Памук Орхьэн

Зи  щхьэцыр  дыщафэ   бзылъхугъэ

                                Зэзыдзэк1ар  Къып (Ныбэжь) Таисэщ

1

               Пэжыр жысIэмэ, сэ тхакIуэ сыхъуну сыхуеят. Ауэ си нэгу щIэкIа Iуэху­гъуэу зи гугъу фхуэсщIыжынум иужь­кIэ ин­женер-геологрэ ухуакIуэрэ ­сыхъуащ. Си тхылъаджэхэм  фимыгугъэ: си щхьэ ­кърикIуахэр къызэрысIуэтэжым щхьэкIэ  а  Iуэхугъуэхэр сэркIэ блэкIа жы­жьэм къыхэнауэ. Уеблэмэ нэхъыбэ сигу къэзгъэ­кIы­жыху, абы щыгъуэ къэхъуауэ щытахэм нэхъ куууэ сыхохьэж. Сыщо­гугъ зэадэзэкъуэ зэхущыты­кIэхэм къагъэщIа щIыхьэпIэ-щIэкIыпIэхэм я щэху­хэм фэри си гъусэу фыныздыхыхьэну.

             1985 гъэм дэ Бешикташ и Iэ­гъуэ­благъэхэм дыщыпсэурт, Бзииху хадэм пэмыжыжьэ унэ зэтетхэм ящыщ зым. Си адэм «Хьэйят» зыфIища уней хущ­хъуэ щапIэ цIыкIу игъэлажьэрт. Тхьэ­махуэм зэ хущхъуэ щапIэр нэху щыху ди адэм игъэ­бы­дэжыртэкъым, езыри къыщIэ­нэрти щIэст. Апхуэдэ пщы­хьэ­щхьэхэм сэ абы гъуэмылэ хуэсхьырт. Сэ сфIэфIт хущ­хъуэмэ зэ­мы­лIэу­жьыгъуэхэр  зы­щIэсшэу а тыкуэн цIы­кIум зэманыр щызгъэкIуэну, дапхъэ къуа­гъым деж щыс си адэм – цIыхухъу зэкIуж щхьэпэлъагэм – и пщыхьэ­щхьэшхэр мыпIащIэу ишхыху. Ноби, илъэс щэщIым щIигъу дэкIами, си ныбжьыр илъэс 45-рэ хъуами, сэ япэми хуэдэу сфIэфIщ хущхъуэмэ къызы­кIэ­рих пасэрей тыкуэн дапхъэхэр.

              «Хьэйят» хущхъуэ щапIэм щэ­хуа­кIуэхэр и куэдтэкъым. Си адэр хэсу къыщынэ жэщхэм абы зэманыр игъа­кIуэрт къыздепхьэкI хъууэ а лъэхъэнэм ­къежьагъащIэ телевизор цIы­кIум еп­лъу. Зэзэмызэ сэ зэхэс­хырт си адэр лъагъунлъагъу къыщIыхьа и ныбжьэгъу гуэрхэм макъ хуэмкIэ зэрепсалъэр. Сэ сыкъыщалъагъукIэ, абыхэм я псалъэмакъыр зэпагъэурти,  сэ стеухуауэ зыгуэрхэр жаIэрт, къысщытхъурт, адэм хуэфащэ къуэ къызэрыщIэтаджэр къы­хагъэщырт, си еджэным къы­щIэуп­щIэрт: сыт хуэдэ классым сы­кIуэми, еджапIэр фIыуэ ­слъагъуми, ар къэзухым сызы­хуеджэну IэщIагъэри – псори ящIэну хуейт.

            И ныбжьэгъухэр къыщы­щIы­хьэкIэ, си адэр пIейтей зэрыхъум гу лъыстэрти, зызмыгъэгувэу сыкъызэрыщIэкIы­жы­ным сы­хуэпIащIэрт, ар зэрышха фалъэхэр зэщIэскъуэжырти, унэм сыкIуэ­жырт, щIыб уэздыгъэхэм я лъапэ нэхум сыхэту къэрэгъэш жы­гы­шхуэхэр зэгъэкIэкIа уэ­рамхэмкIэ. Сынэсыжа нэ­ужь си анэм жесIэртэкъым адэм и тыкуэн цIыкIум и ныбжьэгъухэм ящыщ гуэр къызэры­щIыхьар. СщIэрт ар абы и гуапэ зэрымыхъунур, сыту жыпIэмэ, си анэр шынэрт абыхэм я зэранкIэ и щхьэгъусэр аргуэру Iуэху зэIу­мыбз гуэрхэм хэхуэнкIэ е зы щхьэусыгъуэ имыIэу аргуэру дыкъигъанэу ар ежьэжынкIэ.

           А псом къыдэкIуэуи сэ къызгурыIуат си адэ-анэр псалъэ­макъыншэу зэ­-щы­зыгъэхьэр политикэ Iуэхухэм зэрамызакъуэр. А тIур зэман кIыхькIэ щызэмыпсалъэ къэхъурт, щIызэщы­хьам и щхьэусыгъуэри мынэ­ры­лъагъуу. ФIыуэ зэрымылъагъужу ­арагъэнт. Сэ зы­хэсщIэрт си адэр нэ­гъуэщI цIыхубзхэм зэ­ры­дахьэхыр, цIыхубзхэри абы къы­зэрыхуэмыхейр. Хамэ бзы­лъхугъэ ар зэ­рыкIэлъыкIуэр къы­згурыIуэну хуейти, си анэм зэ­хы­зигъэхым фIэфIт зэзэмызэ и макъым зригъэIэтурэ си адэм щепсалъэкIэ. Сэ хуабжьу къыстехьэлъэрт си адэ-анэм яку къыдэхъуэ псалъэ­макъхэр, икIи, абы къыхэкIыу, сэ зыпэ­зу­быдыжащ абыхэм сегуп­сы­сыныр.

             Иужь дыдэу си адэр хущхъуэ щапIэм щIэту щыслъэгъуар бжьыхьэ пшыхьу абы гъуэмылэ щыхуэсхьарт. Сэ абы щыгъуэ лицейм и япэ классым сыще­джэрт. Зэрихабзэу, си адэр те­левизор цIыкIум еплъу щыст. Тыкуэн дапхъэм и кIы­хьагъкIэ щызэбгрыгъэувыкIа фалъэхэм зыхуейр кърихыу ар шхэуэ щысыху, сэ щэхуакIуэ зы-тIум Iуэхутхьэбзэ яхуэс­щIащ, зылъыхъуэ хущхъуэхэр естри, и уасэу къызата ахъшэр кассэм илъ­хьащ. Унэм сыщыкIуэжым, сыкъызэп­лъэ­кIыж­ри си адэм сы­Iуплъащ – ар бжэ­щхьэIум тету къысхуэгуфIэрт сэлам къызихыжу и Iэр къысхуищIырт.

            Пщэдджыжьым си адэр унэм къэ­кIуэжакъым. Ар къызже­зы­Iар си анэращ, шэджагъуэ нэу­жьым еджапIэм сыкъикIыжауэ. Абы и напIэхэр къэпщат, куэдрэ зэрыгъар къапщIэу. Сэ къыс­щыхъуащ си адэр тыкуэн цIыкIум щIашу полицэ IуэхущIапIэм яшауэ, апхуэдэ япэм зэ къэхъуауэ щытати. Абы щыгъуэ си адэм хьэзабыр ирагъэшэчат ток зрикIуэ кIапсэхэмкIэ къеуэу­рэ, къи­щы­нэ­мыщIауэ фэлэкъэми  дагъэкIат…

           Илъэсибл хуэдиз ипэкIэ си адэр зэ апхуэдэу кIуэдат, унэм къыщигъэзэжари илъэситI дэ­кIа нэужьщ. Ауэ мы зэм си анэм и зыщIыкIэр нэгъуэщIт: ар иджы си адэм хуэгузавэртэкъым, атIэ хузэгуэпырт. Абы и гугъу щищI­кIэ, зэрыбампIэр нэрылъагъуу жиIэрт: «Езым ещIэж зэхи­щIыхьхэр!»

           Абы ипэкIэ къэрал ухуэкIэр зауэлIхэм залымыгъэкIэ зэрахъуэкIа ­къудейуэ, си адэр тыкуэным щIашу щагъэтIысам щы­гъуэ, си анэр куэдрэ пыхьэу щысат икIи зэпымыууэ жиIэрт си адэр хахуэу, сэ абыкIэ сыгуш­хуэн хуейуэ, провизор Мэжид и гъусэу хущхъуэ щапIэр игъэлажьэрт, дызы­къуэпсэукIын ахъ­шэ къэзыт IуэхущIапIэ тIэкIур си адэр къэкIуэжыху къимыгъэувыIэну хущIэ­къуу. Сэри зэзэ­мызэ Мэжид и кIэпхын хужьыр зыIуспхэрти, абыхэм садэIэ­пыкъурт, провизор сыхъуну къыс­хуа­мыгъэ­лъагъуэ пэтми. Си адэм и хъуэ­псапIэр сэ щIэныгъэлI сыхъунырт.

           Ауэ иужьу си адэр щыбзэхам щы­гъуэ си анэм хущхъуэ щапIэр къы­фIэIуэхужакъым. Мэжиди, тыкуэным щIэта адрей дэIэпыкъуэгъухэми я гугъу ищIа­къым, IуэхущIапIэр зэ­три­Iыгъэнуи хуеякъым. Абы къы­хэкIыу сэ сегупсысын ­хуей хъурт си адэр мы зэм «зытекIуэдар» нэгъуэщI щхьэусыгъуэу. Ауэ сытыт я мыхьэнэр лъабжьэншэ гупсысэхэм?

             Си адэр пIалъэ кIыхькIэ кIуэдауэ къыщIэкIащ. АпхуэдизкIэ куэд дэкIати, абы и нэкIур си ­нэгу къысхущIэ-гъэ­хьэ­жыртэкъым. Уэздыгъэр напIэ­зыпIэкIэ ягъэун­кIыфIу щIагъэнэжа нэужь, уи нэхэм зыри ямылъагъужу зэрыхъум ещхь сыхъуауэ къыс­фIэ­щIырт апхуэдэм деж.

            Пщыхьэщхьэ гуэрым, си за­къуэу Бзииху хадэм хуэкIуэ уэ­рамым Iуэхуншэу срикIуэу, къэслъэгъуащ «Хьэйят» хущхъуэ щапIэм и бжэхэм IункIыбзэ къэ­бышхуэ етауэ. Абы иужькIэ куэд дэмыкIыу си анэм жиIащ ды­зэрыпсэун ахъшэ къызэрытхуэмынар. Си щхьэ IуэхукIэ сэ абы щыгъуэ ахъшэу згъэкIуэд щыIэтэкъым, зэ­зэ­мызэ кином сы­зэ­рыкIуэмрэ щIакхъуэ пIащIэ шыхьам лы тIэкIу дэлъу къы­зэрысщэхумрэ хыумыбжэмэ.  Си еджапIэр Кабаташ хьэблэм щыIэти, абы лъэсу сыкIуэрт, сыкъэ­кIуэжырт. Языныкъуэ си ныбжьэгъухэм комиксхэр зэрыт тхылъ цIыкIухэр къащэхурти, е ящэжырт, е пщIэ къыIахыурэ ирагъэплъырт. Ауэ сэ сыхуейтэкъым абыхэм хуэдэу зыгъэпсэху­гъуэ махуэхэм кино­театрым къы­щIэ­кIыж­хэр згъэхъуу сыдэтыну.

            1985 гъэм и гъэмахуэр сэ щызгъэ­кIуащ Бешикташ щыIэ бэзэрым тет ­«Дениз» тхылъ тыкуэн цIыкIум сыщы­лажьэу. Си къалэнхэм хыхьэрт тхылъ зы­дыгъу сабийхэмрэ нэгъуэщI еджа­кIуэхэмрэ си нэIэ ятегъэ­тыныр. Зэзэ­мызэ тыкуэныр зей Дениз и гъусэу абы и машинэмкIэ дэ Чагалоглу дыкIуэрт тхылъ къэтшэну. Дениз гу лъитат тхылъыр зытхам и цIэри ар къыщыдагъэкIа тхылъ тедзапIэм и цIэри фIыуэ сигу зэ­ризубыдэм, абы къыхэкIыуи пщIэ къысхуищIырт, унэм сыщеджэну тхылъ гуэрхэр къэсщтэнуи хуит сищIырт. А гъэм и гъэмахуэм сэ тхылъ куэд щIэзджыкIат: щIыпIэ жыжьэхэм зекIуэ щыIахэм ятхыжахэр, ­Жюль Верн, По Эдгар Аллан сымэ я IэдакъэщIэкIхэр, усэ тхылъхэр, уэсмэн пащтыхьхэм я тхы­дэм теу­хуахэр, уеблэмэ пщIы­хьэ­пIэхэм къа­рыкI­хэр щы­зэхуэхьэса зы тхылъ цIыкIуи къыхэхуат абы щыгъуэ сызэджахэм. Мис а тхылъым ита зы тхыгъэ кIэщIым къыпэщыту къыщIэкIащ къэ­кIуэну си гъащIэр зэрыщыту зэ­рихъуэ­кIы­ныр.

            Тыкуэным зэзэмызэ къы­щIыхьэ и ныбжьэгъу тхакIуэхэм сакъыщригъэ­цIыхукIэ, Дениз абыхэм тхакIуэ сыхъуну яж­риIэрт. ЗэрымыщIэкIэ къызжьэдэхури, сэ езым жесIат апхуэдэ хъуэпсапIэ сызэриIэр икIи абы лъандэрэ Дениз сытригъэгушхуэрти, си фIэщ хъужу ­хуежьат тхакIуэ сызэрыхъунур.

(къык1элъык1уэнущ)