Кэусэрий Мухьэммэд Захьид

Кэусэрий    Мухьэмэд    Захьид

             Илъэс  140  и  пэк1э,  жэпуэгъуэм  и  14-м  дунейм къытехьауэ щытащ   Урыс-Кавказ  зауэм  и  Iэужьу   хэкур   зыбгына  шапсыгъхэм  къахэкIа  дин  щIэныгъэлI  цIэрыIуэ  Кэусэрий  Мухьэмэд   Захьид.   Дэ дызэрыщыгъуазэр  мащIэми,  ар  дуней  псом   къыщацIыхум  къыщымынэу,  ислъам  диныр  хъумэнымкIэ, абы щымыщ къыхэмыгъэхьэнымкIэ лIыгъэ къызэрымыкIуэ  зезыхьа  дин щIэныгъэлIышхуэщ.  Фи   пащхьэ   итлъхьэ   тхыгъэр   имам  Кэусэрий  Кавказыр  и  хэкужьу   зэрыщытым  гушхуэныгъэ   лей   къезыт,  абы  и  тхылъхэм  къыщIэтэджыкIа    дагъыстэн   щIэныгъэлI  Ашхьарий  Абу  Муса   и    лэжьыгъэм     щыщ    пычыгъуэщ.

 

              ЩIэныгъэ     зыбгъэдэлъу      мы      Iуммэтым     хэтахэр             пэжыр    наIуэ     къащIыным,   абы     тегъэщIапIэ      къыхуэгъуэтыным   я   зэманымрэ     я     къарумрэ     трагъэкIуадэурэ    лIэщIыгъуэхэм   къыпхыкIащ,  апщIондэхуи  бэIутIэIу   куэд    яшэчащ:  тепщэхэм  хагъэзыхьу,  хуитыныгъэр    паубыду,  я    хэкур   ябгынэн   хуэдизкIэ  къэрал   Iуэху   ящIрэ   я   щхьэр   щIрагъэхьэу.  Я    Iуэху    еплъыкIэр   къагъэнаIуэу    къедауэхэм  щепсалъэкIэ,   ди   Iимамхэм  Iэмал    зэмылIэужьыгъуэхэр, къэIуэтэкIэ   къызэрымыкIуэхэр   къагъэщхьэпэт.  Хэт    бзэ    шэрыуэ   бгъэдэлът,  хэт  щабэу   трилъащIэт,   хэти    бгъэдэхьэкIэ    щхьэхуэ   зиIэ    дин    къудамэхэр   щIызэдауэр    фIэщыгъэхэр    зэрызэмыщхь    къудейм   къыхэкIыу    жаIэурэ,   термин    зэтемыхуэхэр    къабыл    ящIт.      

           Iуэху   бгъэдэхьэкIэкIэ    апхуэдизу    зэрызэщхьэщыкIым    хуэдэу, абыхэм    акъылышхуэкIэ  къахэщхьэхукIхэр   яхэтт:  захуагъэр  сэтей   щащIым    деж,  лъэныкъуитIым   я   зым    худамычыхыу,  «мащIэ   и    куэдакIэ»   мыбэлэрыгъхэу.    Апхуэдэ  щIэныгъэлIт,  шэч  хэмылъу, Iуммэтым   и  Iимамышхуэхэм  пцIы   щытралъхьэм    и    псалъэр    хуабжьу  зыгъэIуа,  муслъымэнхэм   лъапIэу   ялъытэ    Iуэху     еплъыкIэу   Алыхь    талэр   зыми    хуэмыгъэдэныр   къихъумэн    папщIэ,   пщIэнтIэпсрэ   шэкъэрэ    зыгъэжа    Кэусэрий    Мухьэммэд      Захьид. 

 

                  А   Iимам    махуэр    I878   гъэм   жэпуэгъуэм   и   I4-м  Тырку   къэралым  и   къуэхьэпэ-ищхъэрэм    хуэзэ   Дюзджэ   къалэм  пэгъунэгъу  къуажэм    къыщалъхуащ.   Кэусэрий   и   къуэпсыр    адыгэ  мухьэжырхэм  я деж  йокIуэлIэж,   хэкум    икIа   абы    и    адэшхуэр  шапсыгъхэм  ящыщт.  Истамбыл   шэрихьэт  щIэныгъэ  зэригъэгъуэтыну  кIуэн  ипэ,  иджыри сабийуэ,  ар  и  адэм  иригъэджащ. Адэм   теухуауэ  тщIэр  ар  Кэусэрий   Алий   и    къуэ  Хьэсэну   зэрыщытамрэ    хьэдисхэм  хуэIэзэ  Щамил   Iимамым   и   гъэсэным  зэрыригъэджамрэщ.  И  къуэм  и  гур   щIэныгъэм      кIэригъэпщIэну    илъэкI   къигъэнакъым   адэм. 

              Зэман  дэкIыу  унагъуэр  Истамбыл  Iэпхъуэжа  нэужь, Мухьэммэд щIалэщIэм    а   къалэм   щыщ  щIэныгъэлIхэм  я  деж   еджэн  щыщIедзэ. I907 гъэм   езыр  егъэджэныгъэм  хуит  хуащIа   нэужь,   щIалэр  Фатихь  мэжджытым   хэт   мыдрисэм   егъэджакIуэу   ягъакIуэ    арат   Истамбыл дин  щIэныгъэкIэ  нэхъ   лъагэу   дэт    еджапIэр.   Хуэмурэ    Кэусэрий   и  гъэсэнхэр  егъуэтыж.   Абы   щригъэджащ   Истамбыл  университетми, Уэсмэн   сэрейм   хэхьэ  «Дарул хъилафэ»  еджапIэми.  А  зэманым  абы  и  ныбжьыр  зэрыхъур   илъэс   тIощIрэ   ирэт.   ЕгъэджакIуэ   IэнатIэм   пэрыту  щIалэм   Уэсмэн    тепщэгъуэм   дин    щIэныгъэ   IуэхухэмкIэ   и   унафэщIым   и   къуэдзэ   IэнатIэр    къыхуагъэфэщат.   Абы   текIын   гукъыдэжымрэ  къэралым   щекIуэкI  зэхъуэкIыныгъэхэмрэщ  Кэусэрий     Мысырым    Iэпхъуэныр     къызыхэкIар. 

             А  зэманым    къежьа   зэхъуэкIыныгъэхэм   диныр   ирагъэкIуэтэкIыу  цIыхубэ   гъащIэм    и   унэтIыныгъэ   псори   сыт    и     лъэныкъуэкIи  зэманым    драгъэкIуныр    я   мурадт.  А    лъэхъэнэращ    утыку    къыщихьар  «Зэкъуэтыныгъэрэ   ефIэкIуэныгъэрэ»  партым   и   лIыкIуэ  «тырку   щIалэхэр».   Абыхэм    я    мурадт   тепщэгъуэр   Абдул    Хьэмид   ЕтIуанэм    къыIэщIахыу  къэралым    конституцэ   хабзэ   щагъэувыныр. ГурыIуэгъуэт  Кэусэрий  и  IэнатIэм  къыIунэныр    зэрыдзыхьщIыгъуэджэ  дыдэр,  уеблэмэ  апхуэдэ  амал  зэрыщымыIэххэр.  ЩIэныгъэлIым  и  ныбжьэгъуу  икIи   и   акъылэгъуу  щыта  Абу  Зэхра  Мухьэмэд   зэрыжиIэмкIэ: «Кэусэрий  хэкIыпIищым  хэдэну  къыпэщылът: е,  зэрыхэкIуэдэнур  ищIэу, тырку  революцэм  и  уэчылхэм  наIуэу  япэщIэувэн,  абы   кърикIуэу  яукIын  е  лъэхъуэщым   ирадзэн; е  фэ  зытегъэуэн  гъуэгум  техьэу,  ящIэр   ядиIыгъыу  сэрейм игъэфIа  щIэныгъэлIхэм  я  фащэр  щитIэгъэн;  е  «Алыхьым   и    щIыр   хуиткъэ,   фыщызекIуэ   абы!» КъурIэн   аятым   ипкъ    иткIэ   Iэпхъуэн.  Абы   къыхихынкIи    хъунури   гурыIуэгъуэт». 

 

             Абдеж   щегъэжьауэ   Кэусэрий   гъуэгуанэ   тохьэ.  1922  гъэм  (Абдул Хьэмид   ЕтIуанэр   щагъэкIуэда  илъэсым)   кхъухьым  ису  ар   Александрие  къалэм  макIуэ. Абы   куэдрэ  щымыпсэууэ, адэкIэ  Дамаскрэ   Каиррэ  я зэхуакум  илъэс зыбжанэкIэ дэтщ, иужькIэ Каир дотIысхьэпэри, къэралыгъуэм и   дэфтэр  хъумапIэ нэхъ  ин дыдэм  щIэлъ  Iэрытххэм  йолэжь. 

              Кэусэрий    ислъам   щIэныгъэм   и    щIэиныр    куууэ     иджат.   Ар   арэзы   хъутэкъым   шэрихьэтым   и   къудамэ   щхьэхуэхэм   щыгъуазэ  зищIкIэ,  зи   Iуэху  зрихуэ    щIэныгъэ  Iыхьэр    зэрыщыту   иджти,   иужькIэ  къудамэ   щхьэхуэхэм   щылажьэ   IэщIагъэлIхэр   абы    ечэнджэщыжу  плъагъут.  Шэрихьэт  щIэныгъэхэм  я  доктор,  Мансурэ  къалэм  дэт  Iэл-Iэзхъэр  университетым  и  филолог  факультетым и декан  Iэл  Бэйуми    Мухьэммэд   Рэджэб   гурыIуэгъуэу  топсэлъыхьыж  абы:   «А  зэманым   Кэусэрий-Iустазым   муслъымэн    щIэныгъэм    и   щIэину    ялъытэ    тхылъхэм    куу   дыдэу   щыгъуазэ  зэрызищIыр  долъагъу.  Апхуэдэ    еджэкIэм    ар    дзыхь   хуэпщIыну   зыхуэфащэ   цIыху   ещI,   сыту   жыпIэмэ,   Кэусэрий    Iэпэдэгъэлэлу   зыри    иджтэкъым,    куууэ,  ифIи   и   дагъуи   илъагъуут   зэрыбгъэдэхьэр.   Гу  лъыботэ   мэсхьэб  зэмылIэужьыгъуэхэм  хэпщIа  щIэныгъэлIхэр   абы   фыкъыхьымкIэ   къызэреупщIыр,   апщIондэху    езыхэм     шэч    зыхэмылъ    фIэщхъуныгъэм   къуит     гупсэхугъуэр      ягъуэтт.    Бзэ     щIэныгъэлIхэм  я   нэхъыфIхэм  я   гугъу  пщIымэ, абыхэм  я  Iуэхури  Кэусэрий   емычэнджэщу    зэфIэкIтэкъым.  ЩIэныгъэлI  псори,   я   щIэныгъэр   къызыхах  къудамамэм емылъытауэ,  зэакъылэгъут   абы   Iимамыгъэр  зэрыхуэфащэмкIэ». 

               А  псалъэхэм,   шэч   хэмылъу,   щыгъуазэ   уащI    а   цIыхум   бгъэдэлъа    щIэныгъэм    и    инагъымрэ    езым    и     лъапIагъымрэ.   И   зэманым   псэуахэм   къыхуащIу   щыта   дзыхьымрэ   пщIэмри   къыбгурагъаIуэ    Кэусэрий     и    лъагагъымрэ     шэрихьэт     щIэныгъэм   щиIа    Iулыджымрэ       здынэсу      щытар. 

              Зи   гугъу    тщIа     Абу    Зэхра    Мухьэммэд   жеIэ: «ПщIэ  зиIэ  а   Iимамыр  ислъамыр  пхэнжу  къызыгурыIуэ  мэсхьэбыщIэм  щыщтэкъым,  ислъам   тхыдэм   хэмыта   щIэ   гуэрым   къыхуезыджэхэми   ещхьтэкъым.   Ар   бэм   зыужьыныгъэм  и   дамыгъэу   илъытэ   цIыхутэкъым, уеблэмэ   апхуэдэхэм   я   бийт.   Пэжыр    аращи,   Кэусэри   зыкIэлъыгъуазэIатэкъым, езыр  гъуазэ  ирикъут.  Къыхэзгъэщыну   сыхуейщ  ар,  шэч хэмылъу, къэгъэщIэрэщIэжакIуэу   (муджэдид)  -  «къэгъэщIэрэщIэжын»  псалъэм  и  мыхьэнэ    пэжым   (тэдждид)    техуэу  -  зэрыщытар. 

                Сыту жыпIэмэ,  къэщIэрэщIэжыныгъэ   пэжыр   Ислъамыр   зытета   лъагагъым   тегъэувэжауэ   ар   адрейхэм   зэрефIэкI   увыпIэр   етыжынращ:  и къежьапIэм  иIа  къабзагъэр,  къарур, къызэрымыкIуагъыр  къегъэщтэжыныр, и лъабжьэхэр   быдэ   щIыжыныр.  КъэщIэрэщIэжыныгъэ  пэжыр  бегъымбар  лъагъуэм   псэ  хэлъхьэжынырщ,   диным  хэмылъу  къыхыхьар   гъэкIуэдыжынырщ,  цIыхухэм  ислъамым  и  лъабжьэмрэ   и    тегъэщIапIэхэмрэ    егъэцIыхунырщ. Аращ   пэжымрэ  захуагъымрэ   зи  тегъэщIапIэ    къэщIэрэщIэжыныгъэ  хъужыр.    ИкIи    Кэусэрий   а   гъуэгум   техьат: бегъымбар  лъагъуэм  къэгъэпсэужыныр, тхылъ  щIэинхэм щыщу тхыдэ къуэгъэнапIэхэм щыщIэхъумахэр   къыщIэгъэщыжынырт  абы   зи   Iуэху  зэрихуэр.   Ди    япэ   ита    цIыху   къабзэхэм   я   егугъуныгъэр   хэлъу, Кэусэрий    а   Iуэхушхуэм   бгъэдэуват        суннэр    къихъумэу,    иджу,      зригъэубгъуу».

               Апхуэдэ   дыдэут   езыри   зэрыщытыр:  тегушхуэныгъэ  инрэ   еплъыкIэ захуэрэ   иIэу,  цIыху  пэжрэ  ехьэкI-нехьэкI  хэмылъу, зэпIэзэрыту  и  гум  илъыр  занщIэу   жиIэу.  А   бгъэдэхьэкIэращ  нэхъыфIри  зэраныгъэ  нэхъ  мащIэ   къэзышэри. Сыту  жыпIэмэ, ди  япэ  ита  цIыху къабзэхэм  жаIэу  щытащ:  IуэхугъуитI  щыIэщ  Iулыджым  ущыфIэлIыкI   мыхъуну -   хьукмымрэ  хьэдисымрэ.   Алыхь  талэм  и  диным нэфI-нейкIэ  бгъэдэмыхьэныр  дэ,  суннэ  Iыхьлым  щыщ  щIэныгъэлIхэм,  ди  Iуэху  зэфIэхыкIэщ.   Кэусэрий  и  гугъу  пщIымэ, абы   ар    гъащIэ   хабзэу   зэрихьэт. 

              Абы  и    акъылым   жанагъыу   хэлъамрэ   пэжыр   зэхэгъэкIыным  хуиIа   Iэзагъымрэ    я    щыхьэту   и   IэдакъэщIэкIхэр     къоув.  Кэусэри  лэжьыгъэ  куэд   къызэринэкIащ,  я   нэхъыбэр  зытехуар  дин къудамэ  гъуэщахэм  жэуап  етынымрэ  Абу  Хьэнифэ  Iимамым   и   пщIэ  ирагъэхуэхар  къэIэтыжынымрэщ.  Псори зэхэту къыубжмэ, абы и IэдакъэщIэкIхэм  я  бжыгъэр  тIощIрэ пщIым ноблагъэ,  тхылъ   щхьэхуэхэм   ядыщIигъуахэм   я  гугъу  умыщIмэ. ЩIэныгъэ  къудамэ куэдым, псалъэм папщIэ, хьэдис  щIэныгъэм, абы   лъагагъ   щиIыгъам  куэд   щыхьэт  тохъуэ. А лъэныкъуэмкIэ абы  и  егъэджакIуэ  икIи  и  ныбжьэгъу, Уэсмэн  тепщэгъуэм и иужьрей ислъам шейх Сабри МустIэфа  и  псалъэхэр  къэпхьыну  къозэгъ:  «Пэжыр  аращи, си ныбжьэгъу  шейх Мухьэммэд Захьид – Алыхьым  ари адрей дин  щIэныгъэлIхэри  ислъамым   къыхуэщхьэпэн хуэдэу  къихъумэ – зыхуэдэ  щымыIэу  хышхуитIым  хуэIэзэт:  хьэдисым и  хымрэ, фыкъыхь щIэныгъэм и хымрэ. А  щIэныгъэхэращ  икIи  ислъамыр адрей динхэм къахэзыгъэщхьэхукIыр». 

Кэусэрий    хэлъа    щэныфIагъыр   зыхуэдам   щыгъуазэ   дещI   Деобанд   щыщ   мухьэддисышхуэ   Баннури   Мухьэммэд – Юсуф.   Iимамыр   Баннури   йолъэIу   псалъэ   дахэхэр    къыхужиIэурэ   имыгъэукIытэну. «Къэзмылэжьауэ   къысхуэбгъэфащэ  уи   псалъэхэр фIыуэ сыкъызэрыплъагъумрэ  укъызэрысхуэарэзымрэ  я  щыхьэтщ», - хуетх абы КэусэриI.  НэгъуэщIыпIэ  деж  щыжеIэ:   «СыбгъэукIытащ, зи щIыхьыр  ин, сэ сызыпэжыжьэ  щэфэтхэм   сибгъэувэри,  ипэжыпIэкIэ, сэ схузыфIэкIыр мащIэ дыдэщ.  Алыхьращ  хуитыр   ди   гуэныхьхэр   къытхуигъэгъунуи,  и  тыгъэхэр  тхуигъэбэгъуэнуи».  

           А  Iимам махуэр  1952  гъэм  шыщхьэуIум  и 19-м (1371 гъэм зуль къэхьдэм и 19-м)  илъэс  блыщIрэ тху  ныбжьым иту дунейм  ехыжащ, зэрыхуафгъэфащэмкIэ фошыгъу узым къыхигъэзыхьа нэужь. Кэусэри и къарууншэгъуэм  и щхьэгъусэмрэ  и пхъумрэ  сымаджэ  хьэлъэу  щытахэщ, езыри кIуэ пэтми нэхъ лъэрымыхь  хъут. Баннури хуригъэхьа  тхыгъэхэм къыхощ абы и нэхэм фIыуэ зэрамылъагъужыр, абы къыхэкIыу лэжьыгъэм зэрыпэрымытыфынур. 

         Iимам  щэджащэм  къигъэна  щIэинри  щэджащэщ. Шэч хэмылъу,  Iимам  Кэусэрий  Алыхь  талэр    лIэщIыгъуэ     къэс   цIыхухэм   зэрахуэупсэ    нэфI   лейр  зылъыса   щIэныгъэлIт,  апхуэдэу  жызыIэхэм  дэри   драакъылэгъущ. 

Ашхьарий   Абу   Исхьакъ