Мыкъуэжь Арсен

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Муслъымэнхэр     щIызэдауэмрэ     диным     ерыщагъыр  къызэримыщтэмрэ

       Хэбгъэзыхьмэ,  ислъамым  и  унафэхэр   зымыгъэзащIэхэми муслъымэну   залъытэж.    Пэжщ,      ар     зэрыжаIэр     хуэнэщхъейуэщ,  совет   зэманым    и    тхьэмыдэ     гъэсэныгъэм     хуэшхыдэхэурэщ.     Апхуэдэ     цIыхум     тхыдэм     муслъымэну    къыпхыкIа      лъэпкъым    щыщу  зебжыжри,  абы    елъытауэ   и    динри   къыхех.   Аращ      фIэщхъуныгъэ   зыбгъэдэлъхэр   диным  къигъэув  муслъымэн    махуэшхуэхэмрэ    нэщхъеягъуэхэмрэ    щIыхэтыр.  Муслъымэныгъэр   дин     хуэIухуэщIэ    мыхъуу     лъэпкъ     хуэIухуэщIэу     зылъыти    щыIэщ.    Дин    щIэныгъэлI    цIэрыIуэ    Мчедлов   Михаил   ар    узрихьэлIэрей   Iуэхугъуэу ебж:    «Псэуныгъэ     къалэнхэм     щыпэрытым     деж,   Тхьэр    зи    фIэщ    хъухэм    динымрэ       гъэсэныгъэмрэ     къагъэув     хабзэхэр     япэ     ирагъэщ».  Абы     щыхьэт    тохъуэ      дызэуэршэрылIа     гуэрхэм    жаIахэри:  «Муслъымэныгъэм   къикIыр   напэ    уиIэнращ»,   «Муслъымэныгъэр    уи    гум    фIей     имылъмэ    аращ». 

               Адыгэхэм   я    лъэпкъ    хабзэхэр    муслъымэныгъэм   къигъэувхэм   пэщIагъакъуэу   къыщаублар    2005  гъэм    къэхъуа    Iэуэлъауэм   и   ужькIэщ.  Апхуэдэ   щIыкIэу    лъэпкъ   интеллигенцэм  муслъымэн    щIэпхъэджащIэхэм   я    Iуэху   зэрахэмылъыр    къагъэлъагъуэну    хуейуэ    ара     къыщIэкIынт. Умуслъымэнмэ,   диным    фIэкIа    зыри    къыпфIэмыIуэхуу,   абы   къикIыр    умыадыгэу    къащохъу     нобэ    куэдым.  Пэжщ,    адыгэ   хабзэр  зи    лъабжьэ    лъэпкъ    гупсысэкIэм    ткIиягъыр    къищтэкъым,  адыгэхэм   я   дуней   тетыкIэри   ерыщагъым   пэIэщIэщ.  Ауэ    езы   ислъам    динми   фIэкъабылкъым   а    ерыщагъыр.  Уеблэмэ   Iуэхур   зыIутыр,    къыхэплъхьэм    фIырэ    Iейуэ     кърикIуэнкIи    хъунур,   утыку   илъ   Iэмалхэр,  къинэмыщIхэр   зэпумылъыту,  уи    нэр   ууфIыцIыу    зыгуэр    уукъуэдииныр    игъэзахуэкъым.    Мыбдежым     дигу     къэдгъэкIыжыпхъэщ  КIэш    Адэлджэрий   «Муслъымэн   диным   адыгэхэм   я    хабзэ   ткIийхэр   нэхъ    щабэ     щIэхъукIащ»    жиIауэ     зэрыщытар.    

               «Ислъам    диныр    хамэ    щIыпIэ    къикIащ,   ар    адыгэхэм   я   дежкIэ   хамэщ», -   жызыIэхэри   захуэкъым.  Апхуэдэ    Iуэху   еплъыкIэ  зиIэхэм   «дунейпсо   дин»   жыхуаIэм   къикIыр    зыгурагъэIуэну   хуейкъым,   лъэпкъхэр    хабзэкIэ   зэхъуажэу    къекIуэкI   зэпыту  зэрыщытри   зыщагъэгъупщэ.  Ар    тфIэзахуэмэ,   «нэгъуэщIыпIэ    къикIа»    псоми    ди     щIыб    яхуэдгъэзэн    хуейуэ     аращ:  европэм   къикIа   щыгъынми,   машинэ   псынщIэхэми,   компьютерхэми,   къинэмыщIхэми. Апхуэдэ   гупсысэкIэм    лъабжьэ    зэримыIэр    наIуэщ.  

Акъылэгъу    уадэхъуфкъым   «Адыгэхэм    ислъам   диныр    къахэхьэри     хьэрып      хьэл     къащтащ»    жызыIэхэми.  Сыт-тIэ    и лъэпкъыр  ихъуэжыну   зимымурад,  Алыхьыр    зи   фIэщ     хъу   адыгэм   ищIэн    хуейр?   Дауэ   муслъымэн    дин    зезыхьа     ди     адэшхуэхэм,    абыхэм   я   адэжхэм,  ефэнды   цIэрыIуэхэм,  КъурIэным  хащIыкIрэ    Iэзэу    зэпкърызыхыу     щытахэм,  XX   лIэщIыгъуэм    псэуа    ислъам    узэщIакIуэхэм   дахущытын   зэрыхуейр?   Дауэ   дызэрыхущытыпхъэр   адыгэ    хабзэр    зыубзыхуа,     хеящIэу     щыта,    и    гъащIэ   и    кIэм    хьэж   зыщIа    Къэзанокъуэ   Жэбагъы?!   Абыи   «лъэпкъ    хабзэхэр   IэщIыб   ищIащ»  хужытIэн   хуейуэ  ара?  Хьэмэ  «фIэщхъуныгъэ    зыбгъэдэмылъхэращ    лъэпкъ    хабзэм   тетар»    жыпIэну    къезэгърэ?   Пасэм    псэуа    ефэндыхэм   шэрихьэтми    адыгэ   хабзэми   хащIыкIт,  тIуми    якIэлъыплът,   щымыщ   хамыгъэхьэным   яужь   итхэт. Сыт  е   хэт   дэ   хуитыныгъэ  къыдэзытыр  адыгэ  муслъымэнхэм   щхьэкIэ  «адыгэкъым   ахэр»   жытIэну?!   Ислъам   диныр  хьэрып  лъэпкъым  и   динкъым – дунейпсо   динщ.   Абы  «хьэрып   хабзэм   утетынуи», «хьэрып  идеологием  утехьэн»  хуейуи   апхуэдэ   гуэри    къыпхуигъэувкъым.

Псори    зытетыр   зы    динми,   лъэпкъ    къэс    езым    и    щIыпIэм щызекIуэ    хабзэхэм     техуэ     дин     зехьэкIэ    иIэжщ.   Абы   теухуауэ нэмыцэ   ислъам  щIэныгъэлI  Антее   Петер   жеIэ: «Ислъамыр   хэти   езэгъын   динщ,   щIыпIэ    къэс    щызэрахьэ   хабзэхэм   я    нэпкъыжьэ  телъыжу.  Я  фIэщхъуныгъэмрэ  дин  щIэныгъэмрэ  зыуэ  ялъытэу,   муслъымэн    псори     тхьэ      зэрыхуэпщылIыр    хьэрыпыбзэу    щытми,   дин   хуэIухуэщIэхэр,   гуфIэгъуэ-гузэвэгъуэр   зэрыдах   щIыкIэхэр   абы   ещхькъым,   абыхэм     лъэпкъ    къэс     щыпсэу   щIыпIэм   и    плъыфэ  зэрахьэ.  Аращ    и     щхьэусыгъуэр,  псалъэм  папщIэ,   тыркухэм    я   ислъам   дин   зехьэкIэр    индхэм  е   индонезхэм    ейм    къазэрыщхьэщыкIыр  IупщIу  щIэплъагъур». 

Адыгэхэм    муслъымэныгъэр  къащта   нэужь,   я   хабзэхэр   хьэрып  хабзэ  хъуакъым,   апхуэдэ   муради   щыIакъым.   Пэж   дыдэщ   ТIымыжь Хьэмыщэ  гу  зылъитар:  «Адыгэхэр   муслъымэн   нэмэзыбзэм   зэреджэр  «хьэрыпыбзэкъым»  -   «къурIэныбзэ»   жаIэ».   Ислъам    диныр    къищта   щхьэкIэ,  лъэпкъым  и  хабзэхэр      хьэрып    хабзэкIэ   ихъуэжакъым,  хьэрыпыфэ   къудеи   къытеуакъым  абы,  апхуэдэ   Iуэхуи    зэрихуакъым.  А Iуэхум   утепсэлъыхьын  хуей   хъумэ,  «адыгэхэм  муслъымэн   щэнхабзэр къалъэIэсащ» жыIэн   хуейуэ   аркъудейщ.    Абы   къыхэкIыу,  умуслъымэнмэ,   ухьэрыпу    къикIкъым,  уадыгэ   щхьэкIэ   муслъымэн диныр  зепхьэну   ухуимыту   зэрыщымытым  хуэдэ   къабзэу.   ФIэщхъуныгъэ  зыбгъэдэлъ   адыгэр   уеблэмэ   лъэпкъ   хабзэхэм   нэхъ   хуэерыщу  щыхущыт   къохъу   Тхьэр   зымыдэм   нэхърэ.  Сыту  жыпIэмэ,   зэрыадыгэ  къудейм   и   мызакъуэу,  а    диныр    абы    и    адэм,   и    адэшхуэмрэ   абы   и    адэжымрэ    зэрахьа    дину   зэрыщытым    апхуэдэ   гукъыдэж   кърет  абы.  Аращ  и   щхьэусыгъуэр    лъэпкъ     хабзэхэм   я   хьэтыр  ямылъагъуу  диным  и  Iуэхур   пхагъэкIыну   щыхуежьэм   деж,  цIыхубэм    ар   «хьэрып    хабзэ  кърахьэжьэу»,   лъэпкъ    гъащIэр    зэIызыщIэ    Iуэхуу     къыщIыщыхъур.

Зыуэ  щыт  лъэпкъ   щэнхабзэм  и   къудамитIыр   зэпэщIэбгъэувэу, лъэпкъымрэ   динымрэ  «дэтхэнэра  нэхъапэр?»  упщIэм   епхулIэ  хъунукъым.  ГурыIуэгъуэщ  ислъам  диныр  утыку  къихьэху  адыгэхэм  я  цIыхубэ   гъащIэр  адыгэ   хабзэкIэ  зэрагъакIуэу зэрыщытар. Ауэ    диныр  къащта  нэужькIи  хабзэм    а   къалэныр   игъэзэщIэн  щигъэтакъым.    Тхьэр  ягъэзакъуэу  щыщымыта   лъэхъэнэм   къэхъуа   адыгэ  хабзэм   зимыхъуэжауэ    плъытэныр,  нэгъуэщIу  жыпIэмэ,  абы  гъащIэ зызыхъуэжым  и  лъэужь  къытемынэу   къызыфIэбгъэщIынри   щыуагъэщ.  ИпэжыпIэкIэ   къапщтэмэ,  цIыхум  и  пщIэмрэ  и  щэнымрэ   къихъуэмэу   къэгъуэгурыкIуэ    адыгэ   хабзэм   хамэ   лъэпкъ   хабзэхэм   къыхихыпхъэмрэ   къыхимыхыпхъэмрэ  зэригъэзэхуэфу,  езыми  абыхэм  задригъэкIуфу  зэрыщытым   къыхэкIыу,  абы   нэгъуэщIым  къыбгъэдихахэри   лъэпкъ   хъугъуэфIыгъуэу    къэплъытэфын     хуэдэу    хозагъэ.       

ЛIэщыгъуэ    бжыгъэ    хъуауэ     адыгэ   лъэпкъым    къыдэгъуэгурыкIуэ  ислъам   диныр   абы    и    лъэпкъ  хабзэм   къыпхугуэмыхын    и    Iыхьэ   хъуакIэщ.  Абы    къыхэкIыу,    шэч   хэлъкъым    лъэпкъыр   а  диным    зэрытехьэрэ   къэхъуа    зэхъуэкIыныгъэхэр     хабзэми     къызэрищтам.  А  зэхъуэкIыныгъэхэр  мащIэ  дыдэу  фIэкIа  щымытауэ  жызыIэхэми  акъылэгъу  уадэхъуфынукъым.  Ислъамыр  лъэIэсащ  адыгэхэм  я  унагъуэ  ухуэкIэм, я  цIыхубэ зэхэтыкIэм,  гъэсэныгъэм, лъэпкъ гупсысэкIэм  (муслъымэн  лъэпкъым  укъыхэкIауэ  зыплъытэжын   гурыщIэри  хиубыдэу),  псалъэ  зэIэпыхыкIэм,   хьэл   зэтеухуэкIэм,  фIэщхъуныгъэ   зыбгъэдэлъ   цIыхум   захуэу   къилъытэм,  IуэрыIуатэм,  бзэм,  къинэмыщIхэм.  А  псор   муслъымэн  дин   зепхьэныр   щIэныгъэншагъэу   къызэралъытэм    хуэдэу.  

МЫКЪУЭЖЬ Арсен,

«Ислъам   диныр  къэбэрдей  адыгэхэм  я  тхыдэщIэм къызэрыхэщыр» диссертацэм щыщ пычыгъуэ.