Пушкин Александр

 

Услъагъут сэ фIыуэ

 Зэзыдзэк1ар Бемырзэ Мухьэдинщ

Услъагъут сэ фIыуэ, къиплъэм сэ си гущIэм,

Иджыри хъункIэ хъунщ уэ уилъагъун.

АрщхьэкIэ урепсэу уэ ар умыщIэу –

Сыхуейкъым сэ нэщхъей уэ узгъэхъун.

Услъагъут сэ фIыуэ бзэншэу, гугъапIэншэу.

Сыфыгъуэрт зэми, зэм сыхъужырт щым.

Сэр хуэдэу пхуэгумащIэрэ пхуэпэжу

Тхьэм жиIэ уилъагъуну нэгъуэщI зым.

____________________________________________________________________________________________

ЗэзыдзэкIар Хъунэгу Саидэщ

 

***

ШIу услъэгъугъ.

Джыри шIулъэгъуныгьэм

Итэпхэр сыгу щэнэфых, мыкIосагъ.

Ау земгъэгъап о сыгу

ибгъэхъыкIыгъэм 

Унэшхъинэу сэ сыфэмыягъ.

 

ШIу услъэгъугъ бзэмыIоу, гугъэ нэкIэу,

Зэ сыщтэмэ, зэ сшъхьэ зэкI окIэу,

Зэ закъокIэ сэ Тхьэм сыпфелъэIуи

Сэщ фэдэу шIу уилъэгъоу къыуитын.

 

 

Тазит

(пычыгъуэ)

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

 

ГуфIэжу зэдэуэршэрыну,

Е зекIуэ Iуэху тепсэлъыхьыну

Ди дадэм пкъырыупщIыхьыну

ЯщIауэ аркъым гукъыдэж,

Адыгэхэр мыпхуэдэу жьыуэ

КъыщIекIуэкIар Хьэсуб и деж.

И Iэгъуэу Тэтэртуп чэщанэм

Егъу къефыгъуам къыщиукIауэ,

Хьэсуб и щIалэм,

Фэр пыкIауэ

И хьэдэр щIэлъщ къыщалъхуа унэм.

Хьэдэм хуэщIапхъэ псори хуащIэ,

Молэми кIыхьу хеш зэчырыр.

Гуауэр щепсыха унэ гупым

Хьэзыру Iутщ выгу зэщIэщIахэр.

Лъэ теувапIэ пщIантIэ хуитым

ИIэжкъым – дэзщ къызэхуэсахэр.

Мы зауэ макъми,

Макъ шынагъуэм

ЕщI щтэIэщтаблэ шы лъэхъахэр.

Мис –

КъыщIокI дунейм ехам и адэр,

И бейгуэлитIым къыщIах хьэдэ

ЩIыIэр –

КIуэцIылъу щIакIуэ фIыцIэм.

КъолъэIу зэхэтхэм текIуэтыну.

Иралъхьэ хьэдэр къыщыт выгум,

Ныбгъуралъхьэж абы и Iэщэр:

Шэ зэрымылъ къэуал, шабзэкъу,

Шабзэшэ, куржы къамэ, джатэ, -

ЛIыхъужьыр зэрылъыну мащэр

Хъун папщIэ зэи имыуэж,

ХьэзрэIил бегъымбарыр къеджэм,

ЗауэлI хуэщIауэ къэтэджыну.

 

Хъуащ псори хуэхьэзыр гъуэгуанэм.

Къыжьэдакъуэу шыр,

ТкIиягъыр я нэм

ЩIэту – адыгэхэр я выгум

КIэлъожэ – якIу кхъэм хуэкIуэ гъуэгур.

Ужьыхыжт хуэму мафIэс – пшэплъыр,

Къырхэр дыщафэу изыIар,

Вы жьажьэхэр ауз мывалъэм

Нэсу – къыщызэтеувыIам.

Нэмыплъ къызытым мы аузырщ

ЩIалэ шууейр щIыхигъэщIар,-

ЗыIэщIилъхьэнщ мащэ хьэфизым

Абы и хьэдэу бзагуэ хъуар.

 

Къищтащ  щIым хьэдэр.

Мащэ щIыIэр

Ясеижащ.

Зэхэтхэм жаIэр

Зэчыр.

ЯщIыжыр псоми дыуэ.

Абдеж къалъагъур щытхэм зэуэ

Зы лIыжь щхьэтхъуа  игъусэу  щIалэ.

Щытхэр зэлъыIуокIуэт.

КъэкIуам

Гупсэхуу кърегъажьэ псалъэ,

Зи щIалэ щIым щIэзылъхьэжам

Зыкъыхуегъазэ: «Гъэ пщыкIущ

Ипэ ди деж унэкIуэгъащ,

ЩIалэ лъэрымыхь къызэптыгъащ,

Сэ зы Iуэхутхьэбзэ уэ пхуэсщIэну,-

Шэшэн лIыхъужьу ар згъэсэну.

 

Нобэ имыгъуэу щIэплъхьэжащ

Уэ уи зы щIалэ, у игур хэщIу.

Сыт пщIэн?

Хуэгъэщхъ щхьэр уи уыгъэм,

Ухыгъэм лъокI дыхигъэщIэну…

ЕтIуанэр сэ къыпхуэсшэжащ,

Уэ къеплъ мыбы и  амэ лъэщхэм,

ПфIэкIуэдам и пIэ къиувэнщ ар.

ЩхьэтегъэщIапIэ пхурехъу ар уэ,

ИтIанэ къэпщIэнщ сэ схуэщIар уэ.

 

ЛIыжьым щиухым, Хьэсуб пIащIэу

Къызэпеплъыхьыр щIалэ цIыкIур.

Тазитыр къитщ абы и пащхьэм

Щхьэр ирихьэхыу, пфIэщIу ткIууэ.

Гуауэм иIыгъми Хьэсуб и гур,

И псэр абы къыфIогумащIэр,

ЗэлъыIуехыжри и нэгур,

ПсэкIэ ар щIалэм йодэхащIэр,

ХуещI щIалэр зыпIа лIыжьым фIыщIэ,

Кърегъэблагъэ и деж пIащIэу,

ИгъэхьэщIэну хуейщ ящIыгъуу

Нобэ къыхуеблэгъа ныбжьэгъухэм.

ИтIанэ иригъэжьэжынщ,-

Тыгъэ хуищIынщ.

Тхьэ хуелъэIунщ.

«Аращ – мэгухэ,-

ФIыщIэр зейр,

Си IуэхутхьэбзащIэу, си ныбжьэгъуу,

ИщIыфу бий зыщIар си жагъуэ,

ЩызиIэжыххэр мы дунейм».

 

 

 

Капитаныпхъу

ЗэзыдзэкIар Къардэн Бубэщ

(пычыгъуэ)

… Пугачев шэнтиуэм ису комендантым и унэ щIыхьэпIэм и пырхъуэм тест. Щагъэ къедэкIауэ къэзакъ къэптал дахэ щыгът абы. Дыщэ къабзийхэр зыхэIуа дзыдзафэ пыIэр абы и нэ зэщIэлыдэхэм къыщхьэщыуфат. Абы и нэкIур си нэIуасэу къысфIэщIащ. Къэзакъ старшинахэм къаухъуреихьат ар. Поп Герасим фагъуэу икIи зэщIэкIэзызэу жорыр иIыгъыу кIэлындорым тетт икIи къыпфIэщIырт, абы зытриукIэну цIыхухэм папщIэкIэ псалъэмакъыншэу ар лъаIуэу. Щхьэ пылъапIэр псынщIэу площадым щызэфIагъэувэрт. Дэ дакъыщыбгъэдыхьэм, башкирхэм цIыхухэр зэкIэщIахури Пугачев и пащхьэм драшащ. Тхьэгъуш къеуэныр увыIащ; дунейр щым хъуащ. «Дэтхэнэра комендантыр?» - щIэупщIащ цIэзыфIэщыжыр. Ди урядникыр цIыху Iувым къыхэкIри Иван Кузьмичыр иригъэлъэгъуащ. Пугачев лIыжьым шынагъуэу еплъри жриIащ: «Дауэ сэ, уи пащтыхьым, укъыспэщIэувэну таучэл пщIа уэ?» УIэгъэм хьэзабыр зытригъэлъ комендантым и къару кIэкъинэ дыдэхэр зэхуихьэсыжри макъ быдэкIэ абы жриIащ: «Сэ уэ узипащтыхькъым, удыгъуакIуэщ, уцIэзыфIэщыжщ, зэхэпхрэ ар!» Пугачев и нэщхъыр зэхиукIэри бэлътоку хужьыр игъэсысащ. Къэзакъ зыбжанэм капитаныжьыр яубыдри иралъэфэлIащ щхьэ пылъапIэм. Абы и пхъэшыкъум дыгъуэпшыхь дызэупщIа башкир фаджэр къытехутащ. Абы кIапсэ кIапэр иIыгът, икIи зы дакъикъэ дэкIри Иван Кузьмич тхьэмыщкIэр къелэлэхыу слъэгъуащ. ИтIанэ Иван Игнатьевичыр Пугачевым кърашэлIащ. «Тхьэ къысхуэIуэ сэ,-жриIащ абы Пугачев,- уи пащтыхь Петр Федоровичым!»

- Уэ дэ удипащтыхькъым,-иридзыжащ абы Пугачевым, и комендантым жиIа псалъэхэр. – Уэ, удыгъуакIуэщ, уцIэзыфIэщыжщ! – Пугачев бэлътокур игъэсысри, поручик угъурлыр и начальникым и гъунэгъуу къыфIэхутащ.

Чэзур сэрат зейр. Си ныбжьэгъухэм жаIа псалъэхэр яжесIэну сэ шынагъэншэу Пугачевым сеплъырт. ИтIанэ телъыджэ къысщыхъуауэ сэ абы и гъусэ старшинахэм яхэту Швабриныр къэслъэгъуащ, абы и щхьэцыр хъурейуэ къещэкIат, къэзакъ къэптал щыгът. Ар Пугачевым бгъэдыхьэри щэхуу псалъэ зыбжанэ кIэщIидзащ. «Пыфлъэ абы и щхьэр» - жиIащ Пугачев, сэ къызэмыплъыжыххэу. Си пщэм къыфIадзащ кIапсэр. Сэ щэхуу нэмэзыбзэ къэзбжу сыхуежьащ, гуэныхьу сщIа псомкIи Тхьэм и пащхьэм зыщызумысыжу, сэ къыспэгъунэгъу псори къихъумэну селъэIуу. «Умышынэ, умышынэ»,- къызжаIэрт укIакIуэхэм, сыкъагъэгушхуэну къызжаIэу къыщIэкIынкIи хъунт сэ ар абыхэм. Асыхьэтым кIий макъ зэхэсхащ: «Зэ фыувыIэ, сыхьэт мыгъуэм хуэзэнхэ! ФыувыIэхэ!..» ЛIыукIхэр къызэтеувыIащ. Сеплъмэ, Савельичым Пугачев и лъабжьэ зыщIидзауэ щылъщ. «Ди адэ лъапIэ! – жиIэрт лIыжь тхьэмыщкIэм. – Сыт пщы сабийм и лIэныгъэм уи фейдэуэ хэлъыр? КъэутIыпщыж ар! Уэ абы папщIэкIэ щхьэщэхуж къуатынщ: ауэ нэгъуэщIхэр ирибгъэщтэн папщIэкIэ, нэгъуэщI мыхъуми, сэ лIыжьым си щхьэр пегъалъэ!» Пугачев абыхэм Iэ яхуищIри, сэ занщIэу сыкъатIэтэжри хуит сащIыжащ. «Ди адэм уэ къыпхуигъэгъунщ»,- къызжаIэрт. Сэ сыкъызэрелам а дакъикъэм сыщыгуфIыкIащ жысIэнуи сщIэркъым, ауэ ар си жагъуэ сщыхъуауи сщIэркъым. Си гупсысэхэр хуабжьу утхъуат.

 

 

 

 

  

Пащтыхьыпхъу лIамрэ пелуаниблымрэ

(пычыгъуэ)

ЗэзыдзэкIар Къагъырмэс Борисщ

 

Пащтыхь ежьэм къанэ гуащэм

Кърехыж сэлам гуапащэу.

И лIым пэплъэу гуащэр щысщ,

Дэплъу ар щхьэгъубжэм Iусщ.

Жэщи махуи и лIым поплъэ,

Гъуэгухэр нэкIэрэ изащ,

Плъэурэ, и нэхэр узащ.

ЛIыр къэсыжкъым, плъэми гуащэр,

Гъуэгум тетыр борэн жьапщэрщ,

Уэсыр губгъуэм щотIысэх,

ЩIыр хужьыбзэ мэхъур щIэх.

БлокI мазибгъу, щхьэгъубжэм Iуту

Фызыр, гъуэгум еплъ зэпыту.

Къос и пIалъэри, жэщ хъум –

Тхьэм къретыр гуащэм пхъу.

Апхуэдизу зыпэплъауэ,

ЩIыпIэ жыжьэхэм щыIауэ,

ИлI пащтыхьыр къопсыхыж,

Адэ хъуауэ ар къосыж.

Гуащэр и лIым мис Iуоплъэжыр,

Хьэлъэ дыдэу мэбэуэжыр,

И гуфIэгъуэр хуэмыхьау,

МалIэ ар, шэджагъуэ хъуау.

Хуэщыгъуащ абы пащтыхьыр,

ЦIыхухэм ар яфIэгуэныхьу.

ПщIыхь купщIэншэу гъэ блэкIащ,

НэгъуэщI фызи къишэжащ.

Пэж жыпIэнум, къупщхьэ гуащэу,

Ар цIыхубз зэкIужт, дахащэт.

Лъагэт, пкъыфIэт икIи хужьт,

АкъылыфIэт – ари IупщIт.

Ауэ ар щIыкIэншэт, пхъашэт.

Нэхъ дахэжхэм хуэдзэлашхэт.

Абы иIэт гъуджэ гуэр

Хуиту псалъэу, ищIэу бзэр.

ЗэпсэлъылIэр фызыр фIыкIэ,

Зыхуэгуапэр мис а гъуджэрт.

Зэштегъэууэ а зырт иIэр.

Зигъэдахэурэ жриIэрт:

«Гъуджэ цIыкIуу сэ си нэху,

Пэжыр уэ умыущэху:

Сэркъэ псоми я нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр?»

Гъуджэм псынщIэу жэуап къет:

«Пхуэдэу дахэ дунейм тет?!

Уэрщ, ди гуащэ, псом нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр».

Фызым щIедзэ дыхьэшхын,

И дамащхьэхэр хишын,

Егъэджэгур и нэ цIыкIухэр,

Трегъауэ Iэпэ цIыкIухэр,

Гъуджэм иплъэу мэджэрэз,

ЩымыIэж зыгъэгулэз.

А зэманым, зым къимыщIэу,

Пащтыхьыпхъур къэхъурт псынщIэу.

Удз гъэгъауэ зызэIуихт,

Дыгъэ нур и нэгу кърихт.

НэкIу хужьыбзэт, набдзэ фIыцIэу,

Хьэли иIэт абы фIыщэу.

Лъохъу щауэфIи пщащэм, уей –

Пащтыхьыкъуэу Елисей.

ЛIыкIуэр къос, йопсалъэ адэм.

Бейщи, мылъкум пхъур хегъадэ,

Къалэу тыгъэ блы хуищIынщ,

НэгъуэщI Iэджи дыщIигъунщ.

 

Хъыджэбз хасэм кIуэну гуащэр

Зыкърихыу мэпэщащэ.

Ар и гъуджэм бгъэдыхьащ,

Мыр жриIэурэ иплъащ:

«Сэркъэ псоми я нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр?»

И жэуапыр гъуджэм сыт?

«Умыдахэу жысIэм - пцIыт.

Ауэ псоми я нэхъ дахэу

Пащтыхьыпхъурщ нэм къыхахыр».

Къэгубжьауэ зефыщIыж,

Бгъэдолъадэ, IэгукIэ йоуэ,

Унэ лъэгум топкIэ, тоуэ,

«Уэри уэ, абдж укъуея!

ПцIыщ къызжепIэр! Ухуеят

Ар дахагъкIэ къыспэхъуну?

Сэ-тIэ хуэфI абы сыхъуни!

Хэт апхуэдэ зылъэгъуар?!

ГурыIуэгъуэщ хужь щIэхъуар:

И анэжьу ныбэ иным

Илъэгъуар уэс хужьырщ и нэм!

Ауэ жыIэт: сыткIи ар

Сэр нэхъ дахэ сыт щIэхъуар?

УмыбзыщIыт: сэр нэхъ дахэ

Щыбгъуэтынкъым мы ди лъахэ.

Сэ къысхуэдэ дунейм тет,

ЖыIэт!» Гъуджэм жэуап къет:

«Пащтыхьыпхъур нэхъ гуакIуэжкъэ,

Нэхъ хужьыжкъэ, нэхъ дахэжкъэ!»

Гуащэм сыт ищIэнт? Губжьащ.

И гур фыгъуэм илыпщIащ.

 

И натIэ илъыр зыщIэ Олег и пшыналъэ

ЗэзыдзэкIар Сонэ Абдулчэримщ

 

Ар хуэдэщ нобэм Олег зиузэду

Илъ ищIэжыну бийм щытеуар –

ХъунщIакIуэ бынхэу хэкум къилъадэ

Iущ мыхъу хъэзархэр щыхигъэщIар;

Пщыр, афэр щыгърэ дзэшхуэр и гъусэу,

ПхрыкIырт губгъуэм, шы дэгъуэм тесу.

 

Абы къыхуэкIуэу, мэзым къыщIокIри,

Тхьэгурымагъуэ къакIуэу ялъагъу;

Ар нэфIэгуфIэщ, куэди хулъокIыр:

КъыбжеIэ псори, иплъэмэ блэгъу;

Ехьыр и гъащIэр Тхьэшхуэм хуэлажьэу.

Олегыр пожьэ, пщIэ хуищIу лIыжьым:

«Тхьэхэм я щIасэу тхьэгурымагъуэ,

Си натIэ илъым щыгъуазэ сыщI,

Си бий-гъунэгъухэм ягу къыстезагъэу

Куэд симыIэжми, къысщумыбзыщI.

Пэжым сыхуейщи, узогъэгугъэ

Уигу ирихь шыри пхуэсщIынкъэ тыгъэ».

 

«Удхэр щышынэу лIыщхьэ щымыIэ;

Пщыхэм я тыгъи ахэр хуэмей;

ИрамыхьэкIыу пэжыр къыбжаIэ;

Тхьэм и IэмыркIэ, пцIыми хуэхейщ.

КъэкIуэну гъэхэр ягъэпщкIуми пшагъуэм,

Уи натIэ илъыр IупщIу солъагъур.

Си псалъэр нобэ уи гум иубыдэ:

ЛIыгъэу бгъэлъагъуэм къыпхуехьыр щIыхь;

УнасыпыфIэщ, уиIэщ лъэ быдэ;

Цареград къалэ уэркIэ зепсыхь;

КъыпхуэжыIэщIэщ щIыгур, толъкъунхэр;

Уи гъащIэм хуэдэм щIохъуэпс уи бийхэр.

 

Дунейр борэным игъэгулэзми,

Уримыгъэзу уэ уи пхъэр къокI;

Шабзэшэр фийми, къамэдзэр зуми,

Ахэр мэIуэщхъури, уэ укъыхокI.

Уи пкъыр ехъумэ уи афэ быдэм,

Псэм и хъумакIуи зиIэм ухуэдэщ.

 

Гугъуехь шынагъуэ щыщтэркъым уи шыр;

Егъэпэжыфыр абы уи дзыхь.

Ар къэмыланджэу пэщытщ биишэм,

Къыпэувари и бгъэгукIэ ехь.

АрщхьэкIэ, батэр фэ зэдэвгъэшми,

Уэ уи ажалыр IэщIэлъ а уи шым».

 

Пщыр щIогуфIыкIыр. Ауэ и нэгур

ЩIэхыу зэхоуэ, мэхъур нэщхъей.

КъехьэлъэкIыпэу къокIыр уанэгум,

И пкъым щыщ Iыхьэ хаха нэхъей.

Шым и пщэ лъэщым и Iэр делъэжыр,

И нэ губзыгъэм ар зэ щIоплъэжыр.

 

«ФIыкIэ, си шыфIу си IуэхутхьэбзащIэ,

Ижам сыхуэдэщ сэ зи гурыгъ;

Псэу уи щхьэ закъуэу, дызэпэIэщIэу;

Сиувэжынкъым сэ уи лъэрыгъ.

Гугъу ущехьынкъым шыр щыхагъэпщым,

Си гуапи хъункъэ сыпщымыгъупщэм.

ИIэт, щIалэфIхэ, фубыд шы IумпIэр,

Быдэу вжызоIэ, фи гум ивгъэлъ:

ПсынщIэу нэфшэси си шыр си хъупIэм,

IусыфIкIэ вгъашхэ, фыщыкIэлъыплъ».

ЩIалэфIхэм Iуашри шыр асыхьэту,

Пщым нэгъуэщIыши къыхуагъэхутэ.

 

…Хэсщ ефэ-ешхэм и дзэр и гъусэу

И натIэ илъыр зыщIэ Олег,

Я щхьэцри хужькъэ, Iуащхьэм телъ уэсу –

Илъэс блэкIахэм ар я Iэужьщ.

Лъэщу ирату бийхэм кIэмужыр

ЗекIуэ щыкIуахэр ягу къагъэкIыжыр.

 

«Сиш ныбжьэгъуфIыр дэнэ щыхэтыр?

КъызжефIэт мыдэ, сщIэну сыхуейщ.

Щытыжу пIэрэ лъэрытемыту,

Е си гурыщхъуэ псэурэ хуэмейу?»

Iуащхьэм куэд щIауэ шыр телIыхьауэ

Пщым къыжраIэ, ягуми щIыхьауэ.

 

И щхьэр къыфIохур Олег щэджащэм,

КъыпекIуэкIами ар йогупсыс:

«Блэгъуаплъэ псалъэр, сымычэнджащэу,

Сэ сщIын хуеякъым занщIэу дурыс:

Си шым иджыри сызэрихьэнут…»

Пщыр хуейщ шы къупщхьэр илъагъужыну.

 

Олег докI пщIантIэм, Игорь зэщIегъури,

И хьэщIэ гупри иту яужь;

Днепр псы Iуфэм носри – къалъагъур:

Iуащхьэ цIэрыIуэм телъщ къупщхьэ хужь.

Уэшх тошхэ къупщхьэм, сабэ трехуэ,

Удз кIыр щхьэщытри жьыбгъэм зэрехуэ.

 

Пшыр шы щхьэ къупщхьэм тоувэ щабэу,

Абы йопсалъэ: «Жей, пщIэгъуалэжь!

Укъысхуэпэжу сисащ уи щIыбым,

Пхуэхъуар ухыкIэ уэ къыумылэжьт.

Си хьэдэIуси уи нэгу щIэкIакъым,

Бийм я нэхейкIи сыпкIэлъыпсэукъэ.

 

Мыбдежт ажалыр сэ къыщыспэплъэр?! –

Олег и губжьыр нэхъри къобл. –

Хигъэхуфынкъым мыбы щхьэц налъэ!»

Абдеж щхьэ къупщхьэм къыхопщыр блэ,

Лъакъуэм лент фIыцIэу зынрешэкIыр,

Блэр зэуа пщыри хегъэкIиикIыр.

 

Олег ягъейуэ, хьэдэIусашхэм

Фадэбжьэ пщIыпщIыр щызэIэпах;

Дзэми псы Iуфэм щащI ефэ-ешхэ;

Игорь щIыгъущ Ольгэ – Iуащхьэм къоплъых.

ЗауэлIхэм я гум куэд къагъэкIыжыр,

Тхыдэ хъуа Iуэхуи щIапщытыкIыжыр.

 

Бдзэжьеящэмрэ бдзэжьей цIыкIумрэ я таурыхъ

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

(пычыгъуэ)

Егъэзэж тенджыз Iуфэми,  дадэ

Елъагъу хуэмурэ хыр къэукъубейуэ,

Дыщэ бдзэжьей цIыкIур къреджэ,

Ар къосылIэ псы Iуфэм, къоупщIыр:

«ЖыIэ, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

Ирет дадэ жэуап, щхьэщэ ищIу:

«КъысхуэщI гущIэгъу уэ, бдзэжьей гуащэ,

Сэ фызыжьыр къыстохъущIыхьыр,

Гупсэхугъуэ лъэпъ къызитыжкъым:

Iэмалыншэу хуейщ ар хьэкхъуафэ.

Дыдейр кхъахэщ, гъущIащ, зэгуохупэ».

Жэуап къетыр дыщэ бдзэжьейми:

«Дадэ, кIуэж, уиIэу бжы хьэкхъуафэщIэ!»

КъокIуэж  дадэ нанэ и дежи,

ХьэкхъуафэщIэ итщ фызыжь пащхьэм.

Нэхъ Iеижу хъийм йокIри, нанэ:

«Ахьмакъ дыдэ ухъуащ сэ слъагъур.

КъелъэIухуэр хьэкхъуафи къокIуэжыр!

А хьэкхъуафэм уэ куэд къыпхуищIэни!

Гъэзэж псынщIэу, делэIуделафэ!

Щхьэщэ хуэщIи, къеIых унэщIэ».

 

Егъэзэж тенджыз Iуфэми, дадэ

(Къэутхъуащ, зэрызохуэ толъкъунхэр).

Дыщэ бдзэжьейм йоджэ аргуэру.

КъесылIащ бдзэжьей цIыкIури,

КъоупщIыр:

«ЖыIэт, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

Ирет дади жэуап, щхьэщэ хуищIу:

«КъысхуэщI гущIэгъу  уэ, си бдзэжьей  гуащэ,

Нэхъ Iеижу нанэ икIащ хъийм,

Гупсэхугъуэ лъэпкъ къызитыжкъым,-

КъынтIэ-къынтIэу щIолъэIур унэщIэ».

Жэуап къетыр дыщэ бдзэжьейми:

«Тхьэр уи гъусэщ – кIуэж уигу хомыгъэщIу,

Хъунщ зэрыхъуIам – унэщIэ фиIэнщ фэ».

 

Егъэзэж и щIыунэми дадэ,-

И лъэужьи щIыунэм щыIэжкъым:

Итщ и пащхьэ зэщысыкIыжу

УнэщIэ, чырбыш уэнжакъ тетыжу,

ТхыпхъэщIыпхъэм щIегъанэ бжей куэбжэр.

КъыIусщ нанэ щхьэгъубжэм.

Къыхуолъыр

Дадэм ар –

Дрепхъей абы сабэр:

«Делэ дыдэ ухъуащ, ахьмакъ дыдэ!

КъысхуокIуэж къелъэIухуэри унэ.

Гъэзэж псынщIэу,

щхьэщIэ хуэщI бдзэжьей цIыкIум:

Сыпсэун унэIуту сыхуейкъым,

Гуащэм хуэдэу сыхуейщ сыпсэуну!»

 

Егъэзэж тенджыз Iуфэми, дадэ

(Хыр пIейтейщ, къоукъубей и толъкунхэр),

Дыщэ бдзэжьей цIыкIур къреджэ,

Ар къосылIэ псы Iуфэм, къоупщIыр:

«ЖыIэт, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

«Къысхуэгъэгъу уэ, си бдзэжьей гуащэ,

Гупсэхугъуэ лъэпкъ къызитыжкъым,

Делэ дыдэ хъупащ си фызыжьри,

УнэIуту хуеижкъым псэуну.

Хуейуэ жеIэ псэуну ар гуащэу».

Дыщэ бдзэжьейм къетыр жэуапу:

«Тхьэр уи гъусэщ, кIуэж уигу хомыгъэщIу!»

 

КъокIуэж дадэ фызыжьым и дежи,

Сыт къалъагъур и нэм?

Тетщ бжэщхьэIу лъагэм нанэ, зэщосыкIыр,

Гуащэ фащэм ищIауэ нэхъ уардэ.

Дыщэ Iэлъын цIыкIухэр фIэлъщ  Iэпхъуамбэм.

Лъыгъщ и лъакъуэм вакъэ плъыжь дахэ.

ЛIыщIэу, унэIуту къащхьэщытхэм

ЯхуоткIий ар – я щхьэцыкIэм  къоIэ.

Дадэ, абы щхьэщэ хуищIу, жеIэ:

«Сэлам гуапэ узох, гуащэ лъапIэ!

Хъуагъэнщ иджы уи псэр арэзы уэ!»

Ауэ нанэр къокIий, ещI унафэ:

«КIуэи шэщри, гуэщри къэтхъу уэ къабзэу!»

 

ДокIыр зы тхьэмахуи, тхьэмахуитIи.

Нэхъ делэжи мэхъу фыз ахьмакъыр,

Ехур бдзэжьейм деж аргуэру:

«КIуэи щхьэщэ хуэщI уэ бдзэжьей цIыкIум,-

Гуащэу сыщытыну сыхуеижкъым,

Сыхуейщ пащтыхь-гуащэ сэ сыхъуну!»

Къэшынауэ ещIыр щхьэщэ дади:

«Мыр сыт, уикIыпаи уи мэсхьэбым.

ЗыпIыгъыфкъым уэ е  упсэлъэфкъым.

Укъэнэнщ уэ жылэм я ауану!»

Дадэм и напэр къыхурехулэкIыр:

«Мыжьыкъ, куэдрэ укъызэдэуэну?

Плъагъукъэ уэ, сэ срагуащэщ псоми!

ДахэкIэ тенджызым умыкIуэнум,

ПщафэкIэ сэ уезгъэлъэфынщ мыдэ!»

 

Дадэ макIуэ тенджызым аргуэруи,

(Тенджыз щхъуантIэр щылъщ зэщIэуфIыцIауэ).

Дыщэ бдзэжьейм, аргуэрыжьти, къоджэ:

«Иджы сыт нэхъ ухуей уэ, дадэ?»

Щхьэщэ ищIу ет жэуапыр дадэ:

«Дыщэ бдзэжьей цIыкIу, гущIэгъу къысхуэщI уэ,

Iэл къэхъуащ аргуэру си фызыжьыр:

Идэркъым щытыну гуащэу,

Хуейщ къэрал псом и тепщэну!»

Дыщэ  бдзэжьей цIыкIум жэуап къетыр:

«ХомыгъэщI уигу, кIуэж уэ, Тхьэр уи гъусэщ!

Ирехъу ар зы къэралыгъуэ тепщэ».

 

 

 

 

ГъащIэ шыгу

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

 

Ттехьэлъэу щытми гъащIэ хьэхур,

Тынш дыдэу шыгум гъуэгу пхещIыкI.

Щезэш зэман къэмыхъу –

Шыгухур

Гублащхьэм зэи къыдэмыкI.

 

Шыгум, къызэрыщIэкIыу дыгъэр,

ДотIысхьэ –

Дылъэтэн хьэзырщ.

Дэ ди хьэрэму щхьэхынагъэр,

ДокIи: «Нэущ!..»

 

Ауэ шэджагъуэм  ди фэр покIыр,

ДиудыныщIауэ – пкъыр  тфIодий.

Кумб диуэм, Iуащхьэ цIыкIу дыдэкIми,

«Нэхъ хуэму, щхьэншэ!» - дэ докIий.

 

Тетщ шыгур гъуэгум, ещхьу япэм:

Десащ гъуэгуанэм.

Жэщи мэхъу.

ДыхуокIуэ дыщхьэукъуэу ди пIэм,

Зэманми шыхэр егъэлъэхъу.

 

А.П.Керн деж

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

 

СощIэж  нэплъэгъуэм  я нэхъ лъапIэр:

Си пащхьэм уэ укъихутат.

Дахагъэм и псэу, и гугъапIэу

А напIэзыпIэм гу плъыстат.

 

Псэр ткIууэ, зэшу, хуэмыхьыжу

Жэщ куэдкIэ ухэтащ си пщIыхь.

Уэ уи макъ гуакIуэр мыужьыхыжу

Зэхэсхыу, къэхъуащ  гъащIэр щысхь.

 

КIуэрт гъэхэр.

ГъащIэм и борэным

Си гугъэ IэфIхэр сфIыщIелъхьэж.

Хуэм-хуэму ущIехыжыр си нэм.

Уи макъыр уэгум ирехьэж.

 

ЩIыпIэ пхыдзар си хьэпст.

ФIыгъуэншэу, кIэлъэфу махуэхэр екIуэкIт,-

Нэпс симыIэжу, сыгъащIэншэу,

Лъагъуныгъэншэу сэ есхьэкIт.

 

Къыдоушыж псэр зэман гуапэм:

Си пащхьэм уэ укъохутэж,-

Дахагъэм и псэу, и гугъапIэу

Аргуэру си нэр ныIуоплъэж.

 

Къызэщоуж сигу зэгуэудыр,

Сэ си псэр гуфIэу къопсэуж,

Дахагъэр, нэпсыр, си уэрэдыр,

Си лъагъуныгъэр къоушыж.

 

Чаадаевым деж

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

 

ГугъэфIым, щIыхьым, лъагъуныгъэм

Дэ дилъэхъакъым я пцIым куэдрэ.

Бзэхащ ди сабиигъуэ дахэр –

ПщIыхь IэфIым хуэдэу,

Пщэдджыжь пшагъуэу.

Ауэ хъуэпсапIи  нобэ диIэщ,

ДыщIэтми залымыгъэ джатэм,

ЩIодэIур ди псэ темыпыIэр

Ди хэкум дэ дызыхуриджэм.

Дэ дожьэ къыщысын лъэхъэнэм

Щхьэхуитыныгъэу ди псэм хуэтхьыр,

ЩIалэр и пщащэм щыхуэзэну

Дакъикъэм зэрыпэплъэм хуэдэу.

Щхьэхуитыныгъэм псэр дэплъыху,

ЩIыхь лъагэм дигухэр хуэпсэуху,

Ныбжьэгъу, еттынщ дэ лъахэм, бэм

Дахагъ – къабзагъэу хэлъыр псэм.

Уэ щIы уи фIэщ: дэ къытхуэблэнщ

Зэгуэр  - и вагъуэр насып махуэм,

Урысейм и нэр къигъэплъэнщ,

Пащтыхь зылымыгъэм и къутахуэми

Ди цIэхэр лыду тратхэнщ! 

 

 

 

 

 

 

КАВКАЗЫМ И ГЪЭР

      Япэ Iыхьэ

Куэбжэпэм деж щызэхуэсауэ

Адыгэр хуиту мэуэршэр.

Ягу къагъэкIыжыр я шы жэр,

ПсэзэпылъхьэпIэ щита зауэр,

ЗекIуэ шынагъуэм и IэфIагъ,

Бийм къылъыбгъэсу гузэвэгъуэр,

Щхьэхуитыныгъэ дэрэжэгъуэр

УщиIэ махуэм и дахагъ.

Уэркъ хьилэшыхэм я бзаджагъэр,

Абы я сэшхуэм и гъэбзэкIэр,

Шабзэшэу бийм кIэлъагъэсар,

Бийм и жылагъуэу ягъэсар,

ТхьэIухуд гъэрхэм я гуфIэкIэр.

 

Жэщ уафэм мазэр щыму щос,

Хьэуам хосыхьыр пcалъэмакъыр,

Абдеж я пащхьэм щIалэ ес

Къохутэ шууэ, и аркъэным

Къелъэф щIалэщIэ гъэр къищIар.

«Урысщ!» - гушхуэжу кIийт а шур.

Зыхахри, жылэр къызэхуожэ,

Губжьахэщ псори. Нэщхъ зэхэлъщ.

Ауэ абы и Iуэху хэмылъ

ПфIэщIыну, гъэрыр зым емыплъ.

Щытщ хьэдэм хуэдэу, сын гъэжауэ,

Илъагъукъым гъэрым бийм я нэкIу,

Зыхихкъым кIийхэр, къэгубжьауэ.

Гъэр пащхьэм иджыпсту щопэкIу

Ажал уахътыншэм и ныбжь жьауэр.

Хъэрпшэрщи зы зыхимыщIэж,

Щылъщ гъэр щIалэщIэр щхьэр и жагъуэу.

Щхьэщыгум къиту мэгуфIэж

Дыгъэ жьэражьэр, хъуащ шэджагъуэ;

Псэ къыхелъхьэжри дыгъэ бзийм,

Макъ гуэр егъэIу нэбэнэушэу;

ЗыщIегъэкъуэжри  и Iэдийр,

ТIэкIу зыкъеIэтыр насыпыншэм;

ИхъуреягъкIэ зыкъеплъыхь…

Елъагъур: пхъэхьу бгым зашыхь,

Къыщхьэщыгъуалъхьэу абрагъуэу.

ЩыIуплъэм бгыхэм я щхьэщыгу

Бгырыс щхьэхуитхэм щащIым абгъуэ,

КъокIыжыр занщIэу щIалэм игу

Зэрыт гъэрыпIэр пщIыхь шынагъуэу

ТхьэкIумэм зэуэ къыщиIуам

ГъущI лъэхъум и кIыргъ макъ щхьэжагъуэр.

Къэсащ уахътыр, къыгурыIуащ.

Къэнэщхъеящ дунейр хьэдагъэу.

Ущыт узыншэу, хуитыныгъэ!

Ар пщылIщ.

ЩымыIэу къыкIэлъыплъ

КIэщIэлъщ бжыхь лъабжьэм деж къуажэбгъум.

Адыгэр лажьэу итщи губгъуэм,

Щымщ къуажэр. Дыгъэр нэхъри къоплъ.

ЩхъуантIагъэ защIэу ипщыпщIыкIыу

И пащхьэм къилъыр тафэ дэгущ.

АдэжкIэ Iуащхьэхэм я щыгу

КIапсэлъэрышэр зэдокIуэкIыр.

А Iуащхьэ щхьэцэхэм я куэщI

Зы лъагъуэ хуокIуэр. Уафэ нэзым

Ар хокIуэдэжри, гууэщI

Къэхъуауэ гъэрым игу зехузыр…

 

Гъуэгуанэ жыжьэщ Урысейр,

ЩIалэгъуэ дахэу, зи гуащIэгъуэу

ГъащIэ архъуанэм хуэнэпсейм

ЩищIар и япэ лъагъуныгъэр,

ГуфIэгъуи гуауи щымыщIа

Махуэ бжыгъэншэхэм я лъахэр,

Хъыжьагъэ мафIэ зэщIэнам

ЩыфIихысхьар хъуэпсапIэ дахэр.

Иджы блэкIам и гукъэкIыжхэр

ЩегъэпщкIур щIалэм игу жэщIам.

 

…………………………….

Игъэунэхуащ абы дунейр,

Ныбжьэгъу фIэщIахэм я гъэпцIагъэр,

НэкъыфIэщI защIэ лъагъуныгъэм

И пщIыхь, ныбжьэгъухэм я нэхей.

Махуэ зэшыгъуэхэм я пщылIу

БзитI-щхьитIхэм кIэншэу яхэтын,

ФэрыщIу напIэхэр игъалIэу

КъыIэщIэужагъуэри псэун,

Дуней щхьэхуитым и ныбжьэгъур

ХъуэпсапIэу зыхуэпабгъэр игу

Къыщилъыхъуэну хамэ жьэгу,

ИлъэтыкIащ щалъхуа и абгъуэм.

 

Щхьэхуитыныгъэ! Уэрт, уэ зырт

Къыщилъыхъуар мы дуней нэщIым.

НэщI хъуами и гур, ар хьэзырт

Щигъэпсэхуну псэр уи куэщIым.

ЕдаIуэрт, хъуапсэу, уи уэрэд

Ар пагэрэ къыпкъуэгушхукIыу.

И IэплIэ гуапэхэр къуишэкIыу,

ГугъапIэу игъэтIыгъуэрт куэд.

 

Аращ иджы… щыгугъыжыну

Зы щилъагъужкъым мы дунейм,

Фэри, гугъапIэ щхьэгъэпцIэжхэ,

Фэри къивнащ утыкум хейр.

Ар гъэрщ. Щхьэр мывэм егъэщIауэ

Нэщхъейуэ поплъэ: щырэ нэху,

Ажалыр къэсрэ Iихым гъащIэр,

Абы къыпэплъэр ахърэт щэхущ.

 

Дыгъэ къухьэжыр лъэуджаджэу

ФIэсщ къырым, хьэблэр зэщIовэж.

Пэлыду пшэплъым я шэмэджыр,

Шэрджэсхэр къуажэм къыдохьэж.

Дохьэжхэр пщIантIэм, хьэнэфийр

КъыщызэщIонэ унэ къэскIэ,

ЗэщIоужьыхэж зэрыхьзэрийр,

Хьэуам пшыхь кIыфIым зыхегъапскIэ.

Псынащхьэр жьэгъум къокъуэлъыкI,

Кърожэ псынэр мывэ лъагъуэм.

Шылэхъар хужьу йогъуэлъыкI

Къыр щыгухэм щхьэщыхьауэ пшагъуэр.

Мазэгъуэ нурым къигъэнэху

Лъэс лъагъуэм, зищIыпауэ щэху,

КърикIуэр хэт, теувэу щабэу?

КъеIэтыр напIэри къелъагъу:

КъыщIихыу и нэхэм гущIэгъу,

Адыгэ пщащэ къоплъыр гуапэу.

Урысым пщащэр зэпеплъыхь,

Къыщыхъуу зэрыщыту пщIыхь,

Акъыл ешам къыфIэщI хъуэпсапIэу.

Мазэгъуэ нурым къызыпхыпс

IупитIыр щIогуфIыкIри, мащIэу

Зыкъыхуагъэщхъ, щIыIабзэу шхупс

Ирагъэфэну гъэр щIалэщIэр.

АрщхьэкIэ щIалэр псэ ешакIэ

ЩIэдэIуу пщащэ макъ жьгърум,

Къеубыд нэхъуейуэ псалъэ къэскIэ,

Къеубыд Iуплъэгъуэм хэлъ къарур.

КъыгурымыIуэми хамэбзэр,

Зыхехыр ар зэрылъэIуар,

Нэ дахэ гуапэхэм жаIар:

- Хуейщ упсэун! Гъэр щIалэм и псэр

Къобэдзэуэж, къарууэ хъуар

Зэхуехьэсыжри, жыIэдаIуэу,

ИмыгъэщIэхъуу нитI къелъэIур,

Ирефыр шхупс къригъэхъуар.

ИрегъэщIыжыр и щхьэр  жагъуэу

Мывэжьым, ауэ теплъызащ

ТхьэIухуд шырым и нитI фагъуэр,

Гъэр щIалэм и щхьэр унэзащ.

Исащ апхуэдэу заул гуэр

Гъэр пащхьэм пщащэр нэщхъеибзэу,

Псалъэншэу фIы хуищIыну гур

ХущIэкъуу пфIэщIырт а цIыхубзыр;

ЛъэмыкIыу Iупэ пIэжьэжьар.

Зыгуэр жиIэну фIызэтокIыр,

Мэщатэр, и нэ къэплъэжьам

Нэпс ткIуэпсхэр щэхуу къыфIыщIокIыр.

 

Зы махуэм махуэр кIэлъохъэхъу,

Ирамыхауэ и Iэхъулъэхъур

Гъэр щIалэм хъушэр бгым щегъэхъу.

Гъэмахуэ хуабэм жьауэ хуохъур

БгъуэнщIагъыр. Пшапэр зэхэуам,

Къиувэм  бжьакъуэу уафэ нэзым

МазэщIэр, пщащэм гъэр ешам

Къыхуехьыр тету лъагъуэ бгъузэм,

Фо, пIастэ, щIалэм IэфI щыхъуар,

Махъсымэ, иту кхъуэщын Iузэм,

Зэдашх а тIум къихьауэ хъуар.

КъыдещI гъэпщкIуауэ пщыхьэщхьэшхэ,

Къыздеплъым хуигъэтыншу псэр.

И Iупэр, и нэхэр тэрмэшхэщ,

ЗыхимыщIыкIми Iурылъ бзэр.

ЩигъафIэу и пшыналъэм бгыр,

Куржы щIыналъэ насыпыфIэр,

Къыхедзэ зэм уэрэд нэщхъыфIэ.

 

МыпIащIэу щIалэм кърегъащIэ

Анэдэлъхубзэ къыдалъхуар.

А пщащэм япэут щызыхищIэр

ФIылъагъуныгъэм и хьэуар.

Ауэ урысым а гурыщIэр

ИIэжкъым, и гур зэщыуащ:

Мы пщащэм и псэм щыушам

ХулъэкIкъым щIалэм пэджэжыну.

Мэшынэ игу къигъэкIыжыну

И лъагъуныгъэ къепцIыжар.

 

Гъуэлэжкъым зэуэ ди щIалэгъуэр,

ГуфIэгъуэр зэуэ мыкIуэдыж.

Дыпэмыплъарэ тфIэщIэщыгъуэу

И IэплIэм куэдрэ дохутэж.

Ауэ, ди япэ лъагъуныгъэ,

Ди нэгум пасэу къыщIэбнам

КъигъэзэжынкIэ дыбгъэгугъэу,

Зы плъапIэ гуэр къыумыгъэна.

 

И гъащIэ фагъуэ хэкIыпIэншэм

Гъэр щIалэр пфIэщIми тIэкIу есэж,

Щхьэхуитыныгъэу гум щыушэр

ГъэпщкIуауэ псэм щызэщIостыж.

Жэщ кIыфIыр пшэплъым щыхисхьэж

Нэхущым мывэ нэщхъыцэжьхэм

Яхэплъэу бгыхэр зэхекIухь.

Жыжьаплъэу къаплъэ къыр щхьэ хужьхэм

ПлъэмыкIыу нэри псэри яхь.

Сурэт щэджащэхэм я теплъэ!

 Уахътыншэ уэсхэм я шэнтжьейм

Замыгъэхъейуэ пшэхэр илъу

КъыпфIощIыр, уеплъым уэс чэсейм

Абы я куэщIым щхьэмыж тхьэхуу

ЗэщIэлыдэжу и щхьэ тхъуар

КъыхотэджыкIри Iуащхьэмахуэ,

Къащхьэщоувэ бгыуэ хъуам.

Уэлбанэпежьэ уафэгъуагъуэр,

Игъауэу щыблэ, къыщысам,

Нэщхъейуэ щIалэр, щхьэр и жагъуэу

Бгы щыгум дапщэрэ теса!

 

И лъабжьэм пшэ хьэлъэжьхэр щIэпщу,

Етауэ, тафэм жьыр щытепщэу;

 

Къижыхьырт, щтауэ, зы къурш бжэн,

Къилъыхъуэу щхьэр зрихьэлIэн;

КъытелъэтыкIырти къыр сыджым,

Уафэгум бгъэхэр щызэпэджэрт.

Зыхыуигъэхыжкъым жьы щыкIам

Я макъ жэм бум, шы зэрызехьэм…

Уафэгум пшэ къыщыхъуэпскIам

ТрекIэр губгъуэм уэшхыр щхьэхьу;

Толъкъунхэм джабэхэр къалъэс,

Мывэ хьэдзэжьхэр зэлъыIуитхъуу

Къожэхыр псыхьэлыгъуэр гъуахъуэу –

Гъэр щIалэр бгыщхьэм зэрытесщ;

ШыIэншэу пэплъэу дыгъэ бзийм

И закъуэу, къиту пшэм я щыгум.

ЗилIэжми щыблэм, мыгужьей.

КъыпфIощIыр мы зэрыхьзэрийм

ГуфIэгъуэ гуэр кърилъхьэу и гум.

 

Ауэ щIалэщIэр гъэщIэгъуэну

ЗыIэпишат лъэпкъ зыхэхуам;

КIэлъыплъырт, зыри къимыгъанэу,

Адыгэм хабзэ къыдалъхуам.

Я гъащIэр, хьэлыр щыхъут гурыхь,

ЗауапIэм гур зэрыхуэпабгъэр;

Я хьэщIэм зэрыхуащIыр щIыхь,

Я жыджэрагъыр, яхэлъ лIыгъэр.

Адыгэ щIалэм и шагъдийм,

Къызэхижыхьу къуакIи бгыкIи,

Гухэхъуэу зэрызиукъуэдийм

КIэлъыплъыфынут махуэ псокIэ:

Шыбг лантIэм исщ. Абы йокIупс

И пыIэр, и адыгэ щIакIуэр.

НыбжьыщIэм зауэм зыхуегъэпс,

Уанэгум ису IэкIуэлъакIуэу.

И Iэщэфащэ ямылейм

Дехьэх, икIауэ и нэхъуейр.

И Iэщэр, и шыр арщ адыгэр

КъыкъуэгушхукIыу зэрыпагэр:

Шабзэлъэ, къамэ, мэIу, фокIэщI,

Аркъэныр, шабзэр. Зым пимыщI

И сэшхуэр ибг ищIащ Iэпэгъуу

Зыщигъэпсэхуи, зауэ губгъуи.

ЗауэлIым зы къемыхьэлъэкI,

Зы макъ имыщI щылъэси шуи.

А зэрыщытми зи темыкI,-

ЗэрызауэлI езэгъыпIэншэщ.

Къэзакъ жьэрыплъэм и ажалщ

И къулеигъэу и шы мафIэр,

Бгы куэщI ирапIыкIауэ Iэлщ

И ныбжьэгъу пэж къыхуэIумпIафIэр.

БгъуэщIагъхэм, удз Iув зэщIэкIам

Къыхэлъэтынщи накIуэпакIуэу,

Шабзэшэ щIагъэфиикIа

ПфIэщIыну пожьэ бий къыхуэкIуэм.

НапIэIэтыгъуэщ ар зыхуейр

Бийр къыщIидзэну и шы бгъэгум.

Аркъэным зедзри блэ нэхъей,

КъреутIыпщыкIыр ар уанэгум.

И лъэгум хъуаскIэр щIэлыдыкIыу,

И нитIым къилыдыкIыу губжь,

Пхелъэфыр гъэрыр къуакIи бгыкIи,

Къыщинэу гъуэгум лъы лъэужь;

Лъэпощхьэпо къыхуэхъу щымыIэу

Поджэжыр шы лъэ макъым бгыр.

Толъкъунхэр зыр адрейм кIэлъеIэу,

Къохутэр пащхьэм къуршыпс уэр.

КIуэрыкIуэу холъэр, псыкум гъэр

Хидзам ирефыр псы утхъуар.

Ажал щIолъэIур хэкIыпIэншэр,

Хуеижкъым зы, ажал нэмыщI…

Арщхьэ адыгэ щIалэм и шым

Зэпрелъэф псы адрыщI.

 

Мазэхэ жэщыр шылэхъар

ФIыцIабзэу Iуащхьэхэм щызепщэм,

Еубыд адыгэм борэн жьапщэм

Жыг бжьабэ лъабжьэ къыхитхъар.

ЛIэщIыгъуэ Iэджэ зи ныбжь лъабжьэм

И къудамэбжьэхэм япеIу

И Iэщэфащэр зауэлI хъыжьэм:

Шабзэлъэр, тажыр, щIакIуэр, мэIу.

И афэ джанэр – толъкъун уэрым

Ар хедзэр, кIэлъолъэж езыр.

Щышынэу пщIэнкъым ар зыгуэрым,

Зыгуэрым игъэдзыхэу псэр.

Жэщ дэгущ. Псыр хъущIэу къокъуэлъыкI,

Гъуахъуэу нэпкъитIыр гуелъэсыкI.

Къару мыкIуэщIым ирихьэх

Толъкъунхэр псыхъуэм дэту йох.

Жейбащхъуэу, зыщIагъакъуэу бжыкI,

Къэзакъхэр щыму пходэIукI.

Псы фIыцIэм ныбжьу тенэIукIыу

Адыгэ Iэщэр яблосыкIыр…

Узэгупсысыр сыт, къэзакъ?

Уигу къэбгъэкIыжрэ зауэ гуащIэр,

ТхьэкIумэм итыр фоч уэ макъ,

Е щытхъупс защIэу пхузэхищIэр

Ара уи Хэкум?..ЩхьэгъэпцIэжщ!

ФымыщI фи жагъуэ, адэжь лъахэ,

Дон псышхуэу тафэм кIуэцIрыж,

ЗауакIуэ гъуэгу, тхьэIухуд шырхэ!

КъосылIэр Iуфэм щэхуу бийр,

Шабзэшэр долъэтыкIыр Iуащхьэм,

Къэзакъыр пхыру мэукIурий,

Къоджэрэзэх псы нэпкъым щхьэхьу.

Дунейр къэхъужмэ зэ мамыр.

Пщыхьэщхьэ пшагъуэ уэлбанэгъуэм.

Жьэгу хуабэм дэсу мэуэршэр

Адыгэр, хэсу и унагъуэм.

И  пщIантIэм къыщыхуепсыхам,

Жэщ къытехъуауэ гъуэгурыкIуэ,

Ирегъэблагъэ накIуэпакIуэу –

Адыгэ Iэнэр зэIухащ.

Къыпожьэ хьэщIэм хэгъэрейр,

И сэлам гуапэр япэ иту.

Хъуэхъубжьэ дахэр къыхуиIэту,

Къыхурегъахъуэ  мэрмэжьейр.

Нэху щыхукIэ щIакIуэр теубгъуауэ,

ЙопщIыхьыр хьэщIэр пщIыхь мамыр.

Нэхущым мэшэсыжри шур.

Тохьэжыр гъуэгу, зигъэпсэхуауэ.

Къурмэн махуэшхуэм щIалэгъуалэр

Къуажэбгъум гупу щызэхуос.

Хэти и лIыгъэ здынэс

Щигъэлъэгъуэнущ джэгу яублэм.

Зэдоуэ шабзэ, пшэм я щIыбым

Щылъатэ бгъэр къраудых.

Мэз бжэну сакъыу къызэдох

Бгы нэкIуми, тафэм зыхаIубэ,

Къыщолъэтыжри зэуэзэпсэу,

Толъкъуну зэрехьэх къуршыпсу

Зэдолъ, къызэранэкIыу сабэр.

Ауэ итIани къатохьэлъэ

Махуэ зэшыгъуэр зауэныгу

ЗыкIуэцIылъ шухэм. КъызэщIоплъэ,

Зэхаубламэ зауэ джэгу.

Къыщыхъуи щыIэщ хьэгъуэлIыгъуэм

Губжьауэ къамэр къыщрах,

УнэIутыщхьэхэр щыпах,

Сабийхэр къеплъу ягъэщIагъуэу.

Ауэ урысым фIэмыфIынт

Лъыр зи лъэужь нэгузыужьыгъуэр.

Езыми япэм щыгъуэ фIэфIт

ДжэгукIэ хъыжьэм и шынагъуэр.

Ихуащ ар лIыгъэ гъэунэхупIэ,

Iуплъащ ажалым куэдрэ ар.

Тетащ мыдзыхэу щIакIуэ кIапэм,

Игъэгулэзу бий хуэхъуар.

Иджы, гупсысэм иубыдауэ,

И нэгу щIэкIыж хъунщ и блэкIар.

Ныбжьэгъухэм къаухъуреихьауэ

Фадафэ Iэнэу зыхэсар…

КIэлъыхъуэпсэжрэ махуэ кIуахэм,

ГугъапIэ къэзыгъэщIэхъуам,

Е, ещхьу гъуджэм иплъэжам,

ЗдыкIэлъыплъым мы лъэпкъ Iэлым

НэгузыужьыкIэ хуэхъуа хьэлым.

БлэкIахэр игу къигъэкIыжа?

Щехъумэр, зым къримыгъащIэу,

Игу лъащIэм псэр зыхуэушар

ИкIи и нэгуми зы мащIэу

Зихъуэжу плъагъукъым гъэр ешам.

Абы и лIыгъэ къэмышар

ЯхуэIуэтэщIыркъым адыгэм.

Ар щэхуу мэхъу яфIэгуэныхь,

ГъэпщкIуауи куэдрэ топсэлъыхь

Я гъэрым, къуентхъым ирипагэу.

 

                                                                                        

                                                                                             

                                  КАВКАЗ   

Си закъуэщ. Кавказым ситщ и щыгум,

Сытетщ мыл джабэ щыхупIэм и нэзым.

Къыр дзакIэ жыжьэм къытелъэтыкIри уэгум

Къихьауэ сибгъукIэ къуршыбгъэр щохуарзэ.

Псыкъелъэхэм я къыщIэжыкIэр солъагъур,

Бгыри хьэзырщ къыгуэуну шынагъуэу.

 

Си лъабжьэм  пшэхэр щIокIуэсыкIыр Iэсэу,

А пшэм    псыкъелъэр пхолъэтыкI нэрынэу,

Псы ткIуэпсхэр къаубыдыжу щIым нэмысу,

А псори къыщIаIыгъэхэр  къыр пцIанэм. 

Нэхъ и лъабжьэжкIэ жыглыцыр щохуэлэжыр,

Гъурц гъущэхэр щыкъуейуэ щощэщэжыр;

Абы уаблэкIым хуейр щоалэрыбгъур,

УдзыпцIэ щхъуантIэм зэщIищтауэ губгъуэр,

Къуалэбзум ягъэIу уэрэд гурыхьыр,

Абы щIэдэIуурэ къежыхьыр щыхьым.

УекIуэтэхыIуэм джабэ жьэгъум

Хэтщ унэхэр, пфIэщIыну абгъуэ.

Мэл хъушэхэр кIапсэлъэрышэу

ИрокIуэ лъагъуэ нэшэкъашэм.

Ауз зэвым къыдэжа къуршыпсыр

Щхьэхьу  кIуэцIрож тафэ дыгъэпсым.

Хуит хъужащи, гуфIэжауэ Тэрчи

Къызэрегъэлъэлъыр и пхъэцIычыр;

 

Мэкъугъыр зэм дыгъужь нэщIауэ,

Iуфэм  къеныкъуэкъуу къыдэкIыну.

Мывэ  къыр  нэпкъыр хухэмыгъэщIауэ,

Псыхъуэм Iэсэу доувэж толъкъуныр...

КъыдэкIынуи имыIэж  гугъапIэ:

Ираубыдащи къыр пцIанэхэм гъэрыпIэм.

 

ЗэзыдзэкIар Уэрэзей Афликщ