Франджы тхакIуэхэр

 Мериме Проспер (1803-1870) франджы тхакIуэ цIэрыIуэщ. Абы и къалэмым къыщIэкIащ хъыбар, новеллэ хьэлэмэт куэд, повесть зыбжанэ. Мериме къызэринэкIащ тхыдэр зи лъабжьэ тхыгъэ купщIафIэхэри.

            Наполеонрэ урысыдзэмрэ Бородино щызэзэуэн и пэIуэкIэ Шевардино быдапIэр 18I2 гъэм шыщхьэуIум и 24-м (фокIадэм и 5-м) къаувыхьауэ щытащ франджыхэм. Абдеж щекIуэкIа зауэ гуащIэращ Мериме Проспер зи гугъу ищIыр.

ЗэзыдзэкIари  пэублэ  псалъэр зытхари  Къэрмокъуэ Хьэмидщ

БыдапIэр къащтэ

            Си ныбжьэгъухэм ящыщ офицер гуэрым къысхуиIуэтэжащ мы хъыбарыр. Езыр илъэситI-щы и пэкIэ Алыджым щылIащ. Хъыбарыр сигу къинащ, сщыгъупщэжыркъым. Аращ фхуэсIуэтэжынур.

            Бжьыхьэпэ мазэм и плIым полкым сынэсащ. Полковникыр къысщыгуфIыкIакъым.  Ней-нейуэ къызэплъащ. Генерал Б. и тхылъымпIэр щезгъэлъагъум, сызэпиплъыхьащ, ифI зыкъришэжауи къысфIэщIащ, псалъэ гуапэ гуэрхэри къызжиIащ.

            Капитаным сригъэцIыхуащ абы. Дзэр къызэхикIухьри къигъэзэжа къудейт капитаным. ЦIыху къамылыфэ щхьэпэлъагэт ар, нэщхъыцэт. Сэлэтым къыщыщIидзэри, зэхэуэ Iэджэм хэхутащ, лIыгъэ зэримыхьатэмэ, эполетри жор дамыгъэри къыхуагъэфэщэнтэкъым. УIуплъэнкIэ домбейт, и макъыр гурымыхьт армыхъу. Иенэ деж шэ къыщытехуати, арат макъыхъу щIэхъуауэ жыхуаIэр.

            Дзэ еджапIэр къэзуха къудейт – Фонтебло дэт еджапIэр. Ар щыжесIэм, капитаным и фэр зэлъащ, къызэплъри къызжьэхидзащ:

- Си лейтенантыр дыгъуасэ къаукIащ…

Сэ къызгурыIуащ абы къызиIуэкIар: «Абы и пIэ уиувэн хуей хъунущ, ар пхузэфIэкIын си гугъэкъым». Псалъэ дыдж пэздзыжын мурад сиIат асыхьэтым, ауэ зысшыIащ.

            Ди щысыпIэм топ уэгъуитI хуэдэкIэ пэжыжьэ Шевардино быдапIэм къыщхьэщыуващ мазэр. Ар плъыжьыбзэт, инт, мазэ къыщIэкIыгъуэм деж зэрыхабзэщи. А пщыхьэщхьэм нэхъ иныж хъуауэ къысфIэщIащ мазэр.

            Сэлэт лIыжь къызбгъэдэтти, абы гу лъитащ мазэр зэрыплъыжьыбзэм.

- Зэрыплъыжьыбзэ мазэр ныщхьэбэ! – игъэщIэгъуащ сэлэтым.- БыдапIэм гугъу дыдехьыныфэ тетщ.

            Сэ Iэнкун сыкъэхъупащ, сэлэтым и псалъэр щызэхэсхым. ЗезгъэщIащ, ауэ жейм сезэгъакъым. СыкъызэфIэувэжащи, сыкъокIукI – сынокIукI. Шевардино жылэм пэгъунэгъу Iуащхьэхэм щызэщIэгъэна мафIэхэм сахоплъэ.

            Жьы къабзэкIэ сыбэуа нэужь, згъэзэжри си пIэ сизэгъэжащ, цейр зытеспхъуэри си нэр зэтеспIащ, нэху щыху сыжеин мурад сщIауэ. Жейм сыкъибгынами ярейт:  си нэбдзыпэ къехакъым. Жейм сыщемызэгъкIэ, сигу фIы щыщIэнт? Iэджэм согупсысри сыщылъщ. Си щхьэм къимыхьэ щыIэкъым. Мы уэхым щигъуэлъыкIа къомым – минищэм щIигъум си зы ныбжьэгъу яхэткъым. УIэгъэ сыхъумэ, сымаджэщым сыщIадзэнущ, дохутыр Iэшмэкъугухэр, дауи, къызэлIэлIэнукъым къысхуащIэфыни щыIэкым. Абы сыщегупсыскIэ, жейр нэхъри сщхьэщокIуэт: сыхелъафэ щыжысIэм, сыкъоскIэри, сыкъызэщоуж. Гупсысэ фейцей Iэджэ щызэблож си щхьэм – жеипIэ срагъахуэкъым гупсысэ мыфэмыцхэм.

            ИкIэм икIэжым сыхилъэфащ жейм. Нэху щыри бжьамий макъ къэIуащ – абы сыкъызэщигъэуащ. ДиувыкIащ, дабжа нэужь, фочхэр зэдгъэувэкIыжащ. КъэхъунIа хуейтэкъым нобэ, ди пIэ дисын хуэдэт.

            Сыхьэтищэм деж адъютантыр къытхыхьащ, унафэм къытхуеджэн щхьэкIэ. Фочхэр зыпщIэхэддзэжащ, фочауэхэм губгъуэм зрагуэшащ, абыхэм я ужь диуващ дэри. Дакъикъэ тIощI хуэдиз дэкIауэ, гу лъыттащ урысхэр зэхэзежэ зэрыхъуам – заIэтри быдапIэм дыхьэжащ.

            Топхэр ижьырабгъумкIи сэмэгурабгъумкIи щызэхэтщ, ахэр тпэжыжьэщ дэ, дяпэ ищауэ бийм яхоуэ. Бийри теплъэкъукIыркъым – шэр къыттракIутэ. Шевардино быдапIэр Iугъуэм зэщIищтащ щIэх дыдэ.

            Урыс топышэхэр тщхьэщолъэтри ди топгъауэхэм ятолъалъэ, зы топышэ – топышитI хуэдэ къытхэхуэми, щIыр кърауд фIэкI, дигу хагъэщIыфкъым.

            Бийм дебгъэрыкIуэн хуейуэ унафэ къэсащ. Капитаным и нэр къыстриубыдащ – шэч къысхуищIагъэнщ сыкъэшынауэ. Апхуэдэфэ стеттэкъым сэ, я ужь зыкъизгъэнэн муради сиIэтэкъым – арагъэнщ си пащIэ къыхэжагъащIэм сыщIытеIэбар. Шынэ жыхуаIэр си пщIыхьэпIи къыхэхуэтэкъым, сызыщышынэр къэрабгъафэ къызаплъынырт. Топышэхэр тщхьэщолъэт, ар къысфIэмыIуэхуфэ зытызогъауэ. Нобэрей махуэм си нэгу щIэкIар щысIуэтэжкIэ я фIэщ сымыхъункIэ сышынэти, арат сигу къеуэр.

            Дзэр зэхикIухьурэ ди ротэм къыщысым, полковникым къызжиIащ:

- Зауэ уи щыпэлъагъущ, умыбэлэрыгъ, укъэдзыхэ хъунукъым.

            Сэ сыкъыпыгуфIыкIащ, лIыфэ зытезгъауэри. Си Iэщхьэри згъэкъэбзэжащ, гъунэгъу дыдэу къыщехуэха топышэм ятIэ къызиупцIати.

            Урысхэм гу лъатагъэнщ я топышэхэр псыхэкIуадэ зэрыхъум – лагъым къыдаутIыпщащ: къуэм дыдэсти, топышэм нэхърэ лагъымыр нэхъ къытлъэIэсынут. Лагъым къутахуэм си пыIэр сщхьэщиудащ, сэ къызбгъэдэт сэлэтри зэшэзэпIэ ищIащ.

- Сынохъуэхъу,- къызжиIащ капитаным, пыIэр къэсщтэжа нэужь. – Нобэ ущIэгузэвэжын щыIэкъым, къэнэкIафIэ ухъуащ.

            Си пыIэр щхьэрыскъуэжащ, шэр зэ здытехуам деж нэгъуэщI къызэрыщемыхуэхынури сигу къэкIыжащ: ар я нэщэнэщ зауэм хэтхэм.

- Ди жагъуэ ди щIасэми, ди щхьэр яхуэдгъэщхъын хуей хъуащ,- жысIащ.

            Делагъэ жысIарэ пэт, си гъусэхэр нэщхъыфIэ къэхъужащ.

- Сынохъуэхъу,-къыщIигъуащ капитаным,- шэм уIэщIэкIащ, къытригъэзэнукъыми, ущIэгузэвэн щыIэкъым, ротэр уи IэмыщIэ къихуэнущ пщыхьэщхьэ. УIэгъэ сыхъуху къэс къызбгъэдэт офицерым и гущхьэр шэм пхисыкI хабзэщ – зэкъым зэрызгъэунэхуар… ГъэщIэгъуэнракъэ, абыхэм я цIэр П. хьэрфкIэ къыщIидзэт даIимауэ.

            Ар си фIэщ мыхъуауэ фэ зытезгъэуащ. Апхуэдэфэ зэтригъэуэнт хэти, си пIэ итатэмэ. Зауэ сыщIыхэхуар нобэт, итIани къызгурыIуэт уигу бгъэкIуэд зэрымыхъунур, лIыгъэ зыхэбгъэлъын зэрыхуейр.

            Сыхьэт ныкъуэ хуэдэкIэ шэр къыттракIутэри, щIегъуэжа нэхъей, урысхэр сабырыжащ, дэ къуэгъэнапIэм дыкъуэкIри бадапIэмкIэ дунэтIащ.

            Ди полкыр батальонищ хъут. ЕтIуанэ батальоным быдапIэм и щIыб дыхьэн хуейуэ унафэ хуащIащ; адрей тIур быдапIэм ебгъэрыкIуэн хуейт. Сэ ещанэ баталбоным сыхэтт.

            ЩIытIым дыкъыдэкIри дежьащ. Бийм шэр къыттрипхъэ щхьэкIэ къытфIэIуэхукъым. Шэр мэфий, къытхэуэр нэуфIыцIщхьэрыуэ хуэдэщи, дыдзыхэкъым, закъуэтIакъуэщ тхаукIыкIыр. Зыгуэр джалэмэ, сызоплъэкI, си гъусэхэм ауан сыкъащI: «Щхьэ узэплъэкIрэ апхуэдизрэ, жьэкIэ умыплъэ, сакъ». «Сызэригугъауэ шынагъуэкъыми зауэр!» - сегупсысащ сэ.

            Лъэхъулъэущ зытщIауэ дожэ быдапIэмкIэ, япэ ищахэм дазэрыщIэхьэжынщ дызыхэтыр. Урысхэм я кIий макъ зэхэтхащ: «Ура!» щэнейрэ кIиящ урсыхэр, итIанэ щым хъуащ, къытхэуэнри щагъэтащ.

- Сигу ирихькъым щым зэрыхъуар,- жиIащ капитаным,- фIы къытхудэкIуэнукъым абы.

            Ди сэлэтхэр зэрыгъэкIийуэ къысфIэщIащ сэ – ар сигу ирихьакъым. Урысхэр зэрыщымщ.

            БыдапIэм щIэх дыдэ дынэсащ. Бжэгъу яехэр топышэм иращIыкIат, щIыри зэхэвыхьат. Сэлэтхэр быдапIэм тезэрыгуащи, зэрогъэкIий: «ИугъащIэ императорым!» АпхуэдизкIэ зэрогъэкIийри, быдапIэ я щыпэлъагъу къыпфIэщIынт.

            Си щхьэр къэсIэтри сыдэплъеящ. Зэи сщыгъупщэжынукъым слъэгъуар. Iугъуэ фIыцIэр уэгум ихьат, быдапIэми щхьэщылът, хэплъагъукI къудейуэ. ЩIытIым къыщхьэпроплъ урыс фочауэхэр, Я фочхэр гъэпкIащ, къыттрагъэпсауэ къытпоплъэ. Лъэбакъуэ зыхыбл нэхъ тпэжыжьэкъым я топыр, абы сэлэт бгъэдэтщ, топышэр къытхидзэным зыхуигъэхьэзырауэ.

            Сэ сыкъэскIащ, жысIащ сигукIэ: кIэ згъуэта хъунщ. Урысхэр къытхэуэн хьэзырщ – кIэ бгъуэтынумэ, и чэзукъэ…

- Фымыдзыхэ! – кIиящ капитаныр.

Абы и макъ афIэкIа зэхэсхыжакъым – ар и иужьрей псалъэт.

            БыдапIэм щэ топ макъ къыдэIукIащ. Урысхэм я фочхэр къызэттрагъэпсар слъагъури сыгужьеящ – иджы хъунщ кIэ щагъуэтар. Си нэр суфIыцIащ, топышэ макъыр къыщыIум. ЦIыхур зэрогъэкIий, зэрызохьэ. Си нэр къыщытесхыжым, згъэщIэгъуащ – сыпсэу хуэди! БыдапIэр Iугъуэ фIыцIэм щIигъэнэжащ. Си хъуреягъкIэ уIэгъэ хъуамрэ хьэдэхэмрэ щызэтелъщ. Капитаным и хьэдэр спэжыжьэкъым: топышэр къытехуэри, зэпкъриудащ. ЛъызащIэ сыхъуащ сэри. Ди ротэм щыщу къелар сэлэтихрэ сэрэщ.

            ЗыкъащIэжа хуэдэщ ди сэлэтхэм, ягу къызэрыгъуэтыжауэ фэ ятетщ. И пыIэр шпагэм фIиIури, полковникыр ежьэжащ, абы и ужь иуващ къелахэр. АдкIэ зэрыхъуар къысхуэгубзыгъыжкъым. СощIэж быдапIэм дызэрыдэлъэдар. Iугъуэ фIыцIэм бийр хэтлъагъуэкъым. СлъэкI къэзгъэнагъэнукъым – си сэшхуэр лъызащIэ хъуат, макъ къыщыIуам: «ДатекIуащ!» Iугъуэр нэхъ тщхьэщыкIа нэужь, быдапIэм щызэтедукIа сэлэтхэм я хьэдэм сыIуплъащ. Топхэм теджэлауэ зэхэлъщ бийм и хьэдэ къуаншэхэр. Франджы зауэлIхэм фочыр яузэд, мыжурэхэр ялъэщI. Урыс гъэрхэр къопэзэзэх – пщыкIуз хъут ахэр.

            БыдапIэ куэбжэм деж щылъщ полковникыр, ари лъы защIэщ. Сэлэтхэр къеувэкIащ абы; сэри сыбгъэдыхьащ.

- Дэнэ щыIэ капитан нэхъыжьыр? – полковникыр сержантхэм ящыщ зым еупщIащ.

            Сержантым и дамэр дригъэуеящ:

- СщIэкъым.

- Лейтенант нэхъыжьыр-щэ?

- Мис дыгъуасэ къытхыхьа офицерыр,- жэуап къритащ сержантым.

Полковникыр къысхудэплъеящ.

- АтIэ, зиусхьэн,- жиIа абы,- уэращ иджы унафэр зейр. Шыгухэр Iугъэлъади, быдапIэ куэбжэр гъэбыдэ. Ди бийр лъэщщ иджыри, удэгушыIэ хъунукъым. Генерал Канн къывдэIэпыкъунущ, утыкум фыкъыринэнукъым.

- УIэгъэ хьэлъэ ухъуа, полковник? – сыщIэупщIащ.

- Сэ си вагъуэр ижакIэщ, си псэм хуэдэ. БыдапIэр къащтащи, аращ си гурыфIыгъуэр!

 

 

Де Мопассан Ги 

КIапсэм и зэранкIэ

ЗэзыдзэкIар Къэрмокъуэ Хьэмидщ

Тхьэмахуэ хъуамэ, цIыхур гъуэгу тохьэ – ини цIыкIуи,  лIыжьи лIыщIи. Бэзэрым зэрохь псори: зым ещэ, зым къещэху. Ошкорн жылэм къахэжыжынт: бэзэрыр зыпищI щыIэкъым. КъимыщэхунуIуами, макIуэ – щытоу, и ныбжьэгъу е и цIыхугъэ гуэр IуощIэри, доуэршэр. Ноби аращ – кIуащ я гъунэгъу жылэм. Арат бэзэрыр щызэхыхьэр. Шэджагъуэм зэхэкIыжащ бэзэрыр – щхьэж и унэ кIуэжащ. Ошкорн епIэщIэкIакъым. Бэзэрым пэмыжыжьэ шхапIэм кIуэну ежьащ. ШхапIэм нэмыс щIыкIэ псы шэд тIэкIу ирихьэлIащ лIыжьыр, абы хэлъ кIапсэ цIыкIур къыIэщIэлъэгъуащ. Къызэрыпщхьэпэжынур пщIэрэ: и кIэнтIыIур узырти, ерагъмыгъуейуэ зригъэзыхри кIапсэ кIапэр къищтащ, илъэщIри и жыпым ирилъхьащ. Уунэхъунумэ, куэдрэ: лIыжьым кIапсэ кIапэр къызэрищтар и нэIуасэ гуэрым илъэгъуащ. Абыи и ныбжьыр хэкIуэтат, тIури щыщIалэм щыгъуэ зэщыIеяти, лIыжьитIыр иджыри къэс зэтеплъэ хъуртэкъым. ФащIэр – Маланденщ жыхуэтIэр – гуфIащ. «Пхуэфащэр уэсщIэнкъэ иджы!» – жиIагъэнщ игукIэ, я унэ бжэщхьэIум здытетым и жагъуэгъу лIыжьым кIапсэ кIапэр къызэрищтэр щилъагъум…

Ошкорн шхапIэм здыщIэсым гъуом и макъ къэIуащ: «Жылэ махуэ хъун, зэхэтхакъым жывмыIэ: нышэдибэ бохъшэ кIуэдащ. Фэ бохъшэ фIыцIэ. Франк щитху дэлъщ бохъшэм. Къэзыгъуэтам зремыбзыщI. ЗимыбзыщIмэ, хуэупсэнущ – франк тIощI иратынущ».

- Делэ мэлъыхъуэ!

- Дэнэ къипхыжын: уи жыпым ихуамэ, упыкIащ!

Апхуэдэ псалъэмакъщ шхапIэм щекIуэкIыр. Лыбжьэм къэхьэуэ трафыхьыжынути, абы здыпэплъэм, шхапIэм жандарм фащэкIэ хуэпауэ зы щIалэ кIыхь къыщIыхьащ. ЩIэупщIащ:

- Брест щыщ Ошкорн щIэс мыбы?

- ЩIэсщ. Сэращ ар,- жиIащ Ошкорн.

- Уэрамэ, къэтэджи накIуэ. Тетыр къоджэ, къыпхуейщ.

Къэтэджри, щIалэм и ужь иуващ лIыжьыр. Къалэ Iэтащхьэр лIы пшэр быртIымт. НэкIэ ишхын хуэдэу къеплъащ лIыжьым.

- Зиусхьэн Ошкорн, Манневиль щыщ Ульбрек гъуэгум щыкIэрыхуа бохъшэр уэ къызэрыпщтар нышэдибэ ялъэгъуащ.

ЛIыжьым и дамэр дригъэуеящ: сыт бохъшэ?

- Бохъшэ фIыцIэ.

- Бохъшэ лъэпкъ сытеплъакъым, – жиIащ лIыжьым.

- Укъалъэгъуащ.

- Хэт сыкъэзыгъэлъэгъуар?

- ФащIэм. Маланденщ жыхуэсIэр.

И жагъуэгъум и цIэр щызэхихым, Ошкорн къызэкIуэкIащ, цIыплъ къэхъуащ.

- Мы кIапсэ цIыкIур гъуэгум къызэрыщысщтар илъэгъуащ абы. НэгъуэщI илъэгъуакъым, – жиIащ лIыжьым, кIапсэ цIыкIур и жыпым кърихри.

Къалэ Iэтащхьэм и щхьэр игъэкIэрэхъуащ.

- Маланден пцIы къысхуиупсынукъым. ПщIэ зыхуащI цIыхущ ар, пцIы хэзагъэркъым. А кIапсэр бохъшэ къыфIэщIа уи гугъэ?

- Сэри пхуэзупсынукъым пцIы. Тхьэр си щыхьэтщ: кIапсэ кIапэм фIэкI, нэгъуэщI къэсщтакъым.

Къалэм и тетым и фIэщ хъуакъым ар.

- Ар къудейкъым: бохъшэр уи жып иплъхьа нэужь, шэдым башкIэ ухэIэбэрэбыхьащ, кIэрыхуаIа къыпфIэщIри.

Бзэгу къэзыхьари къраджащ. ФащIэмрэ Ошкорнрэ куэдрэ зэдэуащ, къызэрыгъэгубжьащ, Iэжьэгъу щымыIамэ, зызэрадзынкIи хъунт.

ФащIэм и лъэIукIэ Ошкорн къащащ – зыри къыкъуахакъым, кIапсэ кIапэм фIэкI. Зыкъомрэ ирахухьри, лIыжьыр къаутIыпщыжащ, Iуэхур прокурорым деж зэрынагъэсынури къыжраIащ.

Уэрамым къыдыхьэжащи, хэт хуэзэми, кIапсэ кIапэмрэ бохъшэмрэ я хъыбарыр яхуеIуатэ, арщхьэкIэ зи фIэщ хъу яхилъагъуэркъым хъыбарыр зыхуиIуатэхэм: къоплъ, къыпогуфIыкIри, блокI псори. Я жыли щиIуэтэжащ кIапсэмрэ бохъшэмрэ я хъыбарыр – зи фIэщ хъун къыдэкIакъым я жыли. Жейм езэгъакъым жэщ псом.

КъыкIэлъыкIуэ махуэм, шэджагъуэ хъуауэ, фермер гуэрым бохъшэр зейм хуихьыжащ. ЩIалэм зэрыжиIэмкIэ, бохъшэр гъуэгум къыщигъуэтат.

Ошкорни зэхихащ бохъшэм и хъыбарыр – ар зейм зэрыIэрыхьэжар. ГуфIэри, ежьащ, жылэм яхыхьауэ яжреIэ:

- Бохъшэр сэ къыстралъхьати, пэжыр сэтей къэхъужакъэ! ВжесIатэкъэ лажьэ сызэримыIэр. Си жагъуэ хъуар сыт жыфIэт: пцIы къызэрыстралъхьаращ. ПцIыр си ажалщ. ПцIы къыптралъхьэн нэхърэ нэхъыкIэ сыт щыIэ!

Мысэ хъу зэрыпэтар зыжримыIа жылэм къыдинакъым. Жылэри фIэмащIэ хъуащ: гъуэгу тохьэри зрихьэлIэм хуеIуатэ и щхьэм кърикIуар. ШхапIэм щIохьэри, еIуатэ, члисэм къикIыжхэм ярихьэлIакъэ, абыхэми яхуеIуатэ. ЯхуеIуатэ ицIыхухэми имыцIыхухэми. ЯхуиIуатэ щхьэкIэ, и гур загъэркъым. ЩIэмызагъэрщ къыгурымыIуэр. Хъыбарыр зыгуэрым хуиIуэтакъэ, ар къоплъри блокI: «Джаур пцIыпхъыжь». «ИгъащIэми пцIыпхъыжьщ, и жьыщхьи зыхинакъым», – аращ къыхужаIар.

Я гъунэгъу къалэми кIуащ, шхапIэм щIыхьэри абы щиIуэтащ и Iуэху къызэрекIуэкIар. Зыми и фIэщ хъуакъым, къыщыдыхьэшха фIэкI: «Джаур пцIыпхъыжь!»

- Бохъшэр зейм къигъуэтыжащ, ари фи фIэщ хъунукъэ? – тэмакъкIэщI хъуащ лIыжьыр, абы фIэкIмэ, къыщичынри хэлъщ: сыт я фIэщ щIэмыхъур? Я щIыб къагъазэмэ, къыхужаIэр аращ:

- ПцIыупсым и хьэлыр пхузэхегъэнынукъым.

КIапсэ кIапэм и хъыбарыр ягу ирихьащ цIыхум: къелъэIуурэ ирагъэIуатэ. Жьэм пщIэ щIатыркъым – и гур хохъуэ, пцIы иупсмэ. Аращ жылэм къыхужаIэр. Езыми шэч къытрихьэ хъуащ хуэм-хуэмурэ: пцIыуэ пIэрэ-тIэ, кIапсэ цIыкIум щIыгъуу бохъши къыхэсхауэ пIэрэ шэдым?

Шэч къызэрытрихьарщ игу къеуэр: жылэр къыпщишэмэ, бгым урагъэлъэнкIи мэхъу…

 

Iуэхуншэ

          Махуэ плIыщIым щIигъуащ ар гъуэгу зэрытетрэ – IэнатIэ  хуэхъун лэжьапIэ мэлъыхъуэ. Аращ я унэ къыщIикIар. Илъэс тIощIрэ блырэщ зэрыхъур, Iэчлъэчщ, и хьэл-щэнкIэ дэбгъуэн щыIэкъым, цIыху зэгъщ. ПхъащIэщ и IэщIагъэкIэ. IэпэIэсэщ. Зыгъэлэжьэнщ имыгъуэтыр. ШыпхъуитI иIэщи, хамэм яхуожьыщIэ, яхуопхъанкIэ, яхуолъасэ. Езыращ Iуэхуншэр.

Iуэхуншэр мащIэкъым иджы. Насып уиIэмэ, зыгуэрым игу къыпщIэгъунщ. Аращ Рандель зыщыгугъыр. ШыпхъащIэкIэ, нэгъуэщI лэжьыгъэ хуейтэкъым. И щхьэр иужэгъуащ къиджэдыхьурэ. Зыри хуейкъым пхъащIэ: дэнэ щыщIэупщIэми, и кIэн къикIыркъым. ПхъащIэ зыри щыхуэмейкIэ сыт ищIэнт: лэжьыгъэ гуэр бгъуэтыххэмэ, умыщхьэх.

Щхьэхакъым Рандель: шыгуху къуэдзи хъуащ, жыг иухъуэнщIащ зыкъомрэ, псыкъуий къезыгъэтIыни ирихьэлIащ, мэзым пхъэхьэш къыщIилъэфащ. Махуэ-махуитIкIэ бжэни игъэхъуащ – зы су къыхуашиймэ, нэгъуэщI япиубыдынутэкъым. Ар имыгъуэтыж хъуащ хуэм-хуэмурэ, и жыпыр нэщIщ, и ныбэри аращ. Факъырэ Iус къыхэх – нэгъуэщI къыхуэнэжакъым. ЯфIэгуэныхь мэхъури, фызыжь гуэрхэр зэзэмызэ къыхуоупсэ.

МэжэщIалIэщ Рандель, гущIэгъу къыхуэзыщIыни ирихьэлIэркъым, аращ игу темыхуэр. Бжьыхьэри къэблэгъащи, уэлбанэрилэщ. Вакъэ тIорыкIуэгъуэ къыздрихьэжьати, къиущыхьурэ игъэлэжьащ. ЛъапцIэщ, щыгъыныджэщ.

ИгъащIэкIэ къэбущыхьын: и унэ ихьэжын мурад ищIри къигъэкIэрэхъуэжащ. МазэкIэ гъуэгу тетащ. Унэми мазэкIэщ зэрынэсыжынур. Я жылэм нэсыжмэ, зыгуэрым игу къыщIэгъункIэ мэхъу. Хамэ жылэ дэсхэм зыкъыщадзей, дзыхь къыхуащIыркъым – игъэщтащ псори, ара хъунщ я щIыб къыщIыхуагъэзар.

Ешащ Рандель, и лъэр ерагъмыгъуейуэщ зэрызэблихыр. Жейр къыщытеуэм, гъуэгу Iуфэм щетIысэхащ. Зэрыхъуари ищIэркъым: уэшх ткIуэпсхэр къытещащэми, щхьэукъуащ. Къыщызэщыужам, нэху щакIэт, бэзэр махуэти, гъуэгум цIыхур тезт – хэт щэхуакIуэщ, хэт сатуущIэщ. ЗылI блэкIырт, мэл зыбгъупщIым я ужь иувауэ. ЛIым зыхуигъэщхъащ Рандель:

- Iэпыдзлъэпыдз ухуэмейуэ пIэрэ? Шхын щхьэкIэ солIэ.

- Гъуэгум сызыщрихьэлIэ фаджэр Iэпыдзлъэпыдз схуэхъунукъым сэ! – ней-нейуэ къеплъащ лIыр, блэкIри ежьэжащ.

Рандель гъуэгу Iуфэм щетIысэхыжащ. БлэкIхэм яхоплъэ: гущIэгъу къыхуэзыщIын яхэт-яхэмыт? ФэфI нэхъ зэпплъ хъун яхилъэгъуащ гъуэгум тетхэм.

- МазитI хъуауэ солъыхъуэ сызыгъэлIыщIэн, – зыхуигъэщхъащ Рандель фэфI зриплъам. – СызыгъэлIыщIэн срихьэлIэркъым. IэнатIэ гуэр къысхуэбгъуэтынкIэ сыт ухуэдэ, зиусхьэн?

- IэнатIэ згуэшыркъым сэ! – къеплъыххакъым шызакъуэгум ис зиусхьэныр.

- СымэжэщIалIэщ, си хьэтыр къэлъагъу.

- Зегъэхь! – къыхуилъащ зиусхьэныр. – Сэ мы куейм сриIэтащхьэщ, лъэныкъуэ зумыгъэзмэ, лъэхъуэщым ущIэздзэнщ!

- СыщIэдзэ, – гъумэтIымащ Рандель, – лъэхъуэщым зыгуэр щызагъэшхынщ.

Зиусхьэныр блэжащ, Рандель гъуэгу Iуфэм щетIысэхыжащ.

Сыхьэт ныкъуэ хуэдиз дэкIауэ, щIалэ пащIацитI къыIэщIэлъэгъуащ Рандель: я нэр къытраубыдауэ къыбгъэдокIуатэ. «Си дежщ ахэр къыздэкIуэр, сэращ къалъыхъуэр», – игу къэкIащ пхъащIэм. Хьэтхауэхэр къэсащ. Къэсри къыщхьэщыуващ.

- Сыт мыбдеж щыпщIэр? – къыщIэгубжьащ унтер-офицерыр.

- СетIысэхауэ зызогъэпсэху.

- Дэнэ уздэкIуэр?

- Ди жылэ сокIуэж.

- Гъуэгу тхылъ пIыгъ?

- СIыгъщ.

- Мыдэ къащтэт.

ПхъащIэм и гъуэгу тхылъыр зэпиплъыхьащ унтерым – дигъуэн игъуэтакъым, итIани ирехухь.

- Гъуэгу тхылъым нэмыщI гъуэгупщIэ пIыгъ?

- СIыгъкъым. Сыджафэщ.

- Сыт-тIэ узэрыпсэур?

- КъысхуашийIамэ, аращ сызэрыпсэур.

- УолъаIуэри утетщ гъуэгум, аракъэ?

- Ардыдэщ.

Унтерым и нэр къытриубыдащ пхъащIэм.

- Улажьэркъым, упщIантэркъым, уи жыпым зы су илъкъым, къыбоджэдыхьри гъуэгум утетщ – укъуаншэщ. Узэрыкъуаншэм щхьэкIэ узгъэтIысын хуейщ. Си ужь къиувэ.

ПхъащIэр къызэфIэуващ, хьэтхауитIым я зэхуаку дэуващ:

- Сивдзэ хьэпсым, уэшхым сиуфэнщI нэхърэ нэхъыфIщ.

Куейм и Iэтащхьэм деж яшащ пхъащIэр.

- Уи кIэр бжыхьым дэпхуэжакъэ иджы! – къыжьэхэплъащ Iэтащхьэр. – БжесIатэкъэ лъэхъуэщым узэрыщIэздзэнур!

- СыщIэдзэ.

- Факъырэ Iус къыхехри гъуэгум тетщ, къэджэдыхьын фIэкI Iуэху иIэкъым. Аращ щIэзубыдар, – жиIащ хьэтхауэм.

ПхъащIэр къащащ – къыкъуахын ягъуэтакъым, и гъуэгу тхылъым фIэкI.

Iэтащхьэр Iэнкун къэхъуащ, къеупщIащ:

- Нышэдибэ гъуэгум щыпщIар сыт?

- Лэжьыгъэ гуэр срихьэлIэн си гугъащ.

- Гъуэгуми?

- Дэнэ-тIэ сыщылъыхъуэнур? Чыцэра?

Iэтащхьэм и нэщхъыр зэхилъхьащ:

- Уи жьэр зэтепIэ! – Хьэтхауэхэм яжриIащ: – Жылэм дэфхуи, футIыпщ, и щхьэ зэрыхьщ. Ирикъунщ къызэриджэдыхьар. Фхуемыжьэжмэ, фубэрэжь.

ЯIэщIэкIащ. И къару къызэрихькIэ мажэ. Куэдрэ жэфынт: ныбаджэт, мышхэурэ гуащIэмащIэ хъуат. Жылэм дэжауэ, жыг баринэ ирихьэлIэри, жьауэм хэгъуэлъхьащ. Iурихащ. Къыщызэщыужам, хьэтхауэр къыщхьэщытт.

- УсIэщIэкIын уи гугъати!

- Сыт къызэпщIэнур?

- УэсщIэнур къызжаIащ: узубэрэжьынущ! – къилъащ хьэтхауэр.

- Сумыубэрэжь. ХеящIэм деж сышэ. Си унафэр хеящIэм ищIынщ.

- Уигъэтхъэн уи гугъэ хеящIэм? – къыщIэнэкIащ хьэтхауэр.

Хьэтхауэр жьэ мыгъуэ къишхыдыкIауэ къыщIэкIащ: хеящIэм илъэс тIощI къытрикъуэри, лъэхъуэщым иригъэшащ. «Арыншауэ къэджэдыхьын щыбгъэтынукъым уэ», – арагъэнщ хеящIэм зытрищIыхьар.

 

Бжьыдзэ

 Крикто дилижансыр щежьэн хуейти, цIыхур зэхуэсауэ  поплъэ. Шыгуху ныбэкъыр, Орлавиль Сезер, пIащIэркъым – узэхищIыкIын абы! Сытми, заул дэкIауэ, шыгухур хьэщIэщым къыщIэкIащ, и жыпым тхылъымпIэ кърихауэ къоджэ макъыхъукIэ:

- Зиусхьэн кюре!

ЛIы гъумыщIэ къыбгъэдыхьащ. Домбейщ, плIабгъуэщ, нэкIуплъщ кюрер. Ерагъмыгъуейуэщ дилижансым зэритIысхьар.

- Рольбоск-ле-Грине щыщ егъэджакIуэр!

ЛIы гъур кIыхь къахэкIащ гупым, абыи зригъэзэгъащ дилижансым.

Шыгухур маджэ:

- Пуаре! ТIысыпIитI къыплъос!

И плIэр ухуауэ, зылI къыбгъэдыхьащ шыгухум. И плIэр щIэухуар пхъэIэщэкIыр зэримыутIыпщырагъэнщ. ИгъащIэм зитхьэщIауэ пщIэнкъым, и жьакIэр иупсын зэрыхуейри щыгъупщэрейщ. И щхьэгъусэри щIыгъущ – фыз гъур лъахъшэр жьауэ удзыфэм къыщIоплъ.

- Рабо! Уэри тIысыпIитI къыплъос!

- Сэра узэджэр? – щIэупщIащ ар, и фIэщ хъуакъым и цIэр къызэрыраIуар.

ПидзыжынIауэ хунэсакъым шыгухур: и фыз пIащэшхуэр къыщыкIуэцIыуэм, дилижансым зридзащ Рабо.

- Каниво!

Вы хуэдэ пIащэ мэкъумэшыщIэр щитIысхьэм, дилижансыр лъэныкъуабэ хъуащ.

- Бельом! – къоджэ шыгухур.

Щхьэпэлъагэщ Бельом, лIы гъур кIыхьщ, и тхьэкIумэр бэлътокукIэ иIыгъщ, зэрыгъырнэIум фIэкI, сыт дэбгъуэн?

Дилижансым и бжэхэр хуищIыжащ шыгухум, и пIэм зригъэзэгъэжри шыхэм чнутI кIыхькIэ ятеIэбащ. Шищым зрачащ, я нэр абы къыхуимыкIыщэми.

Дилижансыр зэщIоскъыскъэ, гущыхуэ Iэджэ щIауэ зымылъэгъуа шэрхъхэр зэрошх.

Щымщ псори, кюрем и пащхьэ щискIэ, абы щоукIытэ. Езы кюрем хуэшэчакъым – япэ къыхэзыдзар аращ: жьэрэIурэ гуэр хъунт кюрер.

- Уи Iэху сытым тет, Каниво? Дауэ уехъулIэрэ?

Кюрем пщIэ хуищI и хабзэт Каниво – тIури зэрыпIащэрагъэнт.

ПыгуфIыкIри, жэуап къритащ мэкъумэшыщIэм:

- Хъарзынэщ си Iуэхури. Гукъеуэ сиIэкъым. Уэ сыт ухуэдэ?

- Сэри сыIейкъым, тхьэм и шыкуркIэ. Уэр-щэ, Пуаре?

- Гъавэр щIагъуэкъыми, а зыр сигу къоуэ, – жиIащ Пуаре. – Гъавэ къыпхуэмыхъумэ, ныджэм укъытенауэ аращ.

- Сыт пщIэн, зэманыр абы хуэкIуащ, – жиIащ кюрем.

- Зэман бзаджэщ, – акъылэгъу хъуащ Рабо и щхьэгъусэ фыз жьэхъур.

- Блондель урипхъу си гугъэщ уэ. Хьэмэ сыщыуэрэ?

- Ущыуэркъым. Си щхьэгъусэм и унэцIэращ иджы зесхьэр.

Рабо аббатым зыхуигъэщхъащ: «Блондель и пхъур зыдэкIуар сэращ», – жиIагъэнщ игукIэ. ЦIыху укIытэхт Рабо, итIани и гуапэ хъуащ и щхьэгъусэр кюрем къызэрицIыхужар.

Бельом къэщэIуащ асыхьэтым, и тхьэкIумэри бэлътокукIэ зэриIыгъщ.

Мэгурым: «М-м…м-м…м-м…»

- Уи дзэр узрэ? – щIэупщIащ кюрер.

Гурымын щигъэтри, жэуап къритащ:

- Хьэуэ, зиусхьэн кюре. Си дзэрамэ, удэкIуэтэнт. Си тхьэкIумэращ къызэзауэр.

- Сыт щIэузыр? Шын ирищIа?

- Шын ирищIами иримыщIами сыщыгъуазэкъым. Сызыщыгъуазэр си тхьэкIумэм хьэкIэкхъуэкIэ гуэр зэрипщхьарщ. Хьэмэшым сыщыгъуэлъри сыщыжеяти, аращ щипщхьар.

- ХьэкIэкхъуэкIэ жоIэ? Пэж ар?

- Пэж зэфэзэщщ! Ипщхьащи, кърешхыкI. Си щхьэ куцIми нэсынкIэ сошынэ, – мэгурым Бельом.

Псоми ягу къыщIэгъуащ. Щхьэж игу къэкIар къыжраIэ. Пуаре зэрыжиIамкIэ, Бельом и тхьэкIумэм ипщхьар бэджщ. ЕгъэджакIуэм къэбыстэ хьэпIацIэущ къызэрыфIэщIыр. Ори департаментым илъэсихкIэ щыпсэуащ, абы щыщ гуэрым и тхьэкIумэм къэбыстэ хьэпIацIэ ипщхьауэ зэрыщытар ещIэж: и тхьэкIумэм ипщхьэри и пэмкIэ къикIыжащ хьэпIацIэр. Дэгу сагъро хъуащ абы лъандэрэ, и тхьэкIумэIупсыр хьэпIацIэм ишхати.

- Сэ цIывым хузохь, – жиIащ кюрем.

Бельом мэгурым, щIичэркъым.

- Дыдыдыд мыгъуэ! Си фэр ирихай! ХъумпIэцIэдж си гугъэщ, къызодзакъэ, си тхьэкIумэм зриудыгъуауэ. Мэлъэпхъащэри исщ, бэуапIэ къызитыркъым.

- Дохутырым деж укIуа? – щIэупщIащ Каниво.

- СыкIуакъым.

- Сыт ущIэмыкIуар?

Дохутыр Iуэху къыщыхэхуэм, Бельом и гурымыр пичащ, и щхьэр къиIэтащ, и тхьэкIумэр бэлътокукIэ зэриIыгъыу.

- СыщIэмыкIуар фщIэркъэ? Зэ укIуэнщ, тIэу укIуэнщ, аргуэрыуи тебгъэзэнщ. УкIуэху къэс ахъшэ ептын хуейщ. Дапщэ тебгъэкIуадэрэ! Фэ ахъшэ фи куэд хъунщ. Сэ ахъшэ зэзэмызэщ сыщытеплъэр.

- Дэнэ-тIэ иджы уздежьар?

- Гавр сокIуэ. Шамбрелан деж.

- Ари хэт?

- Iэзэщ.

- Хэт и Iэзэ? Сыт и Iэзэгъуэ?

- Си адэм къеIэзауэ щытащ ар. Игъэхъужыгъащ.

- Уи адэми?

- Си адэм. Куэд щIащ абы лъандэрэ.

- Сыт къеузар уи адэм?

- И кIэнтIыIум игъэбауэртэкъым.

- Дауэ зэригъэхъужар?

- И бгыр ишытIэурэ игъэхъужащ. СыхьэтитIым и кIуэцIкIэ къызэфIигъэувэжащ.

Бельом шэч къытрихьэртэкъым Iэзэр и адэм къызэрытебжами, ауэ ибзыщIащ зи гъусэхэм ящыукIытэри.

Дыхьэшхри, Каниво къеупщIащ:

- ТхьэкIумэкIыхь ипщхьауэ пIэрэ-тIэ? ТхьэкIумэ гъуанэр езым и гъуэрауэ къыфIэщIагъэнкIэ мэхъу. Сэ пхуэзгъэщтэнщ а назэр!

Хьэджафэ макъ зищIащ Каниво – ари сэбэп къыхуэхъуакъым Бельом: мэщэIу, мэгурым.

ШхапIэм нэсати, шыгухум шыр къыжьэдикъуащ.

- Уи тхьэкIумэм псы идбгъакIэмэ, узыр игъэувыIэнкIэ мэхъу, – жиIащ кюрем.

- Сыбгъэунат итIанэ!

Дилижансым къикIащ псори, аббатыр Бельом зэреIэзэр зрагъэлъагъун щхьэкIэ. Псы фалъэ кърагъэхьащ, Iэнэм етIысылIа нэужь.

Бельом и тхьэкIумэм иплъати, Каниво жиIащ:

- ТхьэкIумэр къитхьэщIыкIын хуейщ япэ щIыкIэ. КъыумытхьэщIыкIмэ, шэд ихъухьынурэ тхьэкIумэкIыхьыр хэнэнущ.

Бельом и тхьэкIумэр къратхьэщIыкIащ – ижьри сэмэгури. ТхьэкIумэкIыхь ирагъуэтакъым. Абы щыгуфIыкIащ Бельом. И тхьэкIумэр зэратхьэщIа псыр тепщэчым итщ. Абы фIыцIагъэ гуэр хэст, цIыкIунитIэт псым хэс фIыцIагъэр, Iущхьэ жылэ хуэдизт зэрыхъур. ФIыцIагъэм еплъащ псори: бжьыдзэ! Бжьыдзэ ипщхьауэ арат Бельом и тхьэкIумэм, арат бэуапIэ къезымытыр.

«Уэху!» жиIэжащ Бельом: лажьэ иIэжкъым и тхьэкIумэм.

Дилижансым къафIикIащ Бельом.

- Сыт къэхъуар?

- Згъэзэжынущ, Гавр щысщIэн щыIэжкъым, – жиIащ Бельом.

- Гъуэгу уасэр-щэ? – къеплъащ шыгухур.

- Гъуэгур зэхуэдитI итщIыкIауэ аращ. Уасэм и ныкъуэращ уэстынур.

- И ныкъуэракъым къызэптынур. Гавр дэлъ гъуэгум и уасэр къызэптынущ.

- Гавр нэс сыпшакъым уэ. Гъуэгу уасэм и ныкъуэм фIэкI уэстынукъым, – идакъым Бельом.

- Къызэптынущ! – икIуэтыркъым шыгухур.

Зызэрадзыну къыщIэкIынт, модрейхэри Iэжьэгъу мыхъуамэ.

- Уэстынукъым!

- Къызумытмэ, дилижансым уиздзэжынщи, Гавр усшэнщ,  – икIуэтыркъым шыгухур.

Шыгуху домбейм Бельом щIым къытричащ:

- Къызэптрэ?

- Уэстынщ, фIыкIэ ушх! – жиIащ Бельом и гум къыщIитхъыу. ИтIани ар нэхъыфIщ, щIыр пэкIэ уагъавэ нэхърэ.

 

ТхьэмыщкIэ

          И пащIэ-жьакIэр тхъуауэ факъырэ къыщыдихьэлIэм, си  гъусэм, Давранш Жозеф, франкитху иритащ. Ар щызгъэщIагъуэм, Жозеф хъыбар сригъэдэIуащ:

- ЛIыжь тхьэмыщкIэм зыгуэр сигу къигъэкIыжащи, уезгъэдэIуэнщ. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым ар, си нэгу щIэт зэпытынущ.

Сэ Гавр сыщыщщ. ХуэкъулейкIэ укъыдэджэ хъунутэкъым, тщIэнрэ тшхынрэ дыщымыщIэми. Лэжьыгъэр иухырти, пшапэр зэхэуауэ къекIуэлIэжырт ди адэр. Къилэжь щIагъуэ щыIэтэкъым – дызыкъуэмылIыкIынт. Сэ шыпхъуитI сиIэт.

Сигу щIэгъурт ди адэм: и Iэр увыIэртэкъым, етIысэхыртэкъым, зэрыжыпIэнуращи, лэжьыгъэм къыдэхуэртэкъым. Си шыпхъухэр дэрбзэрт, зыгуэрхэр ядурэ бэзэрым щащэрт.

Тхьэмахуэ къэс, зыхущIэдгъэхьэрти, кхъухь тедзапIэм дыкIуэрт. Дежьамэ, си шыпхъухэр дяпэ ищырт. Я дэкIуэгъуэ хъуати, ди адэми ди анэми я жагъуэтэкъым цIыху яхыхьэмэ, – уи насыпыр къыщоуэлIэнур дэнэ щыпщIэн?..

Кхъухь илъагъуху, ди адэм жиIэрт:

- Мо кхъухьым Жюль къикIыжатэмэ! Хэт ищIэрэ: къикIыжынкIи мэхъу.

Ди адэм и къуэшт Жюль. Унагъуэм яхэмызагъэу, и щхьэр ирихьэжьауэ щытащ. Сызэрысабийрэ зэхэсхырт Жюль и хъыбар, си нэгу щIэт зэпытти, сыIуплъамэ, къэс­цIыхужын къысфIэщIырт. Америкэращ къыщыщIидзар, и щхьэр ирихьэжьа нэужь. И Iуэху зэрыхъуар зыми тщIэртэкъым, и хъыбари унагъуэм куэдрэ щытIуатэртэкъым.

Нэхъ сыкъыдэкIуэтея нэужь, къызгурыIуащ Жюль и цIэр куэдрэ щIрамыIуэр. И пIэ изагъэртэкъым, тепыIэртэкъым, и жыпым ахъшэ иригъэлъынутэкъым – Iисраф ищIынут. Ар хьэл Iейуэ ялъытэ унагъуэ хуэмыщIахэм. Хуэкъулейхэм я Iуэхур щхьэхуэщ: ущIихьэми, ахъшэ Iисраф пщIыми, къэбджэдыхьми, ягу трагъахуэ – къазэрыфIэIуэху щыIэкъым.

Дауи щрети, и адэм и мылъкум щыщу къылъысауэ хъуар ирикъухьащ Жюль, зы франки къелакъым. Ди адэм дежи къэсащ – абы и Iыхьэри дигъакIуэ пэтащ, IэщIэмышхыхьыпэ щIыкIэ лъэныкъуэ иригъэзащ армыхъу. А зэманым зэрыхабзэти, Америкэм яутIыпщащ Жюль, Нью-Йорк кIуэ кхъухьым ирагъэтIысхьэри.

Америкэм къыщыхутэри, сату Iуэху гуэрхэм хэпщIа хъуащ Жюль, щIэх дыди хъыбар къаригъэщIащ и Iыхьлыхэм: и Iуэхур ефIэкIуэн хуэдэщ, ди адэм фIишхауэ хъуар ип­шыныжыну щIэх дыдэ зэрыхузэфIэкIынури ибзыщIакъым.

А хъыбарым щыгуфIыкIащ ди унагъуэр. ПщIэ лъэпкъ хуащIыртэкъым нэхъапэм, цIыхум хабжэртэкъым, иджы ягъэIуащ: Жюль хуэдэ бгъуэтынукъым, лIым къызэрилъхуар игъэгъуэщакъым, здэкIуам щызэгъащ, и фIыцIэ щыIуащ Америкэм.

Америкэм къикIыжауэ кхъухь гуэр Гавр къесылIати, абы и капитаным къыджиIащ Жюль тыкуэнышхуэ къызэIуихауэ, сатум хэзэгъауэ.

ИлъэситI дэкIри, Жюль и къуэшым, ди адэм къыхуитхащ:

«Си псэм хуэдэ Филипп! Сэр щхьэкIэ умыгузавэ, уигу умыгъэныкъуэ. Сыузыншэщ, лажьи хъати сиIэкъым. Си Iуэхур ефIакIуэ зэпытщ. Пщэдей сожьэ – Америкэ Ипщэм сокIуэ. ИлъэситI-щыкIэ си хъыбар зэхэвмыхынкIэ хъунщ. Умыгузавэ, сынэмытхэми. Си Iуэхур зэтеувэрэ къулей сыхъумэ, Гавр нэзгъэзэжынущ. Нэзгъэзэжмэ, дытхъэжу дыпсэунщ».

Жылэм хэз ящIащ Жюль къитхар. Ди адэр и къуэш лъэрызехьэм, ди анэр хыхьэхэкI зиIэ и пщыкъуэм иропагэ.

ИлъэситI-щыкIэкъым, илъэсипщI нейкIэ Жюль и хъыбар къэIуакъым. Ди адэм игу игъэныкъуакъым итIани, ди анэми щIичэркъым:

- Жюль къигъэзэжмэ, дытхъэжынущ, зыми дыщыщIэжынукъым. И лъэр щиубыдащ Америкэм, щхьэ фIэтт, зэфIэкI иIэти, аращ жылэм щIахэгъуэщар! Ар псоми яхузэфIэкIыр­къым, закъуэтIакъуэщ зыхузэфIэкIыр – Жюль хуэдэхэращ!

Гавр кхъухь къесылIэху, ди адэр къытреч:

- ДехъулIатэкъэ, си къуэшыжьыр мо кхъухьым къикIыжатэмэ!

Ди адэм и нэр щIекъуанцIэри кхъухь тедзапIэмкIэ маплъэ, Жюль кхъухь натIэм къеувэлIауэ къызыфIегъэщIри и гур егъэфI…

Си шыпхъуитIым я зым, нэхъыщIэм, щIалэ хъарзынэ гуэр къыщIэупщIащ. ЩIалэм и хъыбарыфI зэхахати, ди адэм зиIэжьакъым: си шыпхъу нэхъыщIэр абы иратащ.

ХьэгъуэлIыгъуэр зэфIэкIа нэужь, Джерси хытIыгум зыплъыхьакIуэ дишэн мурад ищIащ ди адэм. Малъхъэ къытхуэхъуа щIалэри зыщIыдгъуащ. Джерси унэсамэ, уигу япэ къэкIыр елыркъэшщ.

- Елыркъэш къыфхуэсщэхунщ, – жери ежьащ ди адэр. Къищэхуащ, зэхэуауэ къигъэзэжащ. Елыркъэшыр къезыщар лIыжь гъур тхышэт, и нэкIур зэлъауэ.

ЩIызэхэуар къыджиIащ:

- Елыркъэшыр къызэзыщар си къуэшым щIезгъэщхьар сщIэркъым. Америкэм зэрыщыIэри и Iуэхур зэрыдэкIри сымыщIатэмэ, си къуэшырауэ фIэкI зэрыпщIэн щыIэтэкъым.

Шэч ищIа къудейуэ арами, ди адэр тепыIэжыртэкъыми, Джерси дызэрыкIуа кхъухьым и капитаным еупщIащ:

- Елыркъэшыр къызэзыща лIыжьым и хъыбар пщIэуэ пэрэ?

КIыхь зригъэщIакъым капитаным:

- ЕкIуэлIапIэншэ гуэрщ. Америкэм къыщыспэщIэхуащ нэгъабэ. Франджыщ. СфIэгуэныхь хъури, къэсшэжащ. И благъэ Гавр дэсщ, ауэ якIэлъыкIуэркъым, я щIыхуэ телъщи. Жюльщ и цIэр. СыкъигъэпцIамэ, фыкъызогъэпцIэж: и Iуэху Америкэм щыдэкIауэ къызжиIащ. Иджы фолъагъу къызэрыщIидзыжар: факъырэщ, елыркъэш къиубыдурэ ещэ…

Ди адэм къигъэзэжащи, и лъэм иIыгъыжкъым. ЕтIысэхри, и щхьэр къиIэтащ:

- БжесIатэкъэ: аращ. Жюльщ.

- Сыт тщIэнур-тIэ? ЦIыхум дыкъащIэ хъунукъым. Ди малъхъэм къомыгъэцIыху.

Ди адэр зэпкърыхуащ.

- СылIэрэ сызэгъэжамэ нэхъыфIт, абы нэхърэ.

Дапщэрэ жысIа: а хьэхэбасэм хузэфIэкIын щыIэкъым, къиджэдыхьын фIэкI. Ди пщэдыкъым къыдэтIысхьэжынущ – аращ къызэхьэлъэкIыр, – жиIащ ди анэм.

- Сыт насыпыншагъэт!

- Елыркъэш уасэр ети, Жозеф хуихьыжынщ.

Франкитху къызитащ ди адэм. Елыркъэшыр къыдэзыща лIыжьым хуэсхьащ ахъшэр.

- Дапщэ уэстынур? – сеупщIащ лIыжьым.

Франкитху IэщIэслъхьащ лIыжьым. Къызэплъа фIэкI, зы псалъи къызжиIакъым.

Си адэ къуэшыр, Жюль, абы и ужькIэ зэи слъэгъужакъым, щыхэтри тщIэркъым.

Абы лъандэрэ, факъырэ къызихьэлIэмэ, франкитху ест си хабзэщ.