Природэ мыпсэу

 


М.Н. Скаткин

Природэ мыпсэу

ПэщIэдзэ школым и е IV-нэ классым папщIэ учебник

Ебланэ къыдэкIыгъуэр  зэзыдзэкIар Иуан Пакъэ

ЗэдзэкIа зэрыхъуар ПросвещенэмкIэ КъАССР-м и Министерствэм къищтащ

Къэбэрдей тхылъ тедзапIэ, Налшык, 1953 гъэ

 

Хэзыгъэгъуазэ

Гъэмахуэм, махуэ бзыгъэм и деж, къалэ щIыбым, унэ лъагэхэм я щхьэкIэ жыжьэу дэ ди щыгум щыдолъагъу уафэ къащхъуэмрэ дыгъэмрэ. Уафэм пшэхэр щызокIуэ. Дэ ди хъуреягъкIэ хъупIэхэр, мэзхэр, губгъуэхэр щылъхэщ. Мэзхэм къыщокIхэр уэздыгъейхэр, псейхэр, пхъэхуейхэр, дейхэр икIи нэгъуэщI жыгхэмрэ чыцэхэмрэ; губгъуэхэм къыщокIхэр хьэпцIий, гуэдз, хьэ; хъупIэхэм къыщокIхэр удз зэмылIэужьыгъуэхэр. Жыгхэм, чыцэхэм, удзхэм зы псалъэу зэреджэр – къэкIыгъэщ.

       Мэзым дыхыхьэнщи дыдэIуэнщ. Дэ зэхэтхынщ къуалэбзухэм я уэрэд макъ, бжьэхэм, аргъуейхэм я ву макъ. Удзым дыхэгъуэлъхьэнщи дегугъуу дыкIэлъыплъу щIэддзэнщ. Дэ тлъагъунщ абы псэущхьэ зыбжанэм къызэрыщапщыхьыр: хъумпIэцIэджхэм къажыхьхэр, пкIауэхэр малъэхэр, щыгъыныхьхэмрэ цIывхэмрэ къапщыхьхэр. Зэзэмызэ удзым пхырыжынщ шындырхъуо псынщIэр е хьэндыркъуакъуэр блэлъынщ. Дэ мэзым нэхъыбэрэ дыхэтым, къуалэбзу макъ зэхэтхынкIэ е езыр тлъагъункIэ хъунщ, дыхуэзэнщ кIэпхъ е цыжьбанэ, пщIэну щыткъым, тхьэкIумэкIыхь дгъэщтэнкIи хъунщ.

       Дэнэ щIыпIэкIи щIым – къэкIыгъэхэми, губгъуэхэми, мэзхэми щызокIуэхэр псэущхьэ инхэри цIыкIухэри. А псоми, хьэкIэкхъуэкIэ ин дыдэхэм къыщыщIэдзауэ хьэпщхупщ цIыкIунитIэм и деж нэсыху, зы псалъэу зэреджэр – псэущхьэщ.

       КъэкIыгъэхэм я лъабжьэхэр щIым хохьэр. ЩIым хэлъщ пшахъуэ, ятIагъуэ,мывэ.

       ХъупIэхэмрэ мэзхэмрэ щоIэуэлъауэ псынэхэр, псы цIыкIухэр кIуэцIырожхэр, гуэлхэр итхэщ.

       Уафэр, дыгъэр, щIыр, пшахъуэр, ятIагъуэр, мывэр, псыр, къэкIыгъэхэр, псэущхьэхэр псори зэхэту природэщ. Природэм  япэм еджэу щытащ «естествэкIэ». Абы къыхэкIкIэ природэр джыныгъэм естествознанэкIэ йоджэр.

       Природэр джыным цIыхухэм зэманрэ къарууэ куэд тырагъэкIуэдащ. Природэр имыщIэу щытамэ цIыхур псэункIэ гугъу хъунт. Сыту жыпIэмэ, цIыхур псэун щхьэкIэ зыхуеину псори езыр зыхэт природэм къыхех. Природэм абы къырет и шхын, и щыгъынымрэ зыщыпсэунумрэ къызыхищIыкIынур. ЦIыхум зэпымыууэ къигъэсэбэп хьэпшып псори къызыхащIыкIыр природэм къыхаха материалхэрщ.

       Естезвознанэр дэ къыддоIэпыкъур природэр тэмэму къыдгурыIуэнымрэ ар ди псэукIэр едгъэфIэкIуэн щхьэкIэ къэдгъэсэбэпыфынымрэкIэ. Природэр джыным ди акъылым зырегъэубгъу.

                                                        Природэ псэумрэ мыпсэумрэ

       Природэм и предметхэм хэтщ псэуи мыпсэуи. Псэухэр  - ар цIыхухэр, псэущхьэхэр, къэкIыгъэхэращ. Псэущхьэ псэухэр машхэхэр, къокIхэр, щIэжьей къатыр (мэбагъуэхэр) икIи малIэхэр. Предмет мыпсэухэр – ар псыр, хьэуар, щIыр, мывэхэращ. Ахэр шхэркъым, къэкIыркъым, щIэжьей къатыркъым, лIэхэркъым.

Мы гъэм дэ дджынущ природэ мыпсэур – псыр, хьэуар, щIым мывэрэ гъущIхэкIхэу щIэлъыр дэщIыгъуу.           

                    Псымрэ нэгъуэщI ткIуаткIуэхэмрэ

Псыншэу цIыхури, псэущхьэри, къэкIыгъэри псэуфынукъым. Псым дэ дофэ; псыр уимыIэну амал иIэкъым шхын пщIын, хьэкъущыкъу ириптхьэщIын щхьэкIэ. ПсымкIэ дэ зыдотхьэщI, ди щыгъынхэри иридожьыщI. Псым щосыр кхъуафэжьейхэмрэ кхъухьхэмрэ. Псым псыщхьэл шэрхъхэр егъэкIэрахъуэ.

       Псым и щытыкIэхэм щыгъуазэ зытщIынщ. Абы папщIэкIэ псыр адрей пкъыгъуэхэм етлъытынщ, псалъэм щхьэкIэ, пхъэ кубикым, мывэм, фэтыджэным, спиртым икIи н.къ.

       СыткIэ къыщхьэщыкIрэ псыр пхъэ кубикым е мывэм? Пхъэ кубикымрэ мывэмрэ  - пкъыгъуэ быдэхэщ, псыр – пкъы ткIуаткIуэщ е пIащIэщ. Пхъэ кубикымрэ мывэмрэ IэкIэ къапщтэ, столым теплъхьэ, банкым иплъхьэ, пхъэбгъулъэгум тебдзэ мэхъу. Абыхэм абыкIэ захъуэжыркъым. Пкъыгъуэ быдэхэм езыхэм я щытыкIэр хъума мэхъу. Пкъыгъуэ быдэхэм я щытыкIэм зебгъэхъуэжын щхьэкIэ ар Iыхьэурэ уадэкIэ зэгуэудын, джыдэкIэ зэгуэудын, сэкIэ зэгуэупщIыкIын е къутэн хуейщ. Абы папщIэкIэ абы зы къару гуэр ехьэлIэн хуейщ. АтIэ иIэу пIэрэ псым зы формэ гуэр? Пхъэ кубикымрэ мывэмрэ хуэдэу ар стIолым теплъхьэ хъуну пIэрэ? Хьэуэ, псыр столым щызэкIэщIэжынщ, столым къежэхынщи пхъэбгъулъэгум телъэдэнщ. Псыр стэканым ипкIэу щытмэ, ар стэканым и формэм ещхь хъунущ. Ар абдж кIыхь цIыкIум ипкIэмэ, а абдж кIыхь цIыкIум и формэм ещхь хъунущ. ТкIуаткIуэхэм езыхэм я формэ щхьэхуэ яIэкъым, атIэ ахэр зэрыт хьэкъущыкъум и формэм ещхь мэхъу. ТкIуаткIуэхэм  я формэм тыншу зехъуэж, зэкIэщIож. Абы къыхэкIкIкэ ахэр хьэкъущыкъу иту зэрахьэ – бочкэхэм, пэгунхэм, банкхэм, пытулъкIэхэм, стэканхэм икIи н.къ.

       Иджы псыр адрей ткIуаткIуэхэм етлъытынщ.

       Зы стэканым ифкIэ псы къабзэ, адрейм – шэ. А стэканитIми шайбжэмышх зырыз хэфлъхьэ. Псым упхыплъым шайбжэмышхыр тыншу уолъагъур, ауэ шэм упхыплъым ар плъагъуркъым. Ар къызыхэкIыр псым  ущызэкIэщIоплъ, шэм ущызэкIэщIэплъыркъыми аращ.

       Псы ежэх зыкъомхэмрэ гуэл зыкъомхэмрэ я псыр абы хуэдизкIэ къабзэщ икIи ущызэкIэщIоплъри псым и щIэр плъагъункIэ мэхъу ар куу дыдэу щытми. Гъэмахуэ махуэ бзыгъэм и деж дэ тлъагъунущ псым щес бдзэжьейхэр. Ахэр фIыуэ щIэплъагъур псым ущызэкIэщIэплъ мэхъури аращ. Гъатхэ къиугъуэу псыр утхъуауэ щыщытым и деж бдзэжьейр плъагъуркъым. Псы утхъуам ущызэкIэщIэплъыркъым.

       Спиртыр, фэтыджэныр, къэкIыгъэ дагъэр – ущызэкIэщIэплъ ткIуаткIуэхэщ. Шэр, шакъэр – ущызэкIэщIэмыплъ ткIуаткIуэхэщ. Сыт хуэдэ псым и фэр? И ныкъуэхэм жаIэр – хужьу. Пэжу пIэрэ ар? Ефлъытыт псыр шэм? Шэр хужьщ, псыр фэншэщ.

       ТкуаткIуэхэм фэ зэмылIэужьыгъуэ яIэщ: шакъэм – фIыцIэ, щIыху, удзыфэ, плъыжь икIи нэгъуэщI фэхэр иIэщ: сэхуран дагъэр гъуэжьыфэу щытщ икIи н. къ.

       ТкIуаткIуэ зыкъомым мэ яIэщ, псалъэм щхьэкIэ, спиртым, фэтыджэным.  Псы къабзэм мэ лъэпкъ иIэкъым. ТкуаткIуэхэр къэпщIэфынущ я IэфIагъ, дыджагъхэмкIи: ахэр щытынкIэ хъунущ шуугъэу, IэфIу, дыджу, гуащIэу икIи н.къ. Псы къабзэм IэфIагъ, дыджагъ иIэкъым.

       Сыт дэ къэтщIар псым и IуэхукIэ? Псыр фэншэщ, мэи, IэфIагъ-дыджагъи зимыIэ ущызэкIэщIэплъ ткIуаткIуэщ.