Лермонтов Михаил: КIуэрыкIуэсэж

ЗэзыдзэкIар Ацкъан Русланщ

 Бгырыс хъыбар

 

Хьэрун мэкIуэж и унэ щхьэхьу,

Бгъэм щIигъэIа тхьэкIумэкIыхьу.

И жэкIэр бланэм зым щымыщ

Абы и жэкIэм елъытауэ.

МэкIуэж и фочыр хыфIидзауэ.

ЦIыкIу хъуащи, щIылъэм къытемыщ.

Ар къыщIэкIакъым адыгэлIу,

Нэмыси хабзи щыгъупщащ.

Къыхэзэрыхьри шынэр и лъым,

КъызыхэкIар игъэгъуэщащ.

 

И адэ хахуэр, и къуэшитIыр,

Лъы пщтыркIэ щIыпцIэр ягъэщIытэу,

ЗэуапIэ губгъуэм къринащ,

Ялъ зыщIэжынум хигъэнащ…

 Дохьэжыр махуэр хьэрэкъуакIэ,

Бгы нэкIум ныбжьхэр къызэпхопс.

Макъ щэхухэр губгъуэм щызэхуос,

ДэхьэхыгъуафIэхэр ираджэу.

 

Къыкъуоу арыххэу ищхъэрэжьыр,

ПсыIагъэ мащIэр кърихьэжьэу.

ГуфIэжу мазэри къыщIокI,

Уэгу лъащIэм вагъуэхэр IэщIокI!..

 

Хьэрун къоувыIэ, и псэр пыхуу.

Бгы лъапэ мазэм къигъэнэхум

Къыщелъагъужри щалъхуа жылэр,

Дыгъу хуэдэ, бжыхьым ар йопщылIэ.

Щыдымкъым зыри къуажэ кIыхьым,

Хэт хуэдэщ зэрыжылэу пщIыхьым,

АрщхьэкIэ, ищIэркъэ Хьэрун,

КъыIэщIэкIакъым бий ерум

Езым фIэкIа псэ пыту зылI.

Адрейхэр псори губгъуэм илъщ…

Хъыбарри япэ къэсагъэнщ.

Ар ищIэу хэт жейм езэгъын?

 

Бгъэдохьэ ар бгъэныщхьэ унэм,

Плъыр сакъыу Iутым къуажэ гъунэм.

Щхьэгъубжэ лъахъшэм щэхуу доплъыр,

Уэздыгъэ нэфыр дапхъэм щоблэ.

Йобакъуэ сакъыу ар бжэщхьэIум,

Щхьэщохьэ пIэм хэлъ и ныбжьэгъум.

Сэлим, щошынэри гущIэгъум,

Тэмакъым щетхьэлэжыр щэIур.

Узыфэ бзаджэ къеуэлIащи,

Куэд щIауэ ар пэщIэтщ ажалым.

Иджы ныбжьэгъум къыхуогуфIэ,

Гуапагъэр и нэм къыщIоувэ,

Мэхъуж аргуэру гумызагъэ.

КъызэфIотIысхьэри ерагъыу -

КъодаIуэ, пэплъэу хъыбарыфI.

 

Хьэрун, и нэгур хъуауэ кIыфI,

И хъыбар дыджыр ирешажьэ,

Ещхьу удын зытрашащIэм:

«ЖэщитI-махуитIкIэ ауз зэвым

Дыщызэуащ, зыдмыгъэпсэхуу.

Си адэ дыщэр хэкIуэдащ,

Абы къуэшитIри кIэлъыкIуащ.

Нобэ гупым димымахуэт.

Къыхэсхри си псэр ажал мафIэм,

Щхьэ закъуэу гъуэгу сыкъытехьащ,

ПхуэмыIуэтэнуи гугъу сехьащ.

Сыхуэдэт щакIуэм иху дыгъужьым,

Си лъакъуэр банэхэм яфыщIырт,

ИуIэрт зэми мывэ жаным.

СфIэщIт гъащIэ псокIэ сыкъэжауэ,

Сызыхъумари къысхуэмыщIэ.

Уи пащхьэ ситщи – Тхьэм и фIыщIэщ.

Уэращ ныбжьэгъум я нэхъыфIыр.

Бийр щхьэщыухукIэ сыпхъумэфым -

ИгъащIэ псокIэ сщыгъупщэнкъым,

ДэIэпыкъуэгъу ущызгъэщIэнкъым!..»

 

Сэлим и нэгум зыкъеуфэ,

И нитIым губжьыр къыщIоувэ.

ЛIэныгъэм нэхъри пэгъунэгъу

ЗыщIам иредз иужьрей псалъэр:

«АфIэкI уи нэгум сумыгъаплъэ,

Къэрабгъэр хъунукъым ныбжьэгъу!..»

И гущIэр мафIэм кърисыкIыу,

Шынагъэм лъынтхуэр пикъузыкIыу,

Хьэрун бжэщхьэIум йобэкъуэж,

Бжэр, хэщэтыкIыурэ, Iуоуэж…

 

Хьэрун кIыфIыгъэм къыхохутэ.

Бауэжкъым жэщыр, къебий хуэдэ,

И ныбжьми щIылъэм зыщеудыгъур.

Хьэрун и гущIэм щигъэтIыгъуэ

ГугъапIэ щэхур къоушыж,

ГуфIэгъуэр и нэм къыщIощыж.

Гухэлъ зелъатэр къеIусащ,

Ба пщтыру щIалэм и нэкIущхьэм,

КъылъэIэсащ псэм фIэфIу гущхьэм;

Нэгу къабзэр кIыфIым къыпхыпсащ,

Игу лъащIэм нэсу къыхуэгуапэу,

КъызэIуихыжу насып кIуапIэр.

Сыт къэмыхъуами къыхуэпэж

ЗэриIэр дауэ щыгъупщэжт!..

Къэгушхуэжауэ, ныхуопIащIэ

И куэбжэм фIыуэ илъагъу пщащэм;

Щхьэгъубжэ нэхум бгъэдокIуатэ,

Зелъатэу игу, зэщIодэIукI.

Уэрэд щхьэгъубжэм къыдоIукI:

 

Мазэр и закъуэу

Уэгум щозэш.

Зауэм Iухьэну

Щауэр ежьащ.

Фочыр щIалэщIэм еузэд,

Пщащэр епсалъэу бгъэдэтщ:

 

«Си щауэ, сыт щыгъуи

Гъэлъагъуэ уи лIыгъэр,

Ди Тхьэшхуэм щыгугъи,

Хуэпэж лъагъуныгъэм!

 

Уэгу къащхъуэм къехъумэ

Гухэлъым хуэпэжыр,

И мыгъуэр игу къэкIым,

Къару къыхохьэжыр.

 

Гухэлъым хуэпэжыр

И закъуэ яукIкъым:

Ар зауэм хэкIуадэм,

И мыгъуэр йолIыкIыр.

 

Гухэлъым епцIыжри

Къэрабгъэри зыщи,

ХэкIуадэм апхуэдэр -

Игу щIэгъуркъым зыми.

Уэшх хуабэм уIэгъэр

ХуитхьэщIкъым апхуэдэм,

ТетIысхьэркъым къуаргъи

Апхуэдэм и хьэдэм».

 

Мазэр и закъуэу

Уэгум щозэш.

Зауэм Iухьэну

Щауэр ежьащ…

 

Аргуэру, и щхьэр къыфIэхуауэ,

Хьэрун кIыфIыгъэм ныхохьэж,

АрщхьэкIэ здэкIуэр имыщIэж.

Къыбгъэдохутэ щалъхуа унэм.

ИкIуэдыкIащи и гум шынэр,

ГугъапIэу хъуар къощIэрэщIэж.

ПIейтейуэ доплъ бжэ дамэдазэм,

Къилъыхъуэу нэкIэ псэм и гъуазэр.

И анэр исщ гъэшауэ пIэкум,

Нэр тримых абы бжэщхьэIум,

Къытригъэзэжу Тхьэм йолъэIур

Къыхуихьыжыну, зы хэмыщIу,

И щIэлъэныкъуэр, и бынищыр!..

 

Дохьэж акъужьыр хьэрэкъуакIэ,

КъэкIуэну псалъэм щышынауэ.

Щытщ щIалэр, игу къызэфIэнауэ.

ЕлъэщIри нэпсыр, щэхуу маджэ:

«КъысхуэщIыт IэплIэ, сянэ дыщэ.

Сыкъелщ си закъуи урыс Iэщэм,

СыкъэкIуэжащ, узгъэфIэжыну,

Хъум плъэмыкIыж – узесхьэжыну!..

Тхьэм елъэIу макъыр зэпыуащ,

ПлIанэпэм упщIэ къыщыIуащ,

Иригъэубыду уи гур щIыIэм:

«Уи къуэшхэр, уядэр дэнэ щыIэ?!»

«Щатащ зауапIэ губгъуэм я псэр».

«ПщIэжакъэ уилъ, лIым зэрихабзэу?»

«Къэнар си закъуэт, сыхэкIуадэм -

Ди адэжь лъапсэр хъунут нэщI.

СыкъэкIуэжащ, сытежу лъатэм,

БдэзгъэпсынщIэну уи гухэщI!»

«ЗэтепIэ уи жьэр, насыпыншэ,

Уи псалъэ къэскIэ гум тохьэлъэ.

Щхьэ умылIарэ лIыгъэ пхэлъу?

Хьэрэмщ узэзгъэфа быдзышэр.

Сыноджэфынкъым афIэкI къуэкIэ,

Си жьыщхьэр згъэпудынкъым уэркIэ!..»

ЖиIакъым зы абы нэмыщI.

 

Хьэрун жэбзащ, идзыжкъым ныбжь,

Зэхехыр и гур къызэреуэр.

Апхуэдэу, щыблэр уа нэужь,

Щым мэхъу дунейр, уигъэгужьейуэ.

Хьэрун бжэщхьэIум йобэкъуэж,

КIыфIыгъэ псыIэм ныхохьэж.

Гъуэгущхьэм шынэр къыщыпоплъэ,

Хьэ щэхурыпхъуэу нэм къыщIоплъэ.

Пэплъащ Хьэрун иджыри тIэкIурэ,

АрщхьэкIэ жэщым дэгъуэгурыкIуэм

ФIэкIа зы макъи зэхимыхт,

Бжэр анэ дыщэм къыIуимыхт,

КъыкIэлъымыджэт, щIегъуэжауэ.

Хьэрун игу къекIуэрт, щхьэр и жагъуэт.

КъыIуигъэзыкIри – кIэрэхъуащ.

И къамэ Iэпщэм ар епхъуащ…

 

Пщэдджыжьым жьыуэ щIэкIа анэр

И къуэм и хьэдэм жьэхэуащ.

ГухэщIыр псыдзэу къыщIэуащ,

ИрихьэкIащ итIани и нэр.

Ебзейуэ хьэхэр и уIэгъэм,

Сабийхэр башкIэ кIэщIэIэбэу,

Къыщымэхъашэу зэрыкъуажэу,

Илъащ утыкум хьэдэ къуаншэр,

ЛIыжь гуэрым пщIантIэм къыдишыху,

ЩIыпIэ бгынам щыщIилъхьэжыху.

КIуэрыкIуэсэжым и хъыбарым

ЗэлъищIысащ адыгэ хэкур,

ЯIуэтэжыхукIэ ягъэбагъуэу.

Езым и ныбжьыр джабэ нэкIум

ЖэщкIэ гъуэгурыкIуэхэм щалъагъур.

Ар щэхуу куэдым я щхьэгъубжэм

Пщэдджыжь нэмэзым къытоуIуэ.

КъыщIэмыхьэн хуIупхкIэ уи бжэр,

Дунейм темыт зыбгъэдэувыIэ.

Псом хуэмыдэжу къурIэныбзэм

Щышынэу жаIэ абы и псэр.

Зэрызэхихыу – зричынущ,

Ещхьу зауапIэм къикIуэсыкIым…