АДЫГЭТХЫДЭМЩЫЩНЭХУ IЭРАМЭ[1]

                                      ЗэзыдзэкIар Къалмыкъ Аднанщ

    Къэзан 1912

                                                            Япэ Iыхьэ

              АдыгэлъэпкъымикъежьапIэр  къыщригъажьэржыжьэIуэщикъэпхутэжынугугъущ. МысырымиуэлийТэуфикъпэщэм  иригъэкIуэкIащхьэбжынымадыгэхэрмелуаниблхъууэкъигъэлъэгъуащ.  Хьэрыптхыдэтх, зекIуэлIхэм  ятхыгъэхэмахэр  мелуан 16 хъухэукъыхощ.  АбыхэмадыгэлъэпкъымилъахэукъалъытарПсыжьрэТэрчрэязэхуакудэттIуащIэрщ.

              Тхылъ сызэджахэм яхэтщ адыгэхэр, тхыдэр къыщемыжьэм, Мысыр исахэу. НэгъуэщI тхылъхэми Исуф бегъымбарыр Мысыр щихутам щыгъуэ, адыгэхэм  я  тетыгъуэу  абы исхэт жаIэ. Фирхьэун Iэмусис къыщытехьэм, ахэр зэбгрихури, Африкэм и щIыналъэ пхыдзахэм щызытрагуашэри, тIэкIу-тIэкIуурэ абы щыбзэхыжахэщ. «Нэщхъ зэхэукIахэр» зи фIэщыгъэ тхылъым итщ адыгэхэр хьэрып щIыналъэм иIэпхъукIауэ, ахэр щикIа зэманри Тхьэр арэзы зыхуэхъун  Умар Бын Iэл-ХъэтIаб хъэлифым  и лъэхъэнэм хуэзэу.  Ахэр Кавказым къыщихьам щыгъуэ, нарт лъэпкъыр абы щыпсэути, абыхэм я бзэр къащтащ.

              Адыгэхэм я тхыдэр улъэмыIэсыжын  хуэдизу жыжьэщ.  Ар Адэм, Нухь, Ибрэхьим бегъымбархэм  я деж къыщожьэ.  НобэкIэ Кавказым исхэщ: Адыгэхэр, Куржыхэр, Ермэлыхэр, Тырку лъэпкъхэр, Тэтэрхэр, Дагъыстэнхэр, урысхэр. А лъэпкъхэм я нэхъыбэр урысращ икIи я тепщэр аращ.  ИужьыIуэкIэ Нэмыцэрэ Иуанрэ къахэзэрыхьащ.

              Адыгэхэм Мысырым  къэралыгъуэ щаухуэгъати, а къэралыгъуэри лъэлъэжащ. Кавказ зауэр къэхъея нэужь,  Урысейр къатекIуэри, лъахэр ябгынащ.  Иса мелуанищым щыщу къинэжар мелуан ныкъуэщ. А Кавказ зауэм, Мухьэмэд Iэмин «НаIиб»-кIэ зи цIэ Iуам, щIыпIэшхуэ щиубыдауэ щытащ адыгэхэм я деж, малъхъи ящIыгъащ,  ягъэлъапIэу. 1875 гъэм, Тунис щIыналъэм, Рустум-пэщэ Шэрджэс пащтыхь увыпIэм щынэсат. ХьэтIа Шэрджэс щIэныгъэлIри, хъэлифым и чэнджэщэгъут. Рустум-пэщэр лъэпкъкIэ абазэт, илъэсипщIым иту, и анэри дэщIыгъуу Кавказым ирашауэ щытащ.  ХьэтIа-пэщэр къэбэрдейт. 

                              Тхьэращ хуитыр щIыр зыритынумкIэ   

              Нартымрэ испымрэ Кавказым зэрипсэухьамкIэ щыхьэт техъуэ лъэужьхэр къыщанащ абыхэм. Фарз псыхъуэм и Iуфэм деж щылъ мывэ упсахэр , зэрыжаIэмкIэ, испыхэм я псэуалъэу щытащ. Ахэр цIыху жьгъейуэ щыта щхьэкIэ, Iущхэт, иныжьхэр къагъэIурыщIэт икIи абыхэм я къару абрагъуэр къагъэсэбэпурэ я псэуалъэхэр ирагъэщIт, мывэ джейм къыхаупсыкIыурэ. Адыгэм и IуэрыIуатэм ихъумащ  Нартхэм ятеухуа куэд - я цIэхэм нэгъунэ. Аращ зэрыщытыр Тхьэм и Iуэхур: цIыхур тохьэ-токI, щIыр къонэ. Ар Езыр зыхуейращ къызыхуигъанэр.

    ФщIэну сыхуейщ, Мысырым  щытепщэу щыта адыгэхэри Кавказращ къыздикIахэр. Исхьэкъ и тхылъым зэритымкIэ, Къанщауэ Гъур, пащтыхь Къэтбей и къуэ Насир и анэшыр, цIыху къызэрыгуэкIт, щIэныгъэ бгъэдэмылъу, адыгэбзэм фIэкI зы бзэ имыщIэу. Мысырым къэралыгъуэ щаIащ, Кавказым ар щафIэкIуэдащ. Урысым иубыдахэ нэужь, мелуанищ хъууэ щытахэм щыщу  мелуан ныкъуэщ къэнэжар. Сытри зейр Тхьэращ, зыхуейм ирет.

              Рустум лIы къабзэм, лIы пэжым Александрие къалэ сыщыхуэзауэ щытащ. Ар адыгэ щIыналъэм къыщыхъуащ. Тунис къыщыкIуам щыгъуэ, илъэсипщI ирикъуатэкъым и ныбжьыр. Къызэрысу зауэлI хъунухэр щагъасэ еджапIэм щIэтIысхьэри, абы диным епха Iуэхугъуэхэр щиджащ, хьэрыпыбзэм и хабзэхэри, есэпри, франджыбзэри, тыркубзэри, зауэм епха гъуазджэри дэщ1ыгъуу. Еджэныр къиуха нэужь, Тунис къэралыгъуэм щыIэ къулыкъу нэхъыщхьэхэм щылэжьащ-пщым и хъумакIуэхэм я унафэщIу, къэрал кIуэцI министру, парламентым и зы нэрыбгэу икIи захуагъэм нэхъ хущIэкъу политикхэм ящыщу ялъытащ. 1860 гъэм Тунис хьэлэбэлыкъыр къыщыхъеям щыгъуэ, Европэм кIуэри, абы къыщикIыжар 1866 гъэращ. Къызэрысыжуи, зауэмкIэ министр къулыкъур иратащ, икIи хузэфIэкIащ къэралыр мамыру игъэпсэуну. Абы IэщIэлъа къулыкъу псори пэжу, Iущу, захуэу иIыгъащ.

              Рустум-пэщэр езыр зауэмкIэ министру тIэунейрэ Истамбыл кIуащ, япэм сулътIан Мурад ехъуэхъуну сулътIан зэрыхъуам щхьэкIэ, етIуанэм щыгъуэ Абдул Мэжид и къуэ Абдул Хьэмид ехъуэхъуну сулътIан зэрыхъуам щхьэкIэ.

              Шэрджэс ХьэтIа пщылIт, итIани щIэныгъэм и щыгум нэсащ, Iимамышхуи хъуащ, езы хъэлиф дыдэр къыкIэлъыкIуэрэ къечэнджэщу. Аращ сытым щыгъуи, дэнэ щIыпи ирехъу, щIэныгъэм цIыхур еIэт, и щIыхьыр ин ещI.

              Адыгэ щIыналъэм къыщыхъуа куэдым хамэ хэкухэм увыпIэшхуэ щаубыдащ, я щIэныгъэмрэ хабзэу яхэлъымрэ и хьэтыркIэ. Рустум-пэщэри ХьэтIа Шэрджэси  щхьэщэхупщIэ щIатри, щхьэхуит къащIыжахэщ, ИстамбылакIуэшхуэр иджыри къэмыхъу щIыкIэ.  Рустум-пэщэм уасэу щIатауэ щытар дапщэми сощIэ, ауэ Шэрджэс ХьэтIа уасэу щIатар зыхуэдизыр сщIэкъым.

              Рустум-пэщэр адыгэщ, и анэм и гъусэу ящащ сабийуэ, Шэрджэс ХьэтIа къэбэрдейщ. Абы и гъащIэм ехьэлIауэ аращ хэсщIыкIыр, къысхуэвгъэгъунщ.

              И лIакъуэ къызыхэкIам елъытакъым цIыху гъащIэм увыпIэу щиубыдыр - пщы псори пщыкъым, уэркъ псори уэркъкъым. ЦIыху къызэрыгуэкI куэд увыпIэшхуэхэм нэсащ я лIыгъэкIэ, я щIэныгъэкIэ, я цIыхуфIагъкIэ. Мысыр щIыналъэм пащтыхьыгъуэм щынэса адыгэлIхэр пщы-уэркъыгъэкъым  абы зэрынэсахэр. Абыхэм еджапIэ-гъэсапIэхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтащ, къэрал зехьэным щIапIыкIащ, ар зэрыадыгэм и щIыIужкIэ. СулътIан Бэрыкъуэ иухуауэ щыта еджапIэр ноби щытщ. СулътIан Инал ищIа мэжджытхэр щытщ. СулътIан Къэтбей къыщIэнащ еджапIи, лъэмыжи, мэжджыти. Мэдинэм дэт бегъымбарым и мэжджытыр мафIэсым Iисраф  щищIами -нэщI мазэу, 1466 гъэм- зыфIэзгъэувэжар СулътIан Къэтбейщ. Ар яухуэжын папщ1э, Къэтбей IэщIагъэлI щищ игъэк1уат  зыхуеину псори яIыгъыу, а 1уэхум ахъшэу динар минищэ  тригъэкIуэдащ. Мэжджытым тхылъ хъумапIи гуригъэщIыхьащ, тхылъ щIалъхьэнури иригъэшащ, КъурIэн лъапIэхэри  яхэлъу.

              Къанщауэ Гъур мащIэкъым къыщIэнар, Азхарым и азэнджапIэр  аращ езыгъэщIар. Абы къыщIэнащ фIыгъуэ куэд цIыхум и гъащIэр иригъэфIэкIуэну. Адыгэхэм абы пащтыхьыгъуэр  илъэс тIощIрэ тIукIэ ща1ыгъащ. А илъэс бжыгъэхэм пащтыхьу  тIощIрэ тIум зэIэпахащ тепщэгъуэр. Абыхэм япэр Бэрыкъуэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, ар ТIаш Темыр и пщылIащ. Абы къыкIэлъыкIуэр Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэджщ, итIанэ Бэрыкъуэ и пщылIу щыта Щихъ-Ал-Мыхьмудий. Абы иужь итщ езым и къуэ Ахьмэд. Абы иужь итщ Темыр и къуэ Абу-Ал-Фэтхь. КъыкIэлъокIуэ езым и къуэ Ахьмэд. Ебланэ пащтыхьу щытащ Бэрыкъуэ и пщылIу щыта Барысбий. Ар токIри и къуэ Исуф  лъегъэс пащтыхьыгъуэр. Абы и ужь къоувэ Чыкъмыкъ. Абы къыкIэлъокIуэ Чыкъмыкъ и къуэ Инал. ИтIанэ МуIэед и къуэ Ахьмэд. ИтIанэ Хъушкъэдэм, МуIэед и пщылIу щытар. КъыкIэлъокIуэ  Къэтбей и къуэ Бэлэбей. Ар МуIэед и пщылIу щытащ. Инал Шэрджэс щIыналъэм къриша нэужь, пащтыхь МуIэед къищэхуащ, Темырыбгъэ цIэр иIэу щытауэ жаIэж. 16-нэ пащтыхьыр Iэбу-Сэхьидщ. Ар пащтыхь Бэрысбий и Iыхьлыхэм ящыщ зыщ. Езы Бэрысбий пащтыхьу щытетам щыгъуэ, и дэIэпыкъуэгъу хуэдэу щытащ. Абы къыкIэлъокIуэ Къэтбей и къуэ Мухьэмэд. Мухьэмэд куэдрэ темыту текIри, езым и анэш Къанщауэ Езанэр пащтыхьу теуващ. Абы къыкIэлъыкIуащ Жанболэт, итIанэ-Думэнбей. «Тухьфэтул-Назирин» тхылъым зэритымкIэ, Думэнбейр Къэтбей и пщылIу щытащ. ИтIанэ Къанщауэ Гъур къытехьащ. Иужь дыдэр Гъурым и къуэшым и къуэ Думэнбейщ.

    Дунейр яухуэри,

    Хабзи щIалъхьэжащ.

    Адыгэр хъыбару къежьащ,

    Хъыбару къэнэжащ.

       Аращ, адыгэхэм я тхыдэм ехьэлIауэ тхылъхэм итыр. Нобэ къэнэжахэм яхэлъ хабзэ адэ щIэину къахуэнам уеплъмэ, абыхэм щхьэкIэ мэжусий пхужыIэнукъым. Абыхэм я хабзэр муслъымэн дин хабзэщ.