39. Сэ – Аль  Iэшрэф   Гъуурий - пщылIыр

ПщылIхэм   я    Тхьэм   солъэIу   си   натIэ   итым  сыхуигъэзэну;

 

40. Сытри  зигу пыкI!   Уэ къызэптащ

Уи  Унэмрэ  ЩIыналъэ  ЛъапIэмрэ  сахуэпщылIын  къалэныр,

Пащтыхьыгъуэри   къысIэщIэплъхьащ…

 

41. Хуэхъу  Абы   дэIэпыкъуэгъу,  Гъуурий;

 

42. Уа,  пщылIхэм  япщ! Уи  пщылI  Гъуурий

Иджы  щIыналъэхэм  я  нэхъыфIым   хуопабгъэ,

ЩхьэщыжакIуэм   деж,  и   чэзур    къэсмэ,  екIуэлIэжыну.

Гъуурийр   муслъымэн  Iэсэу,  зи    гупсысэхэр   псори   Тхьэм   хуэгъэза,  зи  IуэхущIафэхэр  цIыхубэм  ифI  зыхэлъ  къэрал унафэщIу  къыхощ  мы   сатырхэм.  Аращ  мыхьэнэ   нэхъыщхьэу  мы  усэхэми,  ахэр   гу   лъумытащэу  зэзыпх  щIагъыбзэми  къыхэбджыкIыр. Суфийхэм  я  гугъу зэрищIым  къегъэлъагъуэ  абыхэм  мамлюк   жылагъуэм   увыпIэшхуэ  щаубыду  зэрыщытар.  Мамлюк  сулътIанхэм   ущиякIуэхэм    папщIэ   хэщIапIэ    куэд    яухуащ,    абыхэм     пашэ   яхуэхъунур   нэхъыбэм  езыхэм   къагъэлъагъуэрт.   Апхуэдэ   хэщIапIэхэм    щагъасэ   зауэлIхэм  папщIи  псэупIэ  щыхагъэщхьэхукI  къэхъурт,  псалъэм   папщIэ,  Бейбарс   ЕтIуанэм   иухуахэм  ещхьу.  Езы   Къанщауэ  Гъур   хъэлуэтийэ   суфий    къудамэм   и  япэрей  зэхуэсыпIэр   къызэзыгъэпэща  Гюльшени   Ибрэхьим (I534 гъэм дунейм ехыжащ)  зыщIигъакъуэу   щытащ.  I5I6 гъэм,  Мардж  Дэбикъ деж  мамлюкхэр   уэсмэнхэм   щапэщIэува  зауэзэрылI   нэхъ   иным   ипэ  къихуэу,   Къанщауэ   Гъур    бэдэуийэ,   къадирийэ,   рифахьийэ   къудамэхэм    я   ущиякIуэхэр    дэщIыгъуу    и    дзэхэр   къызэхикIухауэ   щытащ.

СулътIаным    и    зауэлIхэмрэ  и   пщылIхэмрэ   я    гугъу    щещI   усэ тхылъым    и    япэ     напэкIуэцIхэм:

Си  зауэлIхэр   зыгу   зы   щхьэу  зэкъуэгъэувэ,

Къабзэрэ  IупщIу   щрет   абыхэм   я  плъапIэхэр;

ПцIыкIэ  ди   ужь  къихьахэр   зэтекъути  гъэкIуэд,

Хахуэм,  пэжым,  лIыгъэ  зыхэлъым

И  лъэр   гъэбыдэ;

ЩIэгъэт  ахэр   си  жьауэм,

Ахэращ   хэкум   и   гугъэри   и  хъумакIуэри;

Закъытеубгъуи   къалъыгъэс   абыхэм

Лъагэу   зыIэтын   ехъулIэныгъэ;

Псом   ялейуэ   хэкур   зыщыгугъхэм,

Псапэр  я  Iэпэгъуу,  ухыгъэм   и   пащхьэ   итхэм.   

ЩIэтщ  дзэр  унафэм, 

Псори  къытхуэпэжщ,   псори  зэрыIыгъщ.

Ди   къуэхэм   хуэдэу   долъагъу,   зэхэгъэж   дымыщIу;

Алыхьым     къихъумэ,   я   зэкъуэтыныгъэм    хэмыщIу; 

Гури   псэри    егъэнщI   фIылъагъуу   яхузиIэм,

ГуфIэгъуэкIэ    Тхьэм     дызэхуишэсыж.

Ящыщ   дэтхэнэри    ди     къуэшщ,

Блыным    хуэдэу    мыланджэу    хэкур   яхъумэ,

Я   къарур    трагъэкIуадэ;

ТекIуэныгъэр   зи   Iэпэгъу   ди    шуудзэм

И  шу   къэс    пэжкIэ   къыдбгъэдэтщ,

Зыми    гурыщхъуэ   хуэдмыщIу.

НыбжьыфIэ   къэс    ди    адэщ;  лIыкур  ди   шынэхъыжьщ,

НэхъыщIэ   псори   ди    бын    пэлъытэщ.

Мы  ищхьэкIэ  къэтхьа   сатырхэм   мамлюк    жылагъуэри,   сулътIан унафэри,   зауэлI  текIуэныгъэри   зи  Iэпэгъу   хабзэхэр    къагъэлъагъуэ.  А  хабзэ  лъагэхэм  мамлюкхэр  пэIэщIэ  хъуху,  къэралым   къыщыхъу зэрызехьэхэри    нэхъ   шынагъуэ   хъурт,  сулътIаным   и  унафэми,  и  гъащIэ  дыдэми    куэд   ямыкIужыныфэ   къытеуэу.    Дзэм   зэкъуэтыныгъэр зэрыфIэкIуэдамрэ уэсмэнхэм  ягухьа  дзэпщыр къазэрепцIыжамрэщ щхьэусыгъуэ  хуэхъуар  мамлюкхэр  Дэбикъ   губгъуэм    зэрыщызэхакъутами    Къанщауэ   Гъур   сулътIаныр   зэраукIами.

          Данием  и  пащтыхь  тхылъ  хъумапIэм  щIэлъ  тхылъ  Iэрытхым  ит усэхэр  мамлюкхэм  я  усыгъэм  и  щапхъэ  гъуэтыгъуейщ. «Муашшахъ» тхыкIэкIэ  зэхэлъхьа  абы  ит  къащидэхэмрэ  усэ  гъэпсахэмрэ    уи  фIэщ  ящI мамлюкхэм   я   щэнхабзэмрэ  я   цIыхубэ  зэхэтыкIэмрэ  бджын  папщIэ, «Къанщауэ  Гъур  и   Диваныр»   мыхьэнэшхуэ   зиIэ  тхылъу   зэрыщытыр.