Къэжэр Хьэмид

АдыгэбзэкIэ  хьэмэрэ?..

Апхуэдэ къалэн зыхуэбгъэувыжмэ, хамэбзэкIэ тхэуэ щыта адыгэ тхакIуэ е щIэныгъэлI зыкъомым я цIэ къипIуэфынущ. Ауэ мыбдежым занщIэу къыжыIэпхъэщ: апхуэдэхэм хамэбзэр Iэпэгъу щIащIу щытар, зэрыжаIэщи, «ныбэизыгъэм» къыхахыу аратэкъым – а щхьэусыгъуэр Iэмалыншагъэм къыхэкIырт. Сытыт ебгъэщIэнур, псалъэм папщIэ, адыгэм къахэкIа, ауэ Тыркум къыщалъхуа, щIэныгъи щызэзыгъэгъуэта щIалэщIэм – абы тхэным гу хуищIауэ щытмэ? Зы закъуэт хэкIыпIэуи Iэмалуи иIэр: а зэреджа  бзэмкIэ тхэнырт. Ауэ дауэ къызэрыбгурыIуэнур и анэдэлъхубзэмкIэ тхэжыну Iэмал зиIэ тхакIуэм хамэбзэр къыщыхихым деж?

Си гугъэщ апхуэдэ авторхэр тIууэ зэщхьэщыгъэкIыпхъэу. Зы интервью гуэрым мыпхуэдэу щыжиIэгъащ тхакIуэ цIэрыIуэ Искандер Фазиль: «Си лъэпкъэгъу абхъазхэр щыпсалъэкIэ, абы жаIэр сэ фIы дыдэу къызгуроIуэ, сэри абыхэм зыгуэр яхыжызоIыхьыф; ауэ урысыбзэм нэхъ сыхуэшэрыуэщи, сытхэн щыхъум деж аращ къыхэсхыр». Къохъу апхуэди: и анэдэлъхубзэм и IэфIыр игъуэу къыIэрымыхьауэ, къыщалъхуа унагъуэм ар дахэ-дахэу щызэхимыхауэ. НтIэ, апхуэдэ цIыхур тхэн щыхъум: – «Е уи анэдэлъхубзэмкIэ тхэ е умытхэххэ!» – жепIэу пэбубудкIэ къикIынуIа?

НэгъуэщI Iуэхущ къуажэми къыщыхъуа, зи анэдэлъхубзэми хуэшэрыуэ цIыхум игъащIэкIи дахэ-дахэу хузэмыгъэщIэну урысыбзэмкIэ тхэн хуейуэ къыщилъытэм деж. Дауэ абы узэреплъынур? Сэ си ныбжьым итхэм ящIэжу къыщIэкIынщ, илъэс щэ ныкъуэ и пэкIэ, Хрущев и тетыгъуэ зэманым, Кремль лъэныкъуэмкIэ къиIукIыу тхакIуэхэм къызэхахат мыпхуэдэ макъ: «Фытхэну фи мурадмэ, адрей бзэ цIыкIуфэкIухэр IэщIыб фщIыи, урысыбзэкIэ фытхэ!» Ауэ ар баштекъузэкIэ пхузэфIэгъэкIын Iуэхутэкъыми, лъэпкъ зэмылIэужьыгъуэхэм къахэкIа тхакIуэхэр жыIэщIэу къыщыщIэмыкIым, тIэкIу-тIэкIуурэ щIалъэфыжауэ щытащ. Дауи, нэгъуэщI зыгуэру къекIуэкIауэ щытатэмэ, властыр зыIэщIэлъхэм нэхъ къащтэну къыщIэкIынт. Ауэ пэжыр жыIэпхъэщ: абы и ужькIэ, СССР-р щыIэхукIэ, лъэпкъыбзэхэм, литературэхэм ехьэлIауэ апхуэдэ Iуэху мышыу етIуанэу къаIэтыжакъым. ИкIи абы мыхьэнэуэ иIар къыпхуэмылъытэнщ: а илъэсхэм къриубыдэу дапхуэдиз тхылъ телъыджэ къапкърыкIа щхьэж езым и анэдэлъхубзэмкIэ тхэж тхакIуэхэм! НтIэ, ди нэхъыжьыфIхэм апхуэдэу къызэтрагъэна хъугъуэфIыгъуэм иджы дэ делъэстэуэжмэ, къытщIэхъуэхэм сыт къытфIащын? Зи бзэмкIэ тхэр нэхъ мащIэ, урысыбзэм зезытыр нэхъыбэ хъуурэ екIуэкIмэ, дэр-дэру ди бзэр щIэтлъхьэжу, ди лъэпкъри дгъэунэхъуу аракъэ? Апхуэдэу   щыщыткIи, псом япэу и лъэпкъым и бзэм, и литературэм хуэлажьэр зи анэдэлъхубзэмкIэ тхэрщ. Абыи къыщынэркъым: бзэрщ лъэпкъыр зэтезыIыгъэри, апхуэдэ тхакIуэр лъэпкъым и пщэдейми хуолажьэ.

Анэдэлъхубзэм и гугъу щыпщIкIэ къытеувыIапхъэу къызолъытэ нэгъуэщI бзэкIэ тхахэм къыхахыурэ адыгэбзэ ящIа тхыгъэхэми. НэгъуэщIу жыпIэмэ, зэрадзэкIахэм. Псоми фIыуэ зэрытщIэщи, куэд щIауэ къокIуэкI зы бзэкIэ щыIэ  тхыгъэхэр нэгъуэщIыбзэкIэ зэрадзэкIыу. Мыбдежым тэрмэшым и къалэныр зыгъэзащIэр бзитIми тыншу ирипсэлъэфмэ, къызыхихам и гупсысэри нэхъ тэмэму къызэтонэри, зэридзэкIари и анэдэлъхубзэм нэхъ пэгъунэгъу мэхъу. АрщхьэкIэ къохъу езым и бзэм къригъэтIэсэну зыхуежьа текстыр зэрытха бзэм  тэрмэшыр щыхуэхами. Мыбдеж хэкIыпIэу щыIэжыр зыщ: подстрочник жыхуаIэр уимыIэу хъунукъым. Куэдым ящIэ – куржы усакIуэ ахъырзэманхэу Руставели, Гурамишвили, Орбеалиани, Чавчавадзе, Пшавеле сымэ я тхыгъэхэр икъукIэ IэкIуэлъакIуэу урысыбзэкIэ зэридзэкIауэ щытащ Николай Заболоцкэм. НтIэ, абы щыгъуэ  подстрочникхэр Заболоцкэм хуигъэхьэзырыну зытрагъэхуар еджагъэшхуэ, куржы  IуэрыIуатэм ехьэлIауэ лэжьыгъэ телъыджэ  зыбжанэ къызыпкърыкIа Вирсаладзе Еленэт. ИужькIэ абы мыпхуэдэу жиIауэ щытащ: «Псалъэухам къикI мыхьэнэр телъэщIауэ е нэхъ бгъэщIэращIэу къысхуэпIуэтэну ухэмыт, – ткIийуэ  къысхуигъэувырт Николай Алексеевич, – сэ сызэрыпщыгугъыр  дэтхэнэ зы псалъэми фи бзэкIэ къикI дыдэр урысыбзэкIэ схуэптхынуращ. Абы хэтуи япэ и нэм къыфIэна псалъэм тоIэбэри: – Мыбы къикIыр сыт? – «Жэщыр», – жызоIэ сэ. КъыкIэлъыкIуэм тоIэбэри: – Мыбы-щэ? – «ЩIым». Ещанэ псалъэри IэпхъуамбэкIэ сегъэлъагъури: – Мыбы къикI дыдэри къызжеIэт. – «Къытехуащ». – Упсэу! Аращ сэ  сызыхуейр. «Жэщыр щIым къытехуащ». Апхуэдэу ди дежкIэ щыжаIэнкIэ Iэмал иIэкъым. Сыту жыпIэмэ, ищхъэрэкIэ нэхъ уекIуэтэхыху, пщыхьэщхьэм нэхъ зрилъэфыхьу, кIыфIи нэхъ хъугъуейуэ щытщ. Абы еплъытмэ, фи лъахэм жэщыр напIэзыпIэм къыщыптеуа  хуэдэу, кIыфIыр  зыIэзыбжьэм  къэса хуэдэу къыпщохъу. ИкIи ар усакIуэм къызэриIуэтэн Iэмал  къигъуэтащ. Мис апхуэдэу кIэрыхуншэу си деж къэхьэсыф фи усакIуэшхуэм жиIэр. УрысыбзэкIэ абы «щыстIэгъэну» фащэр сэ си Iуэхужщ». Заболоцкэм Вирсаладзе хуигъэува къалэныр егугъупэу зэригъэзэщIам и щыхьэтщ мы усакIуэ-тэрмэшым и лэжьыгъэр адрей псоми къащхьэщыкIыу телъыджэ дыдэ зэрыхъуар. Мыбдеж и гугъу щысщIыну сыхуейт сэ езым, сыщIалэу, къысIэщIэщIауэ щыта щыуагъэхэм ящыщ гуэрым. ПащIэ Бэчмырзэ и усэм щыщ мы сатыритIыр – «Шыбгым зыщиIэту, ПщIантIэм пщыр къыдохьэ» – сэ урысыбзэкIэ мыпхуэдэу къэсIуэтат:  «На вороном гарцуя, Въезжает князь во двор». Сэ си гугъэжт (ущIалэмэ – сыт хэлъ!) Бэчмырзэ жиIам къикIыр мыIейуэ урысыбзэкIэ къэсIуэтауэ, хэбгъэзыхьмэ, ар сэ тIэкIуи къэзгъэтэрэфэрауэ. Ауэ абы теухуауэ Нало Ахьмэдхъан къызжиIар нэгъуэщIт: «Бэчмырзэ дегъэлъагъу пщыр зэрыщытыпхъэм хуэдэу щыту: ар зэтеубыдащ, хэIэтыкIащ. Уэ абы кIуэрэ пэт чыцIыхъуэ щIалэжь цIыкIу «къыхэпщIыкIащ!» ЗэрыгурыIуэгъуэщи, асыхьэтым сызыгъэгуфIэнтэкъым Ахьмэдхъан зэхызигъэхар – сызыгъэгупсысэнт. ИкIи, къытезгъэзэжурэ сегупсыса нэужь, сэ хьэкъыу спхыкIащ: пэжт си Iустаз Iущым жиIэр! А псор къыщIезгъэкIуэкIращи, подстрочник зыгъэхьэзыр тэрмэшым къытехуэркъым оригиналыр «игъэщIэрэщIэну»; нэгъуэщIщ абы и къалэныр: зы бзэкIэ щыIэ текстыр нэгъуэщIыбзэкIэ тэмэму къэIуэтэжын, кIэрымыгъэхуаIауэ. Дауи, ар лэжьыгъэ тыншкъым. Ауэ тхыгъэр художественнэу нэгъуэщIыбзэкIэ зэбдзэкIын хуей щыхъум деж нэхъ къииныжщ. Мыбдеж тIур тIукIэ бгъэбагъуэу плIы къыщIэбгъэкIкIэ зэфIэкIыркъым. Щапхъэ цIыкIуитI къэсхьыну сыхуейт псори фIыуэ дызыщыгъуазэ тхыгъэхэм ехьэлIауэ. ПэщIэдзэ еджапIэм дыщыщIэса зэман лъандэрэ дэ зэхыдох: «Капитаныпхъу», «Ди зэманым и лIыхъужь». Зэхэтх зэпытурэ, ди тхьэкIумэр есэжащ. Арауи къыщIэкIынщ а фIэщыгъитIри адыгэбзэкIэ тэмэму къэIуэта зэрымыхъуар щIызыхэдмыщIэжыр. «Капитаныпхъу». Аращ  фIэщыгъэ хуищIар Пушкиным и повесть цIэрыIуэр («Капитанская дочка») адыгэбзэкIэ зэзыдзэкIа тэрмэшым. Ауэ щыхъукIэ, мыбдеж щынэхъыщхьэр а псалъитIым къарыкIыр тэмэму зэдзэкIыныркъым, атIэ оригиналым къикIыр гъэхуауэ адыгэбзэкIэ жыIэнырщ. Абы тещIыхьауэ Iуэхум уеплъмэ, повестым адыгэбзэкIэ игъуэта фIэщыгъэм арэзы укъищIыркъым. «Капитаныпхъу» щыжыпIэкIэ, сыт абы уигу къигъэкIыр? А щIыкIэм тету ухуа псалъэ зэхэлъхэрщ: цыджаныш, лIыжьыкъуэ, факъырэкъуэ, зинэкъуэ… КIэщIу жыпIэмэ, мыпхуэдэ псалъэзэхэлъым белджылыуэ къыхоIукI ар къызыжьэдэкI цIыхум зи гугъу ищIыр игу зэрыримыхьыр, ар зэригъэикIэр… Пушкиным и повестым щытлъагъу пщащэ цIыкIум  апхуэдэу ущIыхущытын кIэрылъкъым. Мироновэ Машэ, хъыджэбз гуакIуэр, щэныфIэу гъэсар, нэмысыфIэр, хеищэр – уигу иримыхьын хуэдэ! Пушкинми абы – щабагъэрэ гуапагъэрэ хэлъу – «дочь» мыхъуу, «дочка» – щIыхужиIэри аращ. НтIэ, иджы мыпхуэдэу девгъэгупсысыт: ярэби, Пушкиныр, урысыбзэм зэрыхуэшэрыуэм хуэдэу, адыгэбзэми хуэшэрыуэу щытатэмэ, адыгэбзэкIэ сыт хуэдэ фIэщыгъэ игъуэтыну пIэрэт мы зи гугъу тщIы повестым? «Капитаным ипхъу закъуэр» – армырауэ пIэрэт Пушкиным и повестым фIищынур?

Аращ Лермонтовым и роман «Герой нашего времени» жыхуиIэм адыгэбзэкIэ игъуэта фIэщыгъэр. ЗанщIэуи къыжыIэпхъэщ: мыри «Капитаныпхъум» зыкIи ефIэкIыркъым. «Герой»-р грекыбзэм  къыхэкIа псалъэщ. Иджырей урысыбзэм абы мыхьэнэуэ 6 щиIэщ. Дэ, адыгэхэм, а псори къызэщIедгъэубыдэу къытфIэщIыжу, абы зы псалъэ закъуэ пыдогъэув: «лIыхъужь». НтIэ, а зы псалъэм сыт щыгъуи къикIыу пIэрэ дэ дызыхуей дыдэр?  ФIэщхъугъуейщ. НэгъуэщIыбзэкIэ тха тхыгъэм и фIэщыгъэр уи анэдэлъхубзэм къибгъэтIэсэныр пэжмэ, абы и псалъащхьэм зэ еплъыгъуэкIэ къикI дыдэм Iуэхур тепщIыхь хъунукъым. Тэрмэшым къытохуэ: тхылъым къыщыIуэтам и купщIэр, тхыгъэм щытлъагъу персонаж нэхъыщхьэм авторыр зэрыхущытыр, нэгъуэщI зыкъоми къилъытэу, а псори зэпишэчу тхылъым нэхъ хуэкIуэн, нэхъ езэгъ фIэщыгъэ къыхуигъуэтыну. Девгъэгупсысыт: Печориныр цIыху телъыджэ гуэру къыщыхъуауэ пIэрэт Лермонтовым – и гур зыхуз гуауэр къыщигъэпсынщIэн, и псэм къытехьэлъэ гупсысэ дыджхэр щхьэщихын хуэдэу, и IуэхущIафэрэ и хьилмыкIэ, и акъылрэ и лIыгъэкIэ зэныбжьхэм къахэлыдыкIыу, и нобэр махуэрэ и къэкIуэнури нэхуу? Хьэуэ. Печоринри адрейхэм ящыщ зы тхьэмыщкIэщ, зыхалъхуа лъэхъэнэ бзаджэм иупIышкIури къыщIидзыжауэ, езыри насыпыншэрэ пэщIэщIэгъу къыхуэхъухэми мыгъуагъэ къахуихь зэпыту. НтIэ, сыт абы кIэрылъыр, лIыхъужькIэ уеджэн хуэдэу? Лермонтовми абы щхьэкIэ «герой» щыжиIэкIэ, гущIэгъум и гъусэу ауани хэлъу жеIэри, а псалъэм абдеж къыщикIыркъым дэ, адыгэхэм, «лIыхъужь» псалъэм къитхыр. ЗэрытщIэщи, Лермонтовми гунэс щыхъуртэкъым Печориныр. И романымкIэ абы мырат жиIэр: феплъ, фегупсыс, мис нобэ дызыхуэкIуа гъащIэр, мис иджырей щIалэфIым и IуэхущIафэхэр зыхуэдэр. А псор къэплъытэу уегупсысмэ, Лермонтовым и романым адыгэбзэкIэ нэхъ хуэкIуэнур «Иджырей щIалэфIыр» фIэщыгъэр армырауэ пIэрэт? ИщхьэкIэ зи гугъу сщIахэр кIэщI дыдэу къызэщIэпкъуэжмэ, мыпхуэдэу жыпIэ хъуну къыщIэкIынущ: бэзэрым е тыкуэным тэрмэш къалэныр щигъэзэщIэну къэувыфынущ щIэныгъэшхуэ зимыIэ  цIыхури (псалъэм и хьэтыркIэ, Iэдэмрэ уадэмрэ зэхимыгъэзэрыхьын хуэдэу бзитIми ирипсалъэ закъуэмэ). Подстрочник зыфIащ  лэжьыгъэм нэсу пэлъэщынур щIэныгъэ  куу зыбгъэдэлъырщ, ари  егугъуу, елIалIэу Iуэхум бгъэдэтмэ. Ещанэ  тэрмэш лIэужьыгъуэм и къалэныр апхуэдизкIэ куущ, ихь жэуаплыныгъэри инщи, кIуэаракъэ, къыщыщIэбдзэнур умыщIэу укъегъанэ. Ауэ хьэкъщ: мыр – творчествэщ; ауэ щыхъукIэ, щIэныгъэшхуэ убгъэдэлъкIи, уелIалIэу, уегугъуу лэжьыгъэм убгъэдэткIи пхузэфIэкIынур мащIэщ, талант жыхуаIэр  къэту  щытмэ.

КЪЭЖЭР Хьэмид,

КъБКъУ-м  и доцент.