Куэцэ Пщымахуэ

Куэцэ      Пщымахуэ      и      гъащIэмрэ       иригъэкIуэкIа       лэжьыгъэмрэ   

XIX   лIэщIыгъуэм    и      кIэм  -  XX   и     пэщ1эдзэм     Урысей   империем    ис    лъэпкъхэм     я     тхыдэр      гъуэгущIэкIэ     зыунэтIа  щхьэусыгъуэ    зыбжанэ     къыкъуэкIат.    Абыхэм    язщ    къэралыгъуэм     и     щэнхабзэм     хэпщIа     хъуа     кавказ        лъэпкъхэм    я    утыку   «бгырыс    интеллигент»   зыфIаща    нэрыбгэщIэ    къызэрихьар.   Зи    гугъу   тщIыр   XIX-XX  лIэщIыгъуэхэм     я     зэпылъыпIэм     Урысеймрэ    Европэмрэ     ит    еджапIэ    нэхъыщхьэхэм     дохутыр,     егъэджакIуэ,     юрист,   агроном,   инженер   IэщIагъэхэр   щызрагъэгъуэту,     Кавказ    Ищхъэрэмрэ     Дагъыстэнымрэ    къекIуэлIэжа      щIалэгъуалэ      гупращ.

ЕджапIэхэмрэ        IэнатIэхэмрэ

ЩIэныгъэ     зыбгъэдэлъ     а    цIыхухэм   я   хъуреягъкIэщ  1917  гъэм   и   мазаем    щIыналъэм    щекIуэкIа    зэщIэхъееныгъэхэр     къызэрежьар.     А     гуп     махуэм     щыщщ    Кавказ    Ищхъэрэм    пщIэ      нэхъ      щызиIэу     революцэмрэ     граждан    зауэмрэ   я   зэманым     къацIыхуа     Куэцэ    Пщымахуэ     ТIэмашэ     и     къуэри.

Ар    1884    гъэм     мэлыжьыхьым    и     12-м     Налшык    округым      хыхьэ    Тэрч       областым     щыщ      къэбэрдей     уэркъ      Куэцэ     ТIэмашэ        и      унагъуэм      дунейм      къыщытехьащ.    

Екатеринодар      (иджы - Краснодар,   Бжьэдыгъукъалэ)      хейщIапIэм      хеящIэу     ягъэувыну     зыхуагъэфащэхэм     я    шыфэлIыфэм  щытепсэлъыхь     дэфтэрым    щыгъуазэ     дещI     Пщымахуэ    «и    адэ-анэм     Псыхуабэ      унэ       зэрыщаIэм,    Налшык      округым      щыщу      дестынэ    600-м    нэблагъэ      щIы      Iыхьищ      зэрабгъэдэлъым».     Бабыгуей   (иджы - Сэрмакъ)   дэса     абы   и    адэ     Куэцэ     ТIэмашэ     Хъусин      и     къуэр    Кавказ    Ищхъэрэм    щэн-щэхуэн     Iуэхухэр    щызэфIэзых      хьэрычэтыщIэ      жану       щытащ.   

Краснодар      крайм      и      архивым     щIэлъщ          Пщымахуэ   1905    гъэм     Новороссийск     дэт       гимназиер     къызэриухам     щыхьэт     техъуэ     тхылъ.   А     гъэ      дыдэм      щIалэм     Бабыгуей     къуажэм     и    унафэщIым   лъэIукIэ   зыхуегъазэ    еджапIэ   нэхъыщхьэ   щIэтIысхьэн    папщIэ    хуит    къэзыщI     тхылъ   къритыну    икIи    и     лъэIур     1905    гъэм    шыщхьэуIум      и      4-м    хуагъэзащIэ.    

1905   гъэм    Пщымахуэ    Бытырбыху    дэт    университетым  и  КъуэкIыпIэ   факультетым   щIотIысхьэ,   ауэ   куэдрэ   щемыджэу  а университет    дыдэм   и   юридическэ   къудамэм    зрегъэдзыж.  Ар   къызыхэкIар   Пщымахуэ   япэ    урыс   революцэм     хэпщIа    студентхэм     яхэтауэ     зэрыхуагъэфащэрат.   Ауэ     а   гурыщхъуэм     щыхьэт      техъуэу     зы     дэфтэри     дрихьэлIакъым. 

Бабыгуей     щыщ    Куэцэхэ     я    унагъуэм     полицэр     кIэлъыплъу зэрыщытам    и    щыхьэту     къэув    тхылъымпIэ    щыIэщ.   Ар   къызыхэкIар    Пщымахуэ    гупсысэкIэ      убгъуа     зэрыбгъэдэлъарауэ      къытфIощI,   армыхъумэ     къэралым     еныкъуэкъун      Iуэху     зэрихуэу     щIалъытэн     гуэр    далъэгъуауэ   аракъым.    ЖытIэм       и      щыхьэтщ    Налшык   округым   и   унафэщI    Къылышбий     СулътIанбэч     и     Iэр    щIэлъу     Тэрч     областым     и     нэхъыщхьэм     хурагъэхьа     хъыбарегъащIэр:   «Куэцэ    ТIэмашэрэ    студенту   щыта,      иджыпсту    Екатеринодар    дэт    судым    уэчылым   и   къуэдзэу   щылажьэ   абы   и     къуэ    Куэцэ    Пщымахуэрэ     хуащI     гурыщхъуэхэм     тегъэщIапIэ     иIэкъым».

1910  гъэм    Пщымахуэ    Бытырбыху    дэт    университетым   и юридическэ     къудамэр     япэрей     нагъыщэр      зиIэ     дипломкIэ     къеухри   а    Iуэхугъуэм     хуит     зыхуищI     лъэкIыныгъэхэри     къыIэрохьэ.  ЩIалэм   иджыри    дипломыр   къратыжатэкъым    Екатеринодар   дэт    хейщIапIэм    хеящIэ    нэхъыщIэу   ягъэувынкIи   хъунухэм   щыхабжам.   Абы   и пэ     къихуэу    Тэрч     областым     и     нэхъыщхьэм     Куэцэ    Пщымахуэ    теухуа   дэфтэрым   ар   цIыху    зэпIэзэрыту,  къэралыгъуэм   гурыщхъуэ   къыщIыхуищIын     щхьэусыгъуэ     бгъэдэмылъу     къыщегъэлъагъуэ.       

1910   гъэм    дыгъэгъазэм   и   1-м   Куэцэр    щIэпхъаджащIэхэм   я   Iуэху   зэхэзыгъэкI    хейщ1апIэм     и     къудамэм    ягъакIуэри,    1911  гъэм  мазаем  и  11-м   тхьэрыIуэ   ирагъэт.  А   илъэс   дыдэм    мазаем   и   17-м    Пщымахуэ   унафэкIэ   цIыхубэ    Iуэхухэр    щызэхагъэкI   хейщIапIэм   и  етIуанэ    къудамэм   ягъакIуэ.   КъыкIэлъыкIуэу    щIалэр    накъыгъэм   и   13-м  Екатеринодар   дэт   хейщIапIэм  щIэпхъаджащIэхэм  я  Iуэху щызэхагъэкI   къудамэм   ягъэIэпхъуэри,   мэкъуауэгъуэм  и   30-м  езым  и лъэIукIэ лэжьапIэм къыIуокI.  Дэ дыщыгъуазэкъым  абы  IэнатIэр  къыщIигъэна   щхьэусыгъуэм,  ауэ  зэман   дэкIа   нэужь,  ар   щIэрыщIэу  хейщIапIэ   Iуэхухэм    хохьэж,      иджы    нэгъуэщI     пщэрылъ    зэрихьэу.

1911  гъэм    фокIадэм    и   4-м   Новочеркасск   дэт   хейщ1апIэ  палатэм и  зэхуэс   екIуэкIащ.  Абы    Куэцэ  Пщымахуэ   1911  гъэм   мэкъуауэгъуэм  и  27-м   щегъэжьауэ   уэчылым (а   зэманым  а   IэнатIэм   зэреджэу   щытар –  «присяжный  поверенный», иджы – «адвокат»)   и   къуэдзэу   щыхах,  Екатеринодар   щыпсэун    хуейуи     къыхуагъэув.  

Гу   лъытапхъэщ    хейщIапIэм    щызекIуэ    къулыкъухэр   гъэ   къэс унафэщIэкIэ   къащтэжу,   уэчылым   и   къуэдзэм   деж   щегъэжьауэ   IэнатIэкIэ   удэIэбеиху,     дэтхэнэ    зыри    юстицэмкIэ    министрым   къабыл   ищIын    хуейуэ   зэрыщытами.   Аращ    Екатеринодар   хейщIапIэм   1912   гъэм    мэлыжьыхьым   и    5-м    щекIуэкIа    зэхуэсым    къыщащта    унафэм  зи  гугъу   ищIыр:  «Юстицэмк1э    министрым  и   арэзыныгъэ  къызэрытIэрыхьам    ипкъ    иткIэ,    уэчылым   и    къуэдзэ   Куэцэ    Пщымахуэ   Екатеринодар   хейщ1апIэм   къекIуалIэ   Iуэхухэм   хэлэжьыхьыну    хуитыныгъэ    етын».  ЩIалэм    а    къулыкъур     1916   гъэм   гъатхэпэм   и    31    пщIондэ    зэрихьащ.  

1916   гъэм    и    мазаем     Новочеркасск    дэт    хейщIапIэ   палатэм   хыхьэ    Уэчылхэм    я   зэхуэсым     жэрдэм    къыхелъхьэ   Куэцэ   Пщымахуэ   щIыналъэм  и   уэчылхэм   я   гупым   хагъэхьэну.  Ар    я    щхьэусыгъуэу  Куэцэм   и  хьэл-щэнымрэ  IэнатIэм  зэрыбгъэдэт  щIыкIэмрэ   теухуауэ  тхыгъэ   утыку   кърахьэ.  А   тхыгъэм   Куэцэр   къыщыгъэлъэгъуащ   IэнатIэм   къыхуигъэув    къалэнхэм   напэ   къабзэкIэ    бгъэдэт,  и  лэжьыгъэм    фIыуэ   хэзыщIыкI    IэщIагъэлIу.  

1916  гъэм   мэлыжьыхьым  и  31-м  Новочеркасск  щыIэ   хейщIапIэ  палатэм   и  лэжьакIуэхэр   щыхьэту,  Екатеринодар  хейщIапIэм   кърита щытхъу   тхылъым   ипкъ    иткIэ,     Куэцэ    Пщымахуэ    Бгырыс   хейщ1апIэм   и  къадыуэ   ягъэувыну   унафэ   къещтэ,  зэрыхабзэуи  IэнатIэм  зэрыхуэпэжынумкIэ   тхьэ   ирагъаIуэ.  

Къалэм     жанымрэ     цIыхубэ     Iуэхухэмрэ

          Куэцэ    Пщымахуэ    цIыхубэ   IуэхукIэ     и    зэфIэкIыр    Бытырбыху      дэт,    императорым  и   университетым   щыщIэсымрэ   Екатеринодар   хейщ1апIэм     щыщылэжьа     зэманымрэ    наIуэ   къэхъуащ.  

Иджыри    хабзэхъумэ     факультетым    и    еджакIуэу   щыщыта   зэманым,     Куэцэм    Хьэжылъашэ    Мухьэмэд-Бэч    зи    пашэ   адыгэ   гупым   Париж   къыщыдагъэкIыу    щыта  «Муслъымэн»   газетым   тхыгъэхэр   къытрыригъадзэу   щытащ.  Абы   и    тхыгъэхэм   къыхощ  ар  «псори   зыщIэувэфыну,   цIыхубэр   зэкъуэзыгъэувэфыну  ныпыр   Iэта    зэрыхъуам»   дамыгъэ   хуэхъуа   газетым  гурэ    псэкIэ      зэрыщыгуфIыкIыр.   «ГуфIэгъуэшхуэкъэ-тIэ   ар    гъащIэр   нэху   къыщызыщI,    фIым  тезыгъэгушхуэ    дакъикъэхэр   зэмэщIэкI,    акъылэгъу    зыгъуэтыгъуей,  щIэныгъэ    зыбгъэдэлъ    гъунэгъухэм   я   зэхуаку   зи   закъуэу  зыщызылъытэж   муслъымэн     еджам    дежкIэ?!» - етх   Пщымахуэ   газетым.  «Абы    фIыуэ   кърикIуэнум    занщIэу    гу    лъумытэнкIи   хъунущ, - пещэ  щIалэм   и  гупсысэм, - ауэ   къэщIэрэщIэжыныгъэм, къызэщIэушэныгъэм  и  япэ  нэщэнэхэр  слъагъуныр  апхуэдизкIэ  си  гуапэщи,   щIэныгъэм   лъэмыIэсыф   ди   къуэшхэм   апхуэдэ   IуэхушхуэкIэ  яхуэупса   ди  лъахэгъухэм  я  Iуэху  фIы   ирикIуэну  сохъуэхъу».  КъызэрыкIуэ   Iуэхууи    пхужыIэнукъым  Пщымахуэ   и   тхыгъэм  «щIэныгъэ   зыбгъэдэлъ   гъунэгъухэм    къакIэрыху»  лъэпкъым    папщIэ   зэрыгузавэр      къызэрыхигъэщри. 

Куэцэ     Пщымахуэ     Бытырбыху     щыщеджа     илъэсхэм  ирихьэлIэу,   а   зэманым    къыдэкIыу    щыта     хъыбарегъащIэ   Iэмалхэм  «Къэбэрдей  П.»   зи   псевдоним   тхакIуэ    гуэрым    и    IэдакъэщIэкIхэр   утыку    къихьэрейуэ   щытащ.   Ди    тхыдэм    теухуа     а    тхыгъэхэм     уахэплъэмэ,   ахэр    зи    IэдакъэщIэкIыр      Къэбэрдей     тхыдэм     фIыуэ      зэрыщыгъуазэр    уолъагъу.  

Дэ   дызыщыгъуазэ   тхыгъэхэм     ящыщу   «Къэбэрдейм   щIы   IуэхукIэ     къыщыхъея    зэрызехьэр»    зи     фIэщыгъэр   «Братская    помощь»   журналым     къытехуат.    Тхыгъэр       зи     IэдакъэщIэкIыр   арэзыкъым   щIы   гуэшыкIэр   захуагъэм    зэрытемытымкIэ:   нэрыбгищ-плIы  фIэкIа  зэрымыс  унагъуэ  цIыкIухэм   дестынэ 14-16 ябгъэдэлъщ, нэрыбгэ  пщыкIутхум    нэс    зэрыс   унагъуэшхуэхэми    лъагъэсыр   ардыдэращ.

Къэбэрдей  П.  щапхъэ   къыщихьым   деж   зи   гугъу  ищI  хабзэр Бабыгуей  къуажэращ,  абы   шэч  къигъанэркъым  тхыгъэр  зи IэдакъэщIэкIым     теухуауэ.

 «Къэбэрдей      лъэпкъ     щIэныгъэм     и     Iуэхур   зыIутыр»    тхыгъэм   ар   щытопсэлъыхь   адрей   лъэпкъхэм    япэ  ищу  еджапIэхэр   къызэIуихын,  мылъкушхуэ    щIэныгъэм   тригъэкIуэдэн   щIэзыдза    Къэбэрдейм    къуажэ    еджапIэхэр     щIыщызэхуащIыжым,    езы     щIэныгъэми     и     пщIэр    щIехуэха     щхьэусыгъуэхэм.  ТхакIуэм  зэрилъытэмкIэ,  щхьэусыгъуэхэр    куэд   мэхъу,   ауэ   нэхъыщхьэр   «пэщIэдзэ   еджапIэр    щIыналъэр    зыхуэныкъуэ,    абы  къыщезэгъ     щIэныгъэм    зыкIи     зэрыбгъэдэмыхьэращ».  Абы  къызэрилъытэмкIэ, дерсхэр  Iэмал  имыIэу  анэдэлъхубзэкIэ   ирагъэкIуэкIын  хуейщ,   иужькIэ   хуэм-хуэмурэ    урысыбзэри    къыхагъэхьэу.

1910   гъэм  «УрысеищIэ»  газетым  и  109-нэ  къыдэкIыгъуэм  Къэбэрдей   П.   къытрырегъадзэ    «Тэрч,   Псыжь   областхэм   ис    муслъымэнхэм  я  гукъеуэхэр»    тхыгъэр.   Ар   зи   IэдакъэщIэкIыр  топсэлъыхь 1908 гъэм  и  бжьыхьэм   Екатеринодар  щекIуэкIа  муслъымэн  зэхуэсым   къыщащта  унафэхэм. Абы  къызэрилъытэмкIэ,  щхьэпагъ  хэлъкъым Тэрч, Псыжь  областхэм  щыпсэу  муслъымэнхэр  Оренбург   дэт   муслъымэн  IуэхущIапIэм  и  жьауэ   щIэбгъэувэным. Апхуэдэ   унафэ  къащтэпауэ  щытми,  игъащIэм   къэхъуакъым   бгырысхэр  Уфа   къалэм   нэс  кIуэуэ    я   муслъымэн  Iуэху   щызэхагъэкIыу.

Къэбэрдей П.  зэрыжи1эмк1э,   ар   Тэрч, Псыжь  областхэм  ис  муслъымэн  мелуан   ныкъуэм   нэсым   яфI   къызэрыкIын  Iуэхукъым,  Псыжь   областым   и   муслъымэнхэм   Кавказ  Ищхъэрэм   и  дин    IуэхущIапIэ    щхьэхуэ    яIэныр    нэхъ    игъуэщ.  

КъинэмыщIауэ,    абы     фIэкъабылщ     къэралым   и    ахъшэкIэ  Тэрчкъалэ (Владикавказ)  муслъымэн   еджапIэ   къыщызэIуахыныр:  «щIэныгъэ  зиIэ  молэхэр   ягъэхьэзырын   папщIэ,   динми    цIыхубэ    хабзэми   мыхьэнэ   щызиIэ  щIэныгъэ  къудамэхэм   хьэрыпыбзэрэ  анэдэлъхубзэкIэ    щрагъаджэу,   урысыбзэри   зрагъащ1эу».  Зи  бжыгъэр   куэд   мыхъу   интеллигенцэр  абы   къыхуреджэ   щIэныгъэ   зиIэ  гъунэгъухэм  къакIэрымыхун  папщIэ  динми  дунейми  щыщхьэпэ  щIэныгъэм   зегъэубгъуным    къару   халъхьэну.

 «Муслъымэн»  газетым    къытрыригъэдзам   хуэдэ   дыдэу, мы  тхыгъэми  къэбэрдей    адыгэхэр  «щIэныгъэ   зиIэ   гъунэгъухэм   къазэрыкIэрыхур»   игу  къызэреуэр   къыхощ.  

Езыр  зыщыщ  Бабыгуей  щекIуэкI  щIы  Iуэхухэм фIыуэ зэрыщыгъуазэми   тхыгъэм   къыщыхьа  гупсысэхэр   зэрызэтехуэми  зы  шэчи  къытрыуагъэхьэркъым   «Къэбэрдей П.»  унэц1эр   Куэцэ  Пщымахуэ  и псевдониму  (ц1э-унэц1э  нэпц1у)   зэрыщытам. 

Къэбэрдей П.  и  къалэмыпэм   къыщIэкIащ   нэгъуэщI  лэжьыгъэхэри: «Адыгэхэмрэ  армэ  дэкIынымрэ», «Бгырыс бзылъхугъэхэм сакъыщхьэщыжу», «Муслъымэн Iуэхур хамэ къэралым укъиплъу зэрыплъагъур»,  «Налшык  округым». А  псоми  Къэбэрдейм щызекIуэ гъащIэр   лъэныкъуэ    зэхуэмыдэхэмкIэ    къыщыгъэлъэгъуащ.

                                                Куэцэхэрэ    шы    Iуэхумрэ

Куэцэ  Пщымахуэ  зыхэта  жылагъуэ  Iуэхухэр  и  гъащIэ  тхыдэм  IупщIу   къыхощ.   КъулыкъукIэ   ар   Екатеринодар   къалэм  епхауэ  къек1уэк1ами,   Къэбэрдейм   пэ1эщ1э  дыдэу  зэик1  щытакъым.  Пщымахуэ  лIыкIуэу   хэтащ  1910   гъэм   и   шыщхьэуIум   екIуэкIа,    Урысей   шыхъуэхэм   я     съездми.

Къызэгъэпэщак1уэхэм  пщ1э    яхуищ1у,  Куэцэм и псалъэр    Къэбэрдейм   ис   шыхъуэхэм   къабгъэдэкI   фIэхъус-сэламк1э  иришэжьат.     Жи1а   псоми   и   купщ1эт   Урысейм   и    шыхъуэхэм   я  съездым    къэбэрдей    шы    лъэпкъым   хуэфэщэн   гулъытэ   хуищIыну   гугъэ    зэриIэр. Съездым   и   зэхуэсхэм   я   зым   Пщымахуэ   къэбэрдей  шы  зехуэкIэм   убгъуауэ  щытепсэлъыхьащ, абы   къыхилъхьа   Iуэхугъуэ зыбжани   съездым   къищта   унафэхэм   хагъэхьащ.

             Куэцэр  жану  зыхэтар  цIыхубэ   Iуэхухэм   я  закъуэкъым, атIэ къыщалъхуа  къуажэм    и   гъащIэр  еф1эк1уэнми  хэлэжьыхьащ. А лъэныкъуэмкIэ   мыхьэнэшхуэ   иIащ  1914  гъэм   екIуэкIа   къуажэ   зэхуэсым. Дэфтэр гуэрым дыкъыщоджэ:   «Налшык   округым  и  япэ   Iыхьэм  хыхьэ  Бабыгуейм  и   япэ    зэхуэсым   къуажэ   старшынэ  Пщымахуэ  Хъызыр  дзыхь  зыхуищI  уэчылым  и  къуэдзэ  Куэцэ  Пщымахуэ  съезд  екIуэкIынум   и   лIыкIуэу  хихащ».

              Гу   лъытапхъэщ    Куэцэ   Пщымахуэ   шы    куэд  зезыхуэ   шыхъуэ ехьэжьауэ  щытауэ  къызэралъытэр   зэрымыпэжыр.  Пщымахуэ   къэрал    къулыкъущIэт,  кавказ интеллигенцэм  и  вагъуэ  лыдт, щIыналъэм   нэхъ  юрист Iэзэу  исхэм язт,  ауэ  шыхъуэу  щытар  абы   и  адэ    ТIэмашэщ.  Куэцэ  ТIэмашэ   «хуэмыбжыж  мылъкум»  и  гугъу пщIымэ,  ари  фIыуэ  щ1эгъэтхъа   Iуэхущ.  Iуэхур  зыIута   дыдэр  жыпIэмэ,   пасэ  зэманымрэ  етIощIанэ   лIэщIыгъуэмрэ    шыхъуэ    цIэрыIуэу   лъэпкъым   хэта  Тамбийхэ,  Трамхэ,   къинэмыщIхэ    текIуэтри,    абыхэм  я   пIэ     Шалбарыр,  Лафыщыр,  Куэцэр   къызэриувар   арат.

          1903  гъэм   Куэцэ   ТIэмашэ  шыщхьэ  342-рэ  иIэт,  Инал   къуажэм  щыщ   прапорщик   Шалбар   Хьэк1ашэ  – 376-рэ.

1917  гъэм  гъатхэпэм  и  6-м  Бабыгуей  къуажэм   и   старшынэ  Куэцэ Хъызыр  Налшык   округым   и  унафэщIым   шы   гъэхъун  Iуэхур   и  къуажэм   зэрыщекIуэкIым теухуауэ хъыбар щригъащ1эм,   Куэцэ   ТIэмашэ  - хьэжым   шыбзу   167-рэ,   хакIуэу  11-рэ   зэриIэм  и  гугъу  ещ1.   

 Экономикэм къыщыхъуа зэхъуэкIыныгъэхэм къэгъазэ  имыIэжу къэбэрдейхэм  я  шыхъуэ   Iуэхухэр  къыщызэпиудым,   шыхэм  я  бжыгъэм хэщIат. А зэман  дыдэм  ирихьэл1эу  я  уасэр  дэуеят.  Дэфтэрхэм къызэрыхэщымк1э,  аращ    щхьэусыгъуэ  нэхъыщхьэ   хуэхъуар    шы    гъэхъуным    къыдэкIуэу,     «дзэм    шы   щыхузэрагъэпэщкIэ,   мылъкушхуэ   зезыгъакIуэ   Куэцэм,  Мыдым  щэн-щэхуэн  IуэхукIэ   зыпащIэу   щIыщытар». Гу   лъытапхъэщ    шы  куэд   зезыхуэу  щыта   Куэцэ  ТIэмашэ  экономикэм   здиунэтIа    гъуэгущIэм    Iэмал    къызэрыхуигъуэтыфам. 

Езы  Куэцэ   Пщымахуэ  адыгэш  гъэхъуным   зэрыхэлIыфIыхьам и гугъу  пщIымэ,  ар  нэхъыбэу  шы  лъэпкъым  и  пщIэр  гъэIун,  ар   зехуэн  Iуэхур   хабзэкIэ   пхыгъэкIыныр  аращ.

Пщымахуэ  1905 - 1910 гъэхэм   Бытырбыху   зэрыщеджам, 1910 - 1917 гъэхэм   хейщIапIэм   къулыкъу  зэрыщызэрихьэм   къыхэкIкIэ   Екатеринодар  щыпсэууэ  икIи  щылажьэу зэрыщытам  ущыгъуазэмэ,  узыхуэкIуэр  а   гупсысэхэращ.  

 ЦIыхубэ       ущиякIуэ

 Куэцэ    Пщымахуэ   цIыхубэ   Iуэхур   дэгъэкIынымкIэ   къигъэлъэгъуа хэлъэтыр     Кавказ      Ищхъэрэм      революцэмрэ     граждан     зауэмрэ     я    зэманым     наIуэ      къэхъуащ.

1917  гъэм   и   гъатхэпэм   и   етIуанэ   Iыхьэм   Пщымахуэ   Къэбэрдейм    къэкIуэжат.   Апхуэдэу   щIыхуэдгъэфащэм   щхьэусыгъуэ  иIэщ.  1917   гъэм    гъатхэпэм     и    5 - 6    махуэхэм    Владикавказ    щекIуэкIа,     бгырыс  интеллигенцэм  и  зэхуэсым  ар  хэтакъым,  Кавказ Ищхъэрэмрэ    Дагъыстэнымрэ   я   Бгырыс   зэгухьэныгъэм  пIалъэкIэ   игъэува    Комитет    нэхъыщхьэм     хахахэми      ящыщкъым.

Ауэ    ар   хахащ    гъатхэпэм   и   27-м   къэунэхуа    Налшык   округым  и  Жылагъуэ  гъэзэщIакIуэ   комитетым.  КъинэмыщIауэ,   Къэбэрдеишхуэм,  Джылахъстэнейм, бгырыс  лъэпкъ  зэгухьэныгъэхэм   лIыкIуэу   къагъэлъэгъуа   нэрыбгэ   32-м  язу   Куэцэр   хэтащ   накъыгъэм  и  1-9-хэм  екIуэкIа,    Кавказ  Ищхъэрэмрэ  Дыгъыстэнымрэ  я   Бгырыс съездым.  Пщымахуэ   абы   и  лэжьыгъэм   жан   дыдэу   хэлэжьыхьащ,  щIэрыщIэу    хахыжа    Комитет    нэхъыщхьэми    хагъэхьащ.  

          1917  гъэм   накъыгъэм    и   18 – 20-хэм    Владикавказ      Тэрч  областым   и   лIыкIуэхэм   я    зэхуэс   щекIуэкIащ.   Зэхуэсым    къыщащтат  «Тэрч   областым    зэманкIэ    и    щхьэ    Iуэху   зэрызэрихуэжынум»  теухуа унафэ.  Тэрч   областым   и  унафэщI  къалэнри   хуитыныгъэри  зэрыщыту ГъэзэщIакIуэ комитетымрэ  областым  и  комиссарымрэ  я  IэмыщIэ иралъхьат,  областым  и  комиссарым  ищI  унафэхэр  гъэзэщIакIуэ  комитетым   ечэнджэщурэ   къищтэн   хуейуэ.  А   съездым  уэчылым  и  къуэдзэ   Куэцэ   Пщымахуэ     Тэрч    областым   и   ГъэзэщIакIуэ  комитетым  и   унафэщIу   щыхахауэ    щытащ.

            А зэман  дыдэм  ирихьэлIэу  мэкъумэшыщIэхэм,   сэлэтхэм,  рабочэхэм   я    лIыкIуэхэм    я    Советхэр   къызэфIэувэрт.  Псоми    хуэмыдэу а  Iуэхур   щIэхуэбжьащ   Корниловыр   зи   пашэ   зэщIэхъееныгъэм  и  ужькIэ.  

                             Корниловымрэ     Бгырыс       республикэмрэ

              Корниловыр    къежьауэ   зэрызэхахыу,    1917   гъэм   шыщхьэуIум  и 28-м    Тэрч   областым  и   рабочэхэмрэ   совет   депутатхэмрэ   икIэщIыпIэкIэ съезд  зэхуашэсат,  революцэр   къегъэлынымкIэ  комитетым  и пашэ  Скрынников С.   и   унафэщIу.   Адрейхэм    я   гъусэу   а   комитетым    Куэцэ    Пщымахуи     хыхьат.

             А махуэ  дыдэм  Куэцэр  зи  унафэщI,   областым  и  ГъэзэщIакIуэ  комитетым  щекIуэкIа  зэхуэсым  унафэ   къыщащтащ: «Хуитыныгъэм  щIэбэн   адрей   зэгухьэныгъэхэм    я   гъусэу,   революцэр   кърагъэлын папщIэ   зыхуэпIащIэ   Iуэхухэр    Комитетым   и   Президиумым    и    пщэ   дэлъхьэн».  Абы    къегъэлъагъуэ  Корниловым   и   Iэуэлъауэр   къыщыхъея   зэман   гугъум   Куэцэр    Тэрч     областым     мамырыгъэм     щыщIэбэнахэм    зэрахэтар.  

         Дэтхэнэ    зы     зэгухьэныгъэми     цIыхухэр     къигъэдэIуэну    хэту,     к1уэ  пэтми  политикэри,    экономикэри,   цIыхубэ   гъащIэри    щызэхэзэрыхьым,   Комитетым    и    унафэщ1хэм  я   1уэхур  «зыбгъэхъеинк1э  1эмал   и1этэкъым»  жыхуа1эм   хуэк1уащ.  1917  гъэм    жэпуэгъуэм   и    20-м   Тэн,   Псыжь, Тэрч,   Iэщтырхъан   щыщ  къэзакъхэр,   Кавказымрэ  Дагъыстэнымрэ   щыщ   бгырысхэр, нэгъуейхэр,  къалмыкъхэр, Iэщтырхъанрэ  Ставрополрэ  я  Iэхэлъахэм  щыпсэу  бруклинхэр,   адрей лъэпкъхэри   яхэтыжу   зэхыхьэхэри,    «Къэзакъхэм  я    ипщэ-къуэкIыпIэ   зэгухьэныгъэ»   жыхуаIэр    къэунэхуащ.  

           А  Зэгухьэныгъэм   и   мурад  нэхъыщхьэр   Кавказ   лъэпкъхэр   зэрыхуа    политикэ   щытыкIэ   гугъум   кърашынырт.   Абы Кавказ  Ищхъэрэм (Дагъыстэныр хэмыту) щыпсэу  бгырысхэм я лIыкIуэу   Джабагиев   Вассан-Джэрийрэ   Куэцэ    Пщымахуэрэ     хэтащ.              

                              Совет    властыр     Кавказым     щытекIуа     нэужь

1917 гъэм   и  жэпуэгъуэм   революцэр  Петроград  щытекIуэу   къэралым  зыщиубгъун    щIидза    нэужь,  Кавказ  Ищхъэрэр  зэрыт    щытыкIэр   нэхъ   гуащIэ   хъуат.  Абы   и   щхьэусыгъуэкIэ  Бгырыс   зэгухьахэм  я  союзым  Iуэхум  зэрызихъуэжам  ипкъ  иткIэ  унафэщIэ къамыщтэу  хъунутэкъым.   Областым  и   ГъэзэщIакIуэ  комитетым  и  унафэщI  къалэным мыхьэнэ  иIэжтэкъым.  Ипщэ-КъуэкIыпIэ зэгухьэныгъэми   къэрал  унафэ  хузехьэн  хуэдэу  зыкъигъэлъэгъуэфатэкъым. ИпэжыпIэкIэ  Кавказ  Ищхъэрэр  унафэншэу  къэнат. Абы  къыхэкIыу   Бгырыс  зэгухьэныгъэм  и   Комитет  нэхъыщхьэм  езым  щыщхэм   къахихри,   1917  гъэм   и  щэкIуэгъуэм   Бгырыс  тетыгъуэ   къызэригъэпэщащ.

Тетыгъуэм    и     нэхъыщхьэу    Бгырыс   зэгухьэныгъэм   и    унафэщIу   щыта   Чермоев   Абдулмэжид    трагъэуващ;  къэрал   кIуэцI   IуэхухэмкIэ  министру  Куэцэ   Пщымахуэ   хахащ,   Бамматов  Гайдар – хамэ   къэрал   IуэхухэмкIэ министру,  Джабагиев   Вассан-Гирей -  мылъку   IуэхухэмкIэ   министру  ягъэуващ.  

А  зэман   дыдэм   ирихьэлIэу   Тэрч-Дагъыстэн   тетыгъуэ  зэгухьа къызэрагъэпэщри,    цIыхубэм    я    мамырыгъэ    Iуэхухэр    Куэцэ   Пщымахуэ  и   пщэ   далъхьэ.   Тэрч   областымрэ   округымрэ   щыщ   комиссархэм,   комитетхэм,   къалэ   унафэщIхэм,  гъущI гъуэгу  лэжьакIуэхэм, милицэм  мамырыгъэр хъумэн IуэхукIэ  Пщымахуэ зэрызахуигъэза   дэфтэрхэм   къагъэлъагъуэ    абы   хабзэмрэ  мамырыгъэмрэ цIыхубэ гъащIэм хэпщэнымкIэ зэфIэкIышхуэ зэрыбгъэдэлъар.  Куэцэм  Iулыджышхуэ   зэриIам   и    щыхьэтщ   Налшык  округым  ис   адыгэхэми,   балъкъэрхэми,  урысхэми   ар  Учредительнэ собранэм    лIыкIуэу    зэрыхахар.

            1918 гъэм  Тэрч  областым  Совет  властыр   щытекIуа  нэужь,   Бгырыс зэгухьахэм я союзым  и нэхъыщхьэхэр  Iуэхум  нэхъ ерыщу  тегушхуахэщ.  Чермоев  Абдулмэжид  зи   пашэ  лIыкIуэхэр 1918 гъэм накъыгъэм и 11-м Батуми  к1уа нэужь,  абы  щекIуэкIа  конференцым  и  утыкум   Бгырыс  (Кавказ  Ищхъэрэ)  республикэр   щхьэхуиту  ягъэIуащ. А  конференц  дыдэм  Бгырыс республикэм  Уэсмэн  къэралыгъуэм и  тетыгъуэмрэ  Нэмыцэ (Герман) къэралыгъуэм   и   тетыгъуэмрэ   зэгурыIуэныгъэк1э   ябгъэдэуващ.            Уэсмэн   правительствэм  Бгырыс  республикэр  зэрыщхьэхуитыр   къабыл   ищIащ,  Герман    республикэр     абык1э    арэзы    хъуакъым.

 Бгырыс    республикэ   щхьэхуит

Бгырыс   республикэр  щхьэхуиту  ягъэIуа нэужь,  Правительствэм и унафэщIу  ягъэува  Чермоев  Абдулмэжид    Константинополь  къикIыжри  Тифлис  къыщыувыIат.  ГъэзэщIакIуэ  комитетым  щыщхэу  абы  и  деж  кIуахэт   къэбэрдей   адыгэ   Куэцэ  Пщымахуэрэ   ингуш   Джабагиев  Вассан-Джэрийрэ.  Ахэр   абдеж   дыдэм  Бгырыс  республикэм и  министрхэу  ягъэувахэщ. Чермоевым  и  Правительствэм    министру  щылэжьэху,    Куэцэр  жану  къэрал щIыб   политикэ   Iуэхухэм    яужь   итащ.   Псалъэм папщ1э, Германиер    республикэщ1эм  1эщэк1э  къыдэIэпыкъун   папщIэ    Пщымахуэ     фон   Крейс   гуры1уэну   хэтащ.  

1918 гъэм  и  гъэмахуэмрэ  бжьыхьэмрэ къыщыхъуахэм  тепсэлъыхьыжу Куэцэ Пщымахуэ етхыж: «Хабзэншагъэмрэ   унафэншагъэмрэ   ди   щIыпIэхэм  къэса  нэужь, къызгурыIуат  дэ ди къарукIэ Iуэхур зэрытхузэмыгъэзэхуэжынур.  А  зэманыр  зэрыщыту  тедгъэк1уэдащ дэIэпыкъуэгъу  тхуэхъун  къару  къэдгъуэтыным.    Къэдгъуэта  дэIэпыкъуэгъухэм  щхьэж  езым  и Iуэху  зэрихуэжырт, ауэ  зэрахузэфIэкIкIи  къыддэIэпыкъухэрт. Хуэмурэ  зы  гупыр  текIуэтри,   нэгъуэщI гуп   къытеуващ.  Лъым  щIигъэна  Къэбэрдейм   сихьэну  1эмал  сыщылъыхъуэ  дыдэм  ирихьэлIэу,  инджылыз    унафэщIхэм   унафэ  къызэдэтщтэн   папщIэ   Баку   сраджащ».

Лъэныкъуэхэм  1918  гъэм  щэкIуэгъуэм  и   26-м  зэпсэлъэн щ1адзащ.  А зэIущIэм  Инджылыз тепщэгъуэм къабыл щищIащ Бгырыс республикэр зэрыщхьэхуитыр, ауэ  пыухыкIа унафэр къащтэну Париж щекIуэкIыну мамырыгъэ конференцым ягъэIэпхъуэри,   Куэцэ Пщымахуэ ПравительствэщIэ  зэгухьа  иухуэн  хуейуэ къыхуагъэуващ.   Пщымахуэ  ар  захуагъэу къызэрилъытэр  жиIащ, ауэ  Кавказ  Ищхъэрэм  ис  лъэпкъхэм я унафэ  хэмылъу  апхуэдэ  пщэрылъ къищтэну  арэзы  хъуакъым.  Дыгъэгъазэм и 18 – 22-хэм  Темырхъан-Шурэ  щекIуэкIащ  Дагъыстэным, Шэшэным, Осетием  къикIа  лIыкIуэхэмрэ   къэбэрдей   адыгэ  зыбжанэрэ  зэк1уэлIа  Зэхуэс.  А Зэхуэсым Чермоевыр зэрытекIыр къабыл  ищ1ри,   унафэр  Куэцэ Пщымахуэ  IэщIилъхьащ.  Абы     ипкъ   итк1э   Куэцэм    и   Правительствэм   дэлэжьэну  инджылыз   къэралыгъуэм  и  унафэк1э  полковник   Роуландсон   зи   унафэщI   зауэлI   гуп    къаут1ыпщащ.    

1919  гъэм  щIышылэм  и 20-м  Темырхъан-Шурэ  Бгырыс  республикэм  и   Парламентыр   къыщызэIуахащ. Абы    къыщыпсэлъащ  Тепщэгъуэм и нэхъыщхьэ  (Правительствэм   и   Президент)    Куэцэ     Пщымахуэ.     Зэхуэсым   хэтхэр  абы къыхуриджащ  республикэ  щIалэм  хуэщхьэпэн  лэжьыгъэм  щызэкъуэувэну.  Бгырыс    республикэм  иубыд   щIыналъэм  Деникин  и   дзэхэр   къыщиужьгъа   а    зэманым   нэхърэ  нэхъ   гугъу  хэгъэгум  къыхуихуатэкъым.  

             Большевикхэр  зэрапэщ1этымк1э  Бгырыс  республикэмрэ  Деникинымрэ   я   плъап1эхэр    зэтехуэрт.  Ауэ  «Добрармия»  зи  фIэщыгъэ  Деникиным  и дзэм Тэрч  областым большевикхэр иригъэкъэбзыкIк1э  зэф1эмык1ыу,   щIыналъэм   унафэщ1у   къыщхьэщыувэжыну   хуежьат. Абы  и  мурадт  Тэрч  областымрэ  Дагъыстэнымрэ  езым  и  генерал-губернаторхэр  тригъэувэжу  «Тэрч-Дагъыстэн край»  иухуэну.  Бгырыс  республикэм  ар   езым   и   хэгъэгу  Iуэхухэм   пхъашэу    къебгъэрык1уэ 1эбэк1эу    къилъытащ.  

          Абы    ипкъ    иткIэ     Парламентым    унафэ    къищтащ   Тепщэгъуэм  и  Нэхъыщхьэ    Куэцэ   Пщымахуэ   «Бгырыс   республикэм   мыхьэнэ  зрит Iуэхухэр  зэхигъэкIыну  Деникиным  епсэлъэн  папщ1э» Екатеринодар   ягъэк1уэну.  

          Деникинымрэ   Куэцэмрэ  зэхуэзауэ   зэрыт    тхылъ   Кавказ   Ищхъэрэм   илъ   дэфтэрхэм    щыдгъуэтакъым.  Ауэ   Бгырыс  республикэм  и   унафэщ1 гупым  хэта  Джабагиев Вассан-Джэрий  «Кавказ  Ищхъэрэм  революцэмрэ  граждан  зауэмрэ зэрыщек1уэкIар»  тхыгъэм  щетхыж: «Тепщэгъуэм  ищIэ  псомкIи  а  зэманым  жэуап  зыхьыр  Куэцэ  Пщымахуэти,   Добровольческэ  армэм   и   унафэщIым   гуры1уэн    мурадк1э,    аргуэру    и   деж    к1уащ».

          1919  гъэм  мазаем  и   26-м   Куэцэр  Парламентым  къыщыпсэлъащ  Баку  щыIэ  Добрармэм   и   лIыкIуэхэм   зэраIущIам  теухуауэ.  Баку  Куэцэр  щыхуэзащ  инджылыз  армэм  и  дзэзешэ  нэхъыщхьэ   генерал  Томсон.  Абы  Куэцэр  къигъэгугъат «Мамырыгъэ  конференцыр  къэсыху   ди   республикэм  зыкъыщIигъэкъуэну,  Деникинми   унафэ  хуащIат  Бгырыс  республикэм   и   щIыналъэм   къимыхьэну».

Ит1ани  Добрармэр   ипщэкIэ  къэкIуатэурэ  щ1ыналъэм  нэхъ  гъунэгъу   къыхуэхъуху,  цIыхубэр   Тепщэгъуэм   нэхъ   къыхуэмыарэзы  хъурт.  Езы  Тепщэгъуэм   и  кIуэцIк1э  Куэцэм  и  телъхьэхэмрэ   Каплановым и телъхьэхэмрэ  щызэныкъуэкъурт. Лъэныкъуит1ми  езым  я пашэр  Тепщэгъуэм  и   нэхъыщхьэу   трагъэувэну   хэтт.  Iуэхур   нэхъ  гугъуж ищIырт цIыхубэр  акъылэгъу зыхуэхъун программэ  узыншэ утыкум  зэримылъыр.

          А псом  ищIыIужкIэ,   социалистхэмрэ  большевикхэмрэ,  Бгырыс тепщэгъуэм  и  пщIэр  ирагъэхуэхын  папщIэ,   цIыхухэр  ягъэщхьэрыуэрт. Зэраныгъэшхуэ  къихьырт  тепщэгъуэр шэрихьэтым  еныкъуэкъу  хуэдэу   дин  Iуэхузехьэхэм  зэрагъэIуми.

1919  гъэм  мэлыжьыхьым  и 10-м   Куэцэ  Пщымахуэ   Деникин-  генералым  хуэзэну  Грознэ  къалэм  ирагъэблагъэ.   Куэцэм   кIуэн   щимыдэм,   абы   и   пIэкIэ   Парламентым     Каплановымрэ   шэрихьэт IуэхухэмкIэ  унафэщI  Гоцинскэмрэ    еут1ыпщ.  Деникиным  Бгырыс республикэм  и  лIыкIуэхэм  къажриIащ  Кавказ  Ищхъэрэм  и   щIыналъэхэр  езым  и  жьауэ  къызэрыщIэувам  ипкъ  иткIэ  я  щхьэхуитыныгъи   я   тепщэгъуи   къабыл    зэримыщIыр.

Езы  Деникиным  ар  къызэриIуэтэжыр  нэгъуэщIущ: «ДызэгурыIуэн папщIэ  Бгырыс  республикэм Грознэм  лIыкIуищ  къиутIыпщат,   урысхэр  зылъагъу  мыхъу Каплановыр я пашэу. Ауэ лIыкIуэхэм Шэшэным щекIуэкIыр зэхаха нэужь, Шали къуажэм къыщыувыIэхэри,  Грознэм  къэкIуэну    тегушхуахэкъым».

1919  гъэм  накъыгъэм  и  12-м  Куэцэм   и   Тепщэгъуэм  хэтхэр   зэгурыIуэри   текIащ. Ар  къыщ1эхъуам  щхьэусыгъуэ   нэхъыщхьэ  хуэхъуар  Куэцэм  1919 гъэм  накъыгъэм  и  18-м  екIуэкIа  Бгырыс  конференцым   хэта   Къантемыр  Алихъан   хуригъэхьа  письмом къыщеIуатэ. Ар зыщIыпIи къытехуакъым  икIи  Бгырыс  республикэм   теухуауэ  дымыщIэ  гуэрхэм  щыгъуазэ  дещI. 

Абы  етх:  «Си   унафэ щIэт  Тепщэгъуэм   хэтхэр  дызэгурыIуэри накъыгъэм  и 12-м дытек1ащ. Къаугъэшы  гупщ. Къинэмыщ1ауэ,  зы пIэм симыкIыу  сиуджыхьынри  къысIэщэужэгъуат. Сэ мурадыр къызэрызгурыIуэр  мыпхуэдэут:  Бгырыс  республикэм и фейдэ   зыхэлъ Iуэху жану зыдохуэ  е  дыIуокI.  Зыр    мэшынэ,  адрейр   пщIэ  щIонэцI, ещанэр и фейдэ мэлъыхъуэ,  псалъэ  зэрахьэ, икIагъэ  дыдэу  Iуэху  мыхьэнэншэхэр  щызокIуэ… Аращ  и  щхьэусыгъуэр япэ   ит  мурадыр  дгъэзэщIэну   Iэмал   щ1эдмыгъуэтам».   

Кавказ  Ищхъэрэмрэ  Кавказ  ЩIыбымрэ Совет  властыр щыува нэужь, бгырыс щхьэхуитыныгъэм щIэбэна куэдым ещхьу, Куэцэ  Пщымахуэ Тыркум Iэпхъуащ. ЗэманкIэ ар Самсун  дэсащ, иужькIэ Истамбыл  Iэпхъуэри,   дунейм  ехыжыху  абы   щыпсэуащ.

Зауэ  нэужьым   адыгэ  хэхэсхэм  Нью-Йорк   къалэм  «Коммунистхэм япэщIэт муслъымэн зэгухьэныгъэрэ» «Бгырыс зэгухьэныгъэрэ» къыщызэрагъэпэщауэ щытащ. Истамбыл  «Бгырыс  зэгухьэныгъэ» щылажьэрт,  Кавказ   Ищхъэрэм   ик1а   гупым   я   гъусэу  абы  жану щылэжьащ     Куэцэ     Пщымахуи.

«Кавказ   Ищхъэрэ:  хуитыныгъэм  папщIэ  екIуэкIа  зауэм  теухуа напэкIуэц1хэр»  и   ф1эщыгъэу   1961  гъэм   Истамбыл  Куэцэм  и   тхылъ   къыщыдэк1ауэ  щытащ.  Бгырыс   республикэм  и   Тепщэгъуэм  и унафэщIым   и   нэкIэ  еплъыжурэ,   абы   тхак1уэр   щытопсэлъыхь  илъэс  40-к1э   и   пэк1э    екIуэкIа   бэнэныгъэм.     

Куэцэр  1962   гъэм   щIышылэм и  8-м  и  ныбжьыр  78-рэ хъууэ дунейм ехыжащ. Ар щыщIалъхьащ къэралыгъуэ  лэжьакIуэ  ц1эры1уэхэм   хуащI  пщIэр   хуащIу.  «Кавказ  Ищхъэрэ республикэм  и  Президенту  щыта», - тетхащ  абы и  кхъащхьэм.

СОБЛЫР  Мухьэрбий,  

тхыдэ  щIэныгъэхэм я доктор.  

  КЪАРМЭ   1эмырбий,

тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.

  

   Хуитыныгъэм   пщIэ   щIат

Пщымахуэ   и  къалэмыпэм  тхыгъэ  куэд  къыщIэкIащ.  Псалъэм папщIэ, 1953  гъэм,   Бгырыс (Кавказ Ищхъэрэ) республикэр  илъэс  35-рэ щрикъу  илъэсым,    абы  утыку  кърихьауэ   щытащ «Хуитыныгъэм  пщIэ  щIат»  тхыгъэр.  Абы  тхакIуэр   щытопсэлъыхь   Кавказым  и  хуитыныгъэмрэ и  дуней  тетыкIэмрэ  ихъумэжын  папщIэ   иригъэкIуэкIа    бэнэныгъэм.

Накъыгъэр     гъащIэ      къыздэзыхь        мазэщ.     Тхьэм       къигъэщIа    псоми      гъатхэм      псэ         къахохьэж.     Дахагъэри,     удз       гъэгъахэри, щхъуантIагъэри,    мэ    гуакIуэхэри    щIылъэм     къыхобыргъукI.    Апхуэдэу    ехъулIэри,     зэман      кIыхькIэ     гъэрыпIэм     щIэта     кавказ    лъэпкъхэм    а    мазэ    дыдэм     хуитыныгъэ    ягъуэтыжащ.     Дахагъэ    нэсымрэ     Iущыгъэмрэ       я       щапхъэщ      Кавказыр.    Ауэ        абыхэми      кърагъэлыфакъым    а    щIыналъэр     теплъэгъуэ     гущIыхьэхэм     хэплъэным. 

Зи   гугъу  тщIы   Iуэхугъуэхэр    къежьэн    ипэ      илъэс    40-кIэ    кавказыдж   цIэрыIуэ   Услар    жиIэгъат:  «Кавказымрэ    абы   щызекIуэ  бзэхэмрэ    ятеухуауэ    дуней    хъурейм    апхуэдизкIэ    куэд     щатхащи,   а    тхыгъэ   псори    зэхуэпхьэсыжамэ,  Iуащхьэ   абрагъуэ    къыхэкIынт.   ДяпэкIэ   Кавказым     теухуа    тхыгъэхэр    нэхъри    нэхъыбэж     хъунущ».   Ар    захуэт.    Мис,    сэри       си      фIэщу      сыдихьэхыу,    тхылъеджэхэм      я     гъусэу      Кавказым     и      тхыдэм     зэ     сриплъэжыну   сигу    къихьащ. 

Урысейм     XIX      лIэщIыгъуэ     лъандэрэ      Кавказыр     и      щхьэ     хуигъэфэщэжын     щIидзат.         Псори       къыщежьар      Петр     Езанэм   КъуэкIыпIэм   и     «гъущI    куэбжэхэр»    зэIуихын    гукъыдэж      щигъуэтам     щыгъуэщ.    А    зэманым    дагъыстэн     лIы    хахуэхэм  къызэрагъэпэща     къару     зэрыIыгъым    тепщэ     залымыр    IэщIэкIауэ   щытащ.

Ауэ    Пётр   Езанэм   и      щхьэр     ихъумэу       щIэпхъуэжыфам   къыщымынэу,     Дербент    и    «IункIыбзэIуххэр»     здырихьэжьэну      хунэсат.    ЕкIуэкIар     зи      нэгу    щIэкIахэм     ящIэж     абы    уэсят    хуэдэу     къызэринэкIа     унафэр:   Кавказым    тепщэ   зыхуащIу     Урысейм     гуагъэхьэн.    Пётр     и     Iуэхум     Екатеринэ    ЕтIуанэм    пищащ.    Пащтыхьым    и    уэсятыр     игъэпэжу,      абы     Кавказыр    иутIыпщын       идакъым.

          Император      бзылъхугъэм     а     зэманым      зыри     къехъулIатэкъым.     ИтIани     Урысейм      мурад     пыухыкIа     игъэпсат   сыт    хуэдэ   IэмалкIи     Кавказыр     зыIэщIилъхьэн.    Илъэс     75-кIэ    дуней      псор       зыгъэпIейтея      Iуэхугъуэхэр    апхуэдэ      щIыкIэкIэ      гъуэгу    къытехьащ.

          Сыт    хуэдиз     дзэзешэ     Iэзэхэр    къыщыунэхуа    Кавказым  а  зэманым      лъандэрэ.      Иужьрейр      Щамил    Iимам     щэджащэрт.    Илъэс   25-кIэ     абы     иригъэкIуэкIа     бэнэныгъэм    и    пщIэри    нэхъ   инт,   бийри    зыгъэгулэзт.    Iимамыр    гъэр     щащIа     I859     гъэм     шыщхьэуIум    и    29-р     бэнэныгъэм    и    иужьрей     махуэ   хъуакъым,    ауэ    псори       урысхэм      бжыгъэкIэ      ирагъэкIуэтащ. 

          Япэ     дунейпсо    зауэм     тхыдэм    зыздигъэзэну   гъуэгур  иубзыхуауэ       жыпIэ       хъунущ.    I9I7      гъэм      мэлыжьыхьым     и      2-м   Урысей     империер     лъэлъэжащ.       Хуитыныгъэм   нэхъуеиншэу щIэхъуэпса    лъэпкъ    куэдым    яхуэдэу,     кавказ      хэкурысхэми    зэманым    къарит    Iэмалыр     къагъэщхьэпащ.    Гъатхэпэмрэ      мэлыжьыхьымрэ     Iэуэлъауэншэ    хуэдэу     екIуэкIащ.   Псоми    накъыгъэм    екIуэкIыну     Хасэм      зыхуагъэхьэзырырт.   А    зэхуэсым    хы    ФIыцIэмрэ    Каспий     хымрэ     я    зэхуакум     лъэпкъыу    щыпсэухэм    я    лIыкIуэхэр     кърагъэблэгъат.     Лъэпкъ     щхьэхуитыныгъэ    IуэхукIэ    зэхаубла      апхуэдэ       зэхуэсышхуэ      абы       ипэ    Кавказым щекIуэкIакъым. 

Владикавказ    дэт     театрым   и    унэм    лIыкIуэ   500   щызэхуэсат.   Абыхэм  я   нэхъыбэр  ныбжьэгъу   республикэхэу  Азербайджанымрэ   Куржымрэ    щыщхэт.

Мыхьэнэ    нэхъ     зиIэ   унафэхэр    къыщащта   Хасэм    и   етхуанэ  махуэ   лэжьэгъуэм     псоми    пщIэ   зыхуащI    Сулеймэн-Хьэжы   жьакIэхур   къэтэджри,    лIыкIуэхэм   захуигъэзащ:  «Алыхьталэм  фIыщIэ  хузощI    махуитху    хъуауэ     ди     нэгу    щIэкI    Iуэху    зэфIэхыкIэм    папщIэ.   Шэч   къытесхьэркъым   мы   дакъикъэм  щыщIэдзауэ   ди   лъэпкъхэр    къуэш   хуэдэу   зэхущытын,   зэкъуэтын   зэрыщIадзэнуми,   абы   и   фIыгъэкIэ   хуитыныгъэрэ     ехъулIэныгъэрэ    зэрыдгъуэтынуми».  Абы     и     ужькIэ    Хасэм      къекIуэлIахэм      зэхуэпэжыну    тхьэ     яIуащ.

          Гум     имыхуж    махуэт    ар.   Нэхъыжь     къетхъухахэу     нэрыбгищэм   щIигъум   я    нэпсыр   щIэту    КъурIэным    ба     хуащIурэ   IэплIэ   зэрызэрашэкIыжыр     плъагъурт.    Апхуэдэ     щIыкIэкIэ   I9I7   гъэм   и   кIэ,   I9I8    гъэм    и  пэщIэдзэ    щIымахуэ   мазэхэр    псоми     ягу    хигъахъуэу   екIуэкIащ.

Гъатхэм   щIидза    нэужь,    ущIэгузэвэн    щхьэусыгъуэ    къыкъуэкIащ.  Зы   лъэныкъуэкIэ,  Лениным   и   кIуэгъужэгъу  Коркмасов Джэлалуддин    и    хэкур     коммунизмэм   и    щхъухьым    иригъафэу,     къуэш   зауэ   зэхиублэн   мурад    игъуэджэр   къылъыкъуэкIат.   Мыдрей   лъэныкъуэмкIэ – генерал  хужь  къаугъэшыхэм   кавказым  ищIхэр,    Мейкъуапэ,  Адыгейм, Къэрэшейм  щыIэ  щIыдагъэ  къыщIэшыпIэхэр  зыIэщIалъхьэну  хуежьахэт.  Коркмасовыр  зыхуей  гуэрхэм  теIэбэри,   «етхуанэ     колоннэр»     къызэрагъэпэщащ. 

Коммунизмэм    и   тегъэщIапIэхэм   дин    лэжьакIуэхэм    я     гупсысэр    игъэутхъуэри,     нып    удзыфэ   зыIэщIэлъ   цIыхубэр  утыкум къихьащ.   Дагъыстэным    абыхэм   Али-хьэжы    пашэ   щахуэхъуащ, Къэбэрдейм – Назир-ефэнды.  А  къомыр,   гува-щIэхами,   лъэпкъ  Iуэху зезыхуэ   зэщIэхъееныгъэхэм    гулъэф   яхуэмыхъункIэ   Iэмал   иIэтэкъым.  ЛъэпкъылI   нэсу (а   псалъэм  и   мыхьэнэ  пэжым  тету)  зэрыщытым    къыхэкIыу,   абыхэм    большевизмэр   зэрыщыт   дыдэр    ялъагъуртэкъым. Уеблэмэ  псоми   пщIэ  зыхуащI  дин   пашэхэу  Шарипов  Арслани Эффендиев    Аббаси    большевикхэм      Iэщэ    папщIэу   къагъэщхьэпэфащ.   

          Комитет     нэхъыщхьэр    щытыкIэ    гугъум     иуват.   ДэIэпыкъуэгъурэ   щIэгъэкъуэнрэ   зыщIыпIэ икIэщIыпIэкIэ  къыщыгъуэтын   хуейт.  Тыркум  фIэкIаи  абыкIэ  узыщыгугъын  зыри  щыIэтэкъым.  Хамэ къэралхэм  зыпащIэн   папщIэ  Чермоев   Абдулмэжид,  Къады  Мэхьмэт,   Бэммат   Гайдар   сымэ   зи   пашэ   лIыкIуэхэр   Трабзон    яутIыпщащ.  Тыркум    а   зэманым   Кавказым   щыщ   нэгъуэщI   лIыкIуэ   гупи   щыIэт.  А  Iуэхухэр  къезыхьэжьар  иджыри  щхьэхуитыныгъэ   зыбгъэдэмылъ   республикэхэрат.    Тырку  лъэныкъуэм   епсэлъа   нэужь,   кавказ   республикиплIым   щхьэхуитуэ   зыкъызэралъытэжым   теухуауэ    хъыбар  ягъэIуащ.  Тхыдэм   мыхьэнэшхэ  щызубыда  а  Iуэхугъуэр къыщыхъуар  1918  гъэм   накъыгъэм   и  18-рщ.  А  унафэр  Анди    къуажэм щекIуэкIа   ЕтIуанэ  Хасэм    къабыл    щащIащ.

Куэд    дэмыкIыу   Истамбыл   аргуэру    зы   лIыкIуэ   гуп   яунэтIащ. ЛъэныкъуитIыр  зэпсэлъа   нэужь,  зэныбжьэгъугъэрэ   зэдэIэпыкъуныгъэкIэ зэбгъэдэтыну  зэгурыIуахэщ. А зэгурыIуэныгъэм ипкъ иткIэ  дэ щIэгъэкъуэнышхуэ   дгъуэтын   хуеящ,   ауэ   дызыхуэбэлэрыгъа  плъыжьхэм   дяпэ   зрагъэщри,     я     дзэхэр     Дагъыстэным    ирашащ. 

 Къалэн   гугъу  къытлъыкъуэкIат:  ахэр   Тыркум  гурыIуэным хунэдгъэс  хъунутэкъым,   абы    щхьэкIэ   Iэмал   нэхъыщхьэу   щыIэр   зэпыщIапIэ    Iэмалхэр      япэдубыдынырт.

ЗауэлIхэм    пыIэ    щIыхухэр     ящхьэрыгът.    ИужькIэ    «будёновкэ» плъыжьхэр     щхьэрызытIэгъэнухэм    зэкIэ    ислъам     диным     и     хъумакIуэу   зыкъагъэлъагъуэрт.   Ауэ  дагъыстэнхэр      къыпхуэгъэпцIэнутэкъым. 

А   зэман    дыдэм   хужьхэми   Iэуэлъауэ   къагъэIуащ.  Абыхэм  Кавказ  Ищхъэрэм   Бичераховыр   зи   пашэ   урыс-къэзакъыдзэ  зэгуэт (нэрыбгэ  мин I2)  къраутIыпщащ.  Апхуэдэ   щIыкIэу  ди  щIыналъэм  фэкIэ   зэмылIэужьыгъуэу    урыс     армитI     къищхьэрыуат.

Жэпуэгъуэм   икухэм   дежщ  15-нэ   тырку  дивизэр  къыщыкIуар.  Абы  Иззэт  Сулеймэн   и   пашэт.  Тиксавилу  Кузаффер, Курбан Тимур  сымэ   яхуэдэу   куэд    хэтт   а  дивизэм.  Муслъымэн   къару  псоми  я   пашэр   Юсуф   Иззэт  пэщэрат.

ЛъэныкъуитIыр  зэрызэгурыIуам  ипкъ  иткIэ  кавказ  ищхъэрэ хэкурысхэм   къыхашу   дзэ   къызэрагъэпэщын  хуейт, ауэ  апхуэдэ  зэман диIэжтэкъым.  Дербентрэ  Петровскрэ  зэзауэ  гуащIэхэр  щекIуэкIырт. Дуней    псом   хахуагъкIэ  щыцIэрыIуэ    тырку    зауэлIхэр    дызэрыщыгугъам    хуэдэу    къыщIэкIахэщ.  Дэ  зэи   дигу  ихужынукъым  къуэш  хуэдэу  къыдбгъэдэта  тыркухэри,  Кавказ  Ищхъэрэм  шэхьид щыхъуа   щIалэхэри.

         ЩэкIуэгъуэм   и    кум   хъыбар    гуауэ   къэIуащ.  Антантэм   и   дзэхэм  Истамбыл  яубыдат.  Абы   къыхэкIыу, Тырку   къэралыгъуэм  Кавказым  щыIэ  и  зауэлIхэр   имышэжу   хъуакъым.  Дэр-дэру нэгъэсауэ  зыдгъэхьэзырыну    зэман     къытхуэнатэкъым. 

ЩэкIуэгъуэм     и     кIэм      Инджылызым    и     къарухэр    Баку   дохьэ.  Абыхэм    я      пашэ     генерал      Томсон        ди  хуитыныгъэм    и    унафэр,      Париж   щекIуэкIыну  конференцыр  къэмысауэ,    къабыл  зэрамыщIынур  хэIущIыIу  ищIакIэт.     Ди   лIыкIуэхэр   Париж   конференцым  дымыгъакIуэу   хъунутэкъым.  Апхуэдэ  щIыкIэкIэ   Париж  Чермоев  Абдулмэжид,  Хайдар  Ибрэхьим,  дохутыр  Хьэсэн   сымэ   зи   пашэ   лIыкIуэхэр   дутIыпщащ.   Баммат   Гайдар   а  зэманым    Европэм    щыIэт,  ауэ    конференцым   хэтыну   зэримурадымкIэ   хъыбар   яригъэщIат.  

Абы   ирихьэлIэу    Кавказ    республикэхэм      я     хуитыныгъэр    къабыл    зыщI       унафэр       кърамыгъэщтэн      мурад     фIэкIа     зимыIэ     урысыдзэхэм     Кавказым     зыщаубгъу.     ИщхъэрэмкIэ – плъыжьхэр,  къухьэпIэ  ищхъэрэмкIэ – хужьхэр,  Кавказ   кIуэцIым – «етхуанэ   колоннэр».  Арат  Iуэхур  зыIут  дыдэр.   ЩIыналъэм къытеуа  армэм  Iэгъуэблагъэм  ит  къуажэхэм  щыпсэу   урысхэмрэ  къэзакъхэмрэ   къадэIэпыкъут.

          Зы  хэкIыпIэ   закъуэт  диIэр -  дзэ  зэгъэпэща   зэтедгъэувэну зэман зэрыдимыIэм   къыхэкIыу,    пыIэ  зыщхьэрыгъыу   хъуар   дзэм  къетшэлIэн.  А  Iуэхум   иужь    дихьат,    къинэмыщIауэ    Грознэм   и  щIыдагъэ  къыщIэшыпIэхэр     большевикхэм    къазэрыIэщIэдгъэкIыжыным   иужь    дитт.   Апхуэдэ  щIыкIэкIэ   Хошгельды,  Бердикель  хуит  хъужащ,   I9I8  гъэм  щIышылэм и 2I-м  - адрей  щIыпIэхэр.   Абдеж  дыдэм  зы  лъэныкъуэкIэ  Деникин-генералыр, адреймкIэ – Гейман-генералыр   къыщыдэбгъэрыкIуэн   щIадзащ.  Шатилов-генералыр   зи    унафэщI   дзэхэр   ипщэкIэ  къэуват.

ТхьэмахуитIкIэ  Корниловымрэ   Алексеевымрэ    депсэлъа   нэужь,   хэкум   абыхэм    я    дзэхэр   ирашыжыну   дызэгурыIуащ.    Большевикхэм  я зэуэкIэр    егъэлеяуэ    гущIэгъуншэт.  

Деникиным  и  унафэ   щIэт  дзэхэм  апхуэдэу  тыншу дызэрызэтрамыкъутэфынур   къыгурыIуэрти,   I9I9    гъэм   и   мэлыжьыхьым   Воронеж    къришри   нэхъыфIу  зэгъэпэща  корпуситI   Кавказым  къишат.  Зэры-Кавказу   бэлыхьышхуэ    хэхуат.     Апхуэдэу щыхъум, Правительствэм     хэтхэм     ятеухуауэ     жэуаплыныгъэ     къызэрысхуэмыщтэнум     къыхэкIыу,    си     пщэрылъхэр     зыщхьэщезгъэхащ.  

Дагъыстэным   большевик   корпуситI   ебгъэрыкIуэрт.  Ауэ  а щIыналъэр   бийм  зэрыпэщIэувэну къарухэр  зэригъэпэщыну хунэсат.   ШыщхьэуIум   и   кум  Кавказ  Ищхъэрэм  Щамил  щэджащэм  и  къуэрылъху Саид  Щамил  къэкIуэжри   бэнэныгъэм  и   пашэу  уват. 

А зэпэщIэтыныгъэр  мазибгъум  нэблагъэкIэ  екIуэкIащ. Большевикхэм  Азербайджаныр,  Куржыр,  Армениер   яубыда  нэужь,  Кавказ Ищхъэрэм   абыхэм   япэщIэувэфыну   къинэжар    щIыпIэ   щхьэхуэхэм  зыкъыщызыIэт,  куэд   къэзэмыгъэхъуфын   къарухэрат.  Апхуэдэ   щIыкIэкIэ  Кавказым  Совет  властым   зыщиубгъуащ. 

            Мыбдежым  дигу  къэдгъэкIыжыпхъэщ  урыс  тепщэгъуэм  и щIэпхъаджагъэ   нэхъ   инитIыр.  Япэрейр     къыщыхъуар    I864  гъэращ.  Пащтыхь   унафэм    цIыхухэр   мин   бжыгъэкIэ   я   хэкум    ирихури  абыхэм    гуапэу   къапежьа   Тыркум   щхьэхуимыту   игъэIэпхъуат.  ЕтIуанэр    къыщыхъуар    илъэс    80   дэкIа    нэужьщ – плъыжьхэм  я   унафэ  ерум      Сыбырым   и   щIыуэпс  гуащIэмрэ   тутнакъэщхэмрэ  сабийхэр,  бзылъхугъэхэр,   зи    ныбжь  хэкIуэтахэр  мелуан  бжыгъэкIэ щриутIыпщхьа  I944  гъэм.   Ар   Шэшэн,  Ингуш,   Къэрэшей,   Балъкъэр   лъэпкъхэрат.

ЩIэджыкIакIуэ   щхьэмахуэхэ!   Хуитыныгъэм  сыт  щыгъуи  уасэшхуэ   щIат.  Шэч   хэлъкъым  ди  лъэпкъхэм  ар  езыхэм  я  щхьэкIэ  зэрызыхащIам. Ауэ  къэсынщ  тутнакъэщхэм   я  бжэхэр  щыIуахыну зэманри. ПщIэ   леи   къалэжьауэ,   ди   лъэпкъхэри   адрей   хуитыныгъэ  зыгъуэтыжа    лъэпкъхэм   яхуэдэ  хъунщ.  Сэ   си   фIэщ  мэхъу  ар. Кавказым  ис  лъэпкъ  псоми  зыкъаужьыжыну  сохъуэхъу.  Алыхьым   и   нэфI    къыфщыхуэ!

       Тхыгъэр    инджылызыбзэм     къизыхар  «Дагъыстэным   теухуа   хъыбархэр»    тхылъыр    зэхэзыгъэува   Дугричилов    Муртазалищ.  Мэхъэчкъалэ,   2000   гъэ. 


 ЛIэужьыр    бжьиблкIэ     мауэ

            Куэцэ    Пщымахуэ    псоми    зи    цIэр    зэхаха,   ауэ   зыми   фIыуэ   имыцIыху   цIыху   цIэрыIуэхэм   ящыщщ.  Ауэ   щыхъукIэ   Кавказыр   Урысейм   зэрыхэт   лъандэрэ    къэралыгъуэм   узэрыдекIуэкIын    Iэмалу    Бгырыс    республикэм    нэхърэ    нэхъыфI    къагупсысауэ тхыдэм ищIэжыркъым.  Кавказ  республикиплI къызэщIэзыубыда  а  тепщэгъуэ  цIыкIум  и  президенту    ди   лъэпкъэгъу   зэрытетаращ   и  щхьэусыгъуэр    Урысей   Федерацэмрэ  Азербайджанымрэ  теннисымкIэ  щIыхь  зиIэ   я   тренер   Куэцэ   Руслан   дыщIыхуэзам.    

-  Ахэр    зэкъуэшиплI   хъууэ    щытащ.    Си    адэшхуэ   дыдэр    Аслъэмырзэт,  ар  зэкъуэшиплIым  я  нэхъыжьт,  Пщымахуэ   абы  къыкIэлъокIуэ,    Исмэхьил    нэхъыщIэт.  Иджыри     къуэш   еплIанэ  яIащ,   ауэ   ар   сурэтым    щIимытыр    сщIэркъым.  Сэ   Пщымахуэ   и   къуэш  нэхъыжьым    срикъуэу    аращ. 

- УзэрыцIыкIурэ    зэхэпха    гуэрхэр…

- ЖызыIэжар   ди    адэрами   ди    анэрами  сщIэжыркъым,  ауэ   зэхэсхыжахэм  ящыщу   сигу  къинэжар   мыращ.  Бгырыс  республикэм  и   Президенту   щылажьэм,  Пщымахуэ   здэщыIэр   Тэрчкъалэт (Владикавказ).  Арати,  Сэрмакъ  (абы щыгъуэ – Бабыгуей)    дэс   и    адэ   ТIэмашэ   и   деж   къэкIуэжри,    мыпхуэдэу   къыжриIащ: «Ди    адэ,  мы   гъунэгъу   къэхъуауэ   къакIуэ   властым  дэ   фIыуэ  зыри   къытхуздихьынукъым. Сытри   къыдищIэфынущ.  Хэкум   дигъэкI,  дызыхуеину   псори   згъэхьэзыращ». Республикэм   щрипрезиденткIэ,   Iуэхур   къыхузэгъэпэщыну    къыщIэкIынт.     «Сыхъум    деж    кхъухь    къыщытпоплъэ,   абы     нэс     шыкIэ   дыкIуэнщ», - къыжриIащ.  Ауэ   ТIэмашэ    идакъым.  «Си    хэкум   сикIыу  зыщIыпIи сыкIуэнукъым.  Уэ    ухуеймэ   кIуэ», -  къритащ    жэуапу.    Мис    апхуэдэ   щIыкIэкIэ   езыр    хэкум    икIри    и   адэмрэ   и   къуэшхэмрэ     къэнат    жаIэ.    Зэман     дэкIри,    зэадэзэкъуэхэр   ягъэтIысащ.   Ауэ   зэкъуэшхэм   яз,   Исмэхьил,  щIэпхъуэжыну   хунэсат.  Лъэпкъыр   къыщежьауэ  жыхуаIэр  Псыжь   адрыщIкIэщ.  Зэлэн   щыгу  жыхуаIэ  щIыпIэм  дыкъикIауэ  жаIэ.   Сэрмакъи  занщIэу    къэунэхуакъым-тIэ.   ЕгъэджакIуэ  гуэр   си  хэгъэрейщ  университетым щылажьэу. Абы  Гумкъалэ   жыгей    гуэр    дэтщ    жи   иджыри,   абдежым  ди  къуажэр  зэрыщытам   и   фэеплъу.  Мис    апхуэдэу   ди   адэшхуэм   и   адэм   ежьэн   щимыдэм,  Псыжь   адрыщI  кIуэхэри   зыщагъэпщкIуат.

- ЯгъэтIысу   къаутIыпщыжа    нэужь  загъэпщкIуауэ  арат?

- Хьэуэ.  ЯгъэпIейтеин   щIадза   нэужь,     щIэпхъуэжхэри   илъэс   зыхыблкIэ  къэтахэщ. «Нэхъ  Iэуэлъауэншэ  хъуа   хуэдэщ»    жаIэу,  къыщекIуэлIэжхэм,   епхъуэри  яубыдахэщ. СыщыуэнкIи  хъунущ, ауэ  цIыхуищ  зэрагъэтIысар сощIэж:  си адэшхуэм  и  адэ ТIэмашэрэ иджыри цIыхуитIрэ. КГБ-м  сыщыщIэупщIэри  тхылъымпIэ  къеIысхауэ  щытащ. Абы  итщ  сэ   си  адэшхуэр,  си  адэшхуэм  и   адэ  ТIэмашэ,  иджыри  ещанэу  зыгуэр    Налшык  щIыунэ   гуэрым  зэрыщаукIар.

- Адэм  и  къуэхэр  и   гъусэу?

-  Адэм  и  къуэхэр  и  гъусэу.  Щхьэусыгъуэр   гурыIуэгъуэкъым. Бэнэныгъэм    хэтакъым,  нэгъуэщIкъым.

- Пщымахуэ   зэриблагъэра  къыщIэкIынт?

- Ари  еныкъуэкъуакъым  Совет  властым. Еныкъуэкъупауи  сощIри, иджыпсту  екIуэкI  псалъэмакъхэр  зэхэпхыркъэ?  Хужьхэмрэ  плъыжьхэмрэ зэрагъэкIужын  Iуэху  зэрахуэ.  Иджы  Франджым, Париж, адэ-модэкIэ къыщагъуэтыжу   зи   хьэдащхьэ  къашэж   урыс  лIыщхьэхэм  нэхърэ нэхъ зэраныгъэ  нэхъыбэ  Пщымахуэ  Урысейм   къыхуихьыпауэ  сощI. Пащтыхь Николай  нэгъунэ  теухуауэ тобэ  къахьыжахэщ, и  щIэблэм щыщхэр Урысейм  къокIуэ. Пщымахуэ   хуэфащэкъэ  апхуэдэ  пщIэ? Ар  сэ  си  Iуэху еплъыкIэу  аращ,  зыри   хэзгъэзыхьыркъым.

- И  кхъэлъахэр   хэкум  зэримытым  абы  и  пщIэр  нэхъ цIыкIу ищIыркъым. 

- Мы  Iуэхухэр  къезыхьэжьэу  сэри   япэу  сыкъэзыгъуэтар   Хьэтэжыкъуэ Валерэт. Арат  гупыж  зыщIари  и  хьэдэр  хэкум  къашэжыныр. Зэхуагъэкъэ-тIэ  ар?  Хуэфащэкъэ? Дэ    хэкум   папщIэ  зыгуэр  зылъэкIа   ди  цIыхухэм къалэжьа  пщIэр   яхуэтщIыжыфыркъым. Пщымахуэ   ифI  Кавказ псом екIат. Кавказ  псом и  Президенту щыщытакIэ, и  хэкум  папщIэ  абы  ищIар зэрынэхъыбэжым  шэч  хэлъкъым.  Тыркум  зыщIыпIэ деж щыщIэлъщ, сыт хуэдизкIэ  ямыгъэлъапIэми, и   хэкум  щыIэжкъым.  

- Тыркум дыщынэсакIэ, Сэфэр   Бэрзэдж    и   IэдакъэщIэкIыу   Пщымахуэ   теухуауэ    тхылъ   псо   тыркубзэкIэ   къыдэкIауэ   зэхэтхащ.    

- СфIэфI  дыдэу  къэсщэхунт.

- ТыркубзэкIэ тхами,  зытхар  адыгэщ.  АдыгэбзэкIэ  зэгуэр зэрадзэкIыну  дыщогугъ,  къызыфIэIуэху  щыщыщIэкIэ.  Нэтын  гуэри,   дакъикъэ  плIыщI  хуэдизкIэ,  Интернетым   дыщрихьэлIащ.   

- Сэ  куэд  сщIэкъым, си  жагъуэ   зэрыхъущи.  ЩIэзмыщIэр  гурыIуэгъуэу бжесIэнщ.  Егъэлеяуэ  шынагъуэт  ди   сабиигъуэр щыдгъэкIуа  зэманыр, I950   гъэхэр.     

- Баку  сыт   фыIэпхъуэн хуей  щIэхъуар,   уи   адэр  дзэм  зэрыхэтара?

- Хьэуэ. Пщыти   уэркъти   жаIэурэ  цIыхухэр  ягъэкIуэдын  щIадза нэужь, ди  адэри  щысауэ  жаIэ, ауэ  и  пэжыпIэр нэгъэсауэ сщIэркъым. I9I0 гъэм къалъхуат ди адэр. А  Iуэхухэр   къыщежьар  I925-26 гъэхэм ирихьэлIэущ.  Соловки  жыхуаIэм  исащ. Илъэс  пщыкIухым  ит   щIалэжь цIыкIуу, уи нэгу къыпхущIэгъэхьэрэ? ИтIанэ  «сабийщ»  жаIэри къаутIыпщыжа къыщIэкIынщ.  КъызэрыкIуэжаи   къыздэкIуэжаи тщIэркъым, ди адэм жиIэжыртэкъым   ахэр. СщIэр   а    Iуэхум   зэи   тепсэлъыхьу   зэрыщымытаращ  дэ  зэхэтхыу.  Зауэм  теухуауи  мащIэ  дыдэт  жиIэжыр.  Сытми, хьэпсым къикIыжри  Сэрмакъ  къэкIуэжа нэужь,  благъэ  гуэр  къигъуэта къыщIэкIынщ. МазитI-щы,  нэхъыбэ  дыдэу  илъэс  докIри, жэщым зыгуэр къокIуэ: «Ислъам, щIэпхъуэж, пщэдджыжь  къэкIуэнурэ уагъэтIысынущ», - къыжреIэ. Илъэс бжыгъэхэмкIэ  сыщыуэнкIи  хъунущ, зыми зыри къызжиIэжтэкъым, псори  шынэрт. Ди  анэри  сыт щыгъуи шынэрт…

- Аращ   тхыдэр.  Шынэр,  и кIэм   нэс  жамыIэр…  Тхылъхэм  ит  тхыдэ зэщIэлыдэр  нэгъуэщI  зыгуэрщ,   щыIам   темыхуэу.

- Iуэхум   щымыщми  сщIэркъым, ауэ   ди   анэм теухауэи  бжесIэжынт.

- Псори   сфIэгъэщIэгъуэнщ.

-   Щхьэлыкъуэ    Щэрданхэ  ящыщт  ди  анэмрэ  ди анэ шыпхъумрэ.   Ахэри   пщы лъэпкът.  Къэбэрдей  уэрамым  мыин  дыдэу  унэ  гуэр  тетащ, хьэрф «Ш»  и  гупэ  блыным  тету.  Унэ  зэтету  си   нэгум къыщIоувэж.

- Лъэпкъ  щIапIэжьу  арат?

- НтIэ.  Ауэ    езыхэр    нэгъуэщIыпIэт  щыпсэур.  А  унэм  IуэхущIапIэ   гуэр   къэралым   щызэрихьэрт. Хъыджэбз     цIыкIухэм   я   ныбжь  нэсри  школым   еджакIуэ  ягъэкIуат  жаIэ  Совет  властым  и  зэманым.  Зы илъэситI  хуэдэ   щеджа   нэужь, красноармеец  гуэр  къокIуэри,  «Щэрданхэ  ейр  хэт?» -  жеIэри щIоупщIэ. Зыр  илъэсипщI, адрейр илъэсий хъуми арат. «Дэращ», -  жаIэри  къотэджхэ. «Пщыхэм  я  бынхэрат  иджы едмыгъэджэжу къэнэжар. Фи хьэпшыпхэр  зэщIэфкъуи  зевгъэхь!» - жаIэри  къыщIахуж. И  адэ   Щэрдан  Мурат, си  адэшхуэр,  гупсысэ  хэхуат. Сабийхэр  емыджэу хъунутэкъым.  Лъыхъуэм-лъыхъуэурэ,  урыс  бзылъхугъэ  гуэр  егъэджакIуэу  пщIэкIэ къахуещтэ.   Аргуэру  илъэс-илъэситI докIри, егъэджакIуэр пщыхьэщхьэм бзыщIауэ  къокIуэ жи, зыми зыкъримыгъэлъагъууи, къажреIэ: «АфIэкIа сыкъэфынукъым. Сраджэри,  «Пщыхэм я бынхэр  ебгъэджэну  иджыри  зэ  укIуэмэ, мыр, мор  уэтщIэнущ», - къызжаIащ».   Мис  апхуэдэу  къэнащ  ди анэр  илъэситI-щы  фIэкIа  емыджэу, апхуэдэ гупсысэкIэ куу  иIэу. Ауэ   ар   иджыщ  къыщызгурыIуэр.

       Адыгэхэр  дызэрыIыгъыфкъым-тIэ.  Гугъу дызэрегъэхьын   тфIэфIщ.   I952  гъэм   ди    адэм      зыгуэр  «къыкIэщIэтхыхьат».   Нобэми  тщIэркъым   зытхар  хэтми.   Пщым  и   къуэти,   езыри   пщы   лъэпкъти   сытти    жаIэурэ.   Ди     адэр   подполковникт,  нобэ-пщэдей  полковник  ящIын  хуейуэ. НтIэ, ди адэм  къыкIэщIэтхыхьын щыщIадзэм,  ди  анэр  «Дыдеи къэсынущ», -   жиIэри    шынащ.    «Грамотэ» жаIэу тхылъ гуэр унэм щIэлъауэ жаIэж.  Пащтыхьым    щIидза хьэмэрэ  и  мыхъур  тетт,  сытми,  пщы  лъэпкъым дыкъызэрыхэкIар зэрыт  тхылъ, сэ  слъагъуххакъым.   МыбыкIэ   «унэ  лъапсэ»  зэрыжытIэм  хуэдэу,   Баку  «пщIантIэ»  жаIэ.  Псынэм  ещхьу  хъурейуэ  унагъуэ  зыбжанэ  зэхэст,  зы   куэбжэ   зэдагъэбыдэжу.    Ди анэшыпхъум  и  унагъуэмрэ   дэрэ  дызэбгъурыс  зэпытт.    Арати, зэрыжаIэжымкIэ, жэщу, зыми имылъагъун хуэдэу, а «Грамотэ» зэкIуэцIышыхьамрэ  ар   зэрагъэсын  гъущI  тепщэчрэ здыщIахри,  ди анэмрэ (и цIэр Лейлат)   и  шыпхъу Кърымхъанрэ  тхылъыр дунейм трагъэбзэхыкIауэ щытащ.

- Баку  фыщыщыIэм?

- Абы   дызэрыщыIэм  хуэдэу   нытлъэIэсхэрт.  Хэкум   дызэрикIам   хуэдэу. 

- Пщымахуэ  Тыркум  унагъуэщIэ  щиухуэжауэ   итщ  тхылъхэм?

-  Пэжщ,  Нафисэтт   и  щхьэгъусэм и цIэр.  Псыхуабэ  Пщымахуэ  ипхъу дэсащ, Заирэ  и  цIэу.  Сипхъуми  Заирэ  фIэсщащ  абы   и  фэеплъу. Ари дохутыру  зауэм хэтащ.  И анэм  Пщымахуэ теухуауэ къитха письмохэр сигъэлъэгъуауэ щытащ. Нэмыцэу  тхылъхэм  иратхащ, ауэ  урыс бзылъхугъэт. Хьэтэжыкъуэр си гъусэу Заирэ  ипхъу  Ваякинэ  Аллэ тлъагъуну дыкIуауэ щытащ  Псыхуабэ. Плъагъуркъэ,  ар  нэгъунэ Къэбэрдей-Балъкъэрым къыдэтIысхьэжын  шынэри,  Псыхуабэ щытIысат.

- Тыркум  щыпсэуху, дауи,  фызылъэIэсу щытакъым.

- Дауэ  дызэлъэIэсынт,  уагъэкIуэдынут.   А зэманым «Хамэ къэралым благъэ щыуиIэ?» -  жаIэу  иратхэу щытакъэ къэрал  дэфтэрхэм. «СиIэкъым», - истхэрт  сэри, партым сыхэтти. Ауэ   иужькIэ, I990 гъэхэм,  тIэкIу  нэхъ хуит хъуа  нэужь,  къэдгъуэтыжат  зыгуэрхэр.

          Си анэ дэлъху  Батырбэч Америкэм щыпсэуащ,  I993 гъэм дунейм ехыжауэ  аращ.  Зауэ  зэманым нэмыцэхэм гъэру зэраIыгъам щхьэкIэ къэмыкIуэжу къэнат. Пэжу ищIат икIи, ягъэпсэунутэкъым. Баку, сощIэж, ермэлы щIалитI  илъэсищкIэ  Сыбырым   хьэпсым   щрагъэсат,  зывымыукIыжу  нэмыцэхэм гъэр  зевгъэщIащ,  жаIэри. Арати,  си  анэ дэлъхум и  пхъум  IуэрыIуатэжурэ  къигъуэтыжри,  хьэщIапIи  кIуауэ  щытащ и деж. Мис  абы зыгуэрхэр  къыджиIэжауэ  аращ.  

       Пщымахуэ   Тыркум  щыпсэуащ  икIи  щылIэжащ. Къулыкъушхуи иIыгъащ,  зэрыжаIэжымкIэ.  Нобэ  «ООН»  жыхуэтIэм  щхьэкIэ  а зэманым  «Лъэпкъхэм я лигэ» жаIэу  щытащ. НтIэ, мис а «Лигэм»  Тыркум  и  лIыкIуэу   хэтауэ    жаIэ   Пщымахуэ.

                                                                           Епсэлъар  Чэрим  Марианнэщ.