Ричмонд Уолтер

Ричмонд Уолтер

«Адыгэ лъэпкъгъэкIуэд»

пычыгъуэ

Ричмонд Уолтер США-м и Калифорние штатым хэхьэ Лос-Анджелес къалэм щопсэу, Оксидентал колледж университетым Урысейм и тхыдэм щолэжь. «Адыгэ лъэпкъгъэкIуэд» тхылъым нэмыщI, ди щIыналъэм теухуауэ щIэныгъэлIым и Iэдакъэ къыщIэкIащ «Кавказ Ищхъэрэ: дызэрыт зэманыр, дыгъуасэ, пщэдей» тхылъыр. 

1864

Къэралыр  адыгэхэм  я  щIым хуейт,

 езы  адыгэхэм  зыкIи  хуэныкъуэтэкъым.

                                   Фадеев Ростислав

Лъэпкъ  илъэщIыкI

Иужь дыдэу урысхэм Шэрджэсейм ебгъэрыкIуэн щыщIадзар 1861 гъэм и  щакIуэгъуэ мазэрщ.  Адыгэ Хэкум цIыху щхьэбжыгъэу  къинар мин щищу (300 000)  къалъытэри,  абыхэм  яхурикъуну батальон 65-рэ, къэзакъ дивизион 25-рэ, топи 100 зэрагъэпэщащ. Урысым зыхищIыхьыр къазэрыгурыIуэу,  инджылызхэр Iуэхум къыхэIэбэнкIи зэрыхъунум илIыкI Евдокимовыр   хъийм икIауэ  дзэр  иришэжьэным  хуепIэщIэкIт. Уеблэмэ езым и IуэхутхьэбзащIэхэм ар апхуэдизкIэ яхуэпхъашэти,  зыкъаIэтыну щыхьэзыр дакъикъэ къахуихуащ. Егъэлеяуэ цIыхушхуэ кIэроху жаIэу хъыбар щрагъащIэм,  «Iуэхум пэрыту ирелIэ», -  жэуапу яритауэ къаIуэтэж. Евдокимовым и зэран къэзакъ къуажэхэми екIт. Абыхэм я нэхъыбэр Кавказым  зыкIи  емыщхь  Урысей щIыпIэхэм  кърашати, бгылъэ щIыналъэм зэрыщыпсэунур яхузэгъэзахуэтэкъым. А псом  ищIыIуж, Евдокимовыр  Iуэхум пэрыхьэн и пэ ерыскъымрэ  хъыбар  зэрызэIэпах IэмалхэмрэкIэ зэтриухуатэкъыми, Iэщэ зымыIыгъ IэпхъуагъащIэхэм махуэ щIагъуэ дэмыкIыу адыгэхэр  къатеуэт. Куэд дэмыкIыу абыхэм ягу зэщыуэпэщ, губгъуэи имыхьэжу, Iэщи ямыгъэхъужу  дэхуэххэри  я псэущхьэхэм  ядэщIыгъуу   мэжэщIэлIэным икIуэдыкIын щIадзащ.  

Евдокимовыр  къэзакъ къэIэпхъуахэмрэ  дзэм  хэт  сэлэтхэмрэ зэрепхъэшэкIыр  зырикIт  ар  адыгэхэм   гущIэгъуншэу зэрахущытым елъытауэ. Зыгуэр зыIэрагъэхьэн  е ягу тырагъэзэгъэжын  мурадкIэ хьэкIэкхъуэкIагъэ хэлъу яукI Адыгэхэм я хъыбархэр гъунэжт. Абыхэм я  щапхъэу къэтхьынщ урысыдзэр 1862 гъэм и мэлыжьыхьым  Фарз  псыежэхым     Iут  плъырыпIэм  икIыу Сочи и къуэкIыпIэ-ищхъэрэкIэ щызэкъуэува  Абазэхэхэмрэ Адыгэхэмрэ зэребгъэрыкIуар. ЗауэзэрылIым зиубгъури  бгыщхьэм къыщыпащащ. Гупышхуэу адыгэхэр къызытеуа  урысыдзэр  имыкIуэту хъуакъым. Ягу къатекIуахэм  тырагъэзэгъэжын  папщIэ, урысхэм   я  гъуэгум  къытезэрыхьа, топхэм зыгуэрурэ IэщIэкIа  адрей  адыгэхэр щэ бжыгъэкIэ залымыгъэ гуащIэкIэ зэтраукIащ. Дроздов къызэриIуэтэжымкIэ: «Бгыр  мыжурэкIэ зэхэуIухьа бий  хьэдэхэм щIигъэнат… сэлэтхэр апхуэдизкIэ Iэл  хъуахэти къэбгъэувыIэжыну гугъут». Армырами кIуэ пэтми нэхъ тегушхуэхэт   зэгъэзахуэ хэмылъыххэу Iэщэ  къагъэсэбэпыным.  Зэгуэр Щхьэгуащэ деж гъуэгухэр щызыухуэ  Тихотский генералым и сэлэтхэр  зи къуажэхэр ягъэса адыгэхэм зыщагъэпщкIуа мэзым топкIэ хэуащ. Абы иужь  Евдокимовым дзэр Псыжь ищхъэрэкIэ иришажьэри къуэкIий  щIыбагъым къыдэт адыгэ къуажэм топышэхэр тригъэлъэлъащ. Къуажэдэсхэм я нэхъыбэм мэзым зыщагъэпщкIуати, сыхьэтихкIэ топышэ макъыр зэпымыууэ   Евдокимовым мэзым иригъэуащ. Куэд дэмыкIыу Дроздов хъыбар къыIэрохьэ адыгэхэм  «зы цIыху  къэмынэжыху зэуэну тхьэ яIуауэ:  ди къуажэм къыщренэ  урысхэм  я хьэдэхэр» жаIэу. АдэкIэ къэхъуа лъыгъажэм къигъэлъэгъуащ адыгэхэм я псалъэр зэрагъэпэжыр. Абдежым адыгэ щэ бжыгъэхэм топышэм зыкъыщыIуадзащ «минхэм»  щIэпхъуэжыну  Iэмал иратын папщIэ. Бгыр щIэзыщыкIыу, къуажэхэр  зыгъэс  урысыдзэм и сэлэтхэм яшэчын  хуей  хъурт  топышэхэр  зэрателъалъэм щхьэкIэ къамыгъанэу, имыкIуэту къатеуэж  Адыгэхэр.  Дроздов  щыхьэт тохъуэ Iэщэншэу   мыжурэхэм зыкъыпэщIадзэу»  ахэр 1863 гъэм  и  гъатхэм  зыхэта зауэзэрылIым.

1862 гъэм и бжьыхьэм Евдокимовым  «Дахэ отряд»  зыфIаща  зауэлI гуп щхьэхуэ къызэригъэпэщащ. Абы и къалэнт кърымыдзэр Iэнэпэ деж щегъэжьауэ къуэкIыпIэмкIэ кIуэтэху,  бгырысхэм нэхъ гуащIэу ебгъэрыкIуэну.    Натыхъуейхэр абдежым хахуэу щызэуащ, ауэ 1862 гъэм и кIэм абыхэм я щIым и нэхъыбэр къэзакъ къуажэхэм  яубыдакIэт. «Я псэукIэр яхуэмыхьыж хъуащ абыхэм,- етхыж къанэ щымыIэу Берже Адольф,- ар фIы дыдэу къызыгурыIуэ Евдокимов графым хэкIыпIэ гъуэзэджэ а Iуэху зэхэзэрыхьам  къыхуигъуэтащ – урысхэм я тепщэныгъэр зигу темыхуэр хуитыбзэу Тыркум иIэпхъукIыну». Евдокимовыр гущIэгъу зыхэлъ цIыхуу, адыгэхэм нэхъ къаугъэшыуэ яхэтхэм фIэкIа Тыркум зыри игъэIэпхъуэну химыгъэзыхьа хуэдэу къэзыгъэлъэгъуэну хэт Берже 1862 гъэм, фокIадэм и 17-м  генералым  и  тхыгъэхэм щыщ  пычыгъуэ   къехь:

Ди унафэ къыщIэувэн зымыда лъэпкъхэр Тыркум гъэIэпхъуэныр къэралыгъуэм дежкIэ мыхьэнэшхуэ зиIэ хэкIыпIэщ,  гугъущэ демыхьу зэман кIэщIым зауэр духыфын хуэдэу. ИтIани  сэ   а  бгъэдэхьэкIэр  КъуэхьэпIэ Къэфкъазым щедгъэкIуэкI бэнэныгъэм,  узыхуекIуэ хъун и Iэмал мынэхъыщхьэхэрат зыхэзбжэр. Урысхэм я лъабжьэ щIэтын нэхърэ хэкIуэдэжыныр е лIэпэныр нэхъ къыхэзых адыгэхэм я гур мыкъутэу къезыгъэл хэкIыпIэщ  ар.

   Тхыгъэм щыщIэхъума пэжращи, адыгэхэм я хэкур яхъумэжын щамыгъэтмэ,  ахэр зэтраукIэн щхьэкIэ урысхэм  я  нэ упIэрапIэнутэкъым. 

Япэ щIыкIэ Евдокимовым ибзыщIащ адыгэхэр Тыркум иригъэкIыну зэримурадыр, Александр пащтыхьым абыхэм Псыжь ищхъэрэкIэ щIы яхухигъэщхьэхукIыну къигъэгугъа пэт. Iуэхур икIэм нэсын  и  пэ,  Къэфкъаз Iуэхур  мыпхуэдэ  унафэм хуэкIуащ:  урыс къэралыгъуэм хэту къанэ хъуну адыгэ бжыгъэр… зыми  ищIыскъым.  1859 гъэм иращIылIа зэгурыIуэныгъэм емыплъу, абазэхэхэр мызэ-мытIэу Урысейм  и  гъунапкъэхэм  къобгъэрыкIуэри,  абыхэм жаIэр  афIэкIа  уи  фIэщ   пщIы   хъужынукъым,  -  зигъэзахуэу   еукъуэдий   I863 гъэм  кавказыдзэм  и штаб нэхъыщхьэм  и унафэщIу тета  Карцов Александр:

Нэрылъагъу хъуакIэщ… сыткIэ дагурыIуэу  бгырысхэр ди лъабжьэм щIэдмыгъэувэми,    а зэгурыIуэныгъэм унафэ щиIэнур езыхэм  я гукъыдэжым зихъуэжыхущ.  Тенджыз ФIыцIэ лъэныкъуэмкIэ зы фоч уэ макъ,  тырку сулътIаным  къригъэхьа  хуэдэу   тхыгъэ нэпцI,  е  «пэщэ» цIэр зыфIэзыщыжа гуэр утыку къызэрихьэу, зауэм щIидзэжынущ. Бгыхэр быдапIэхэм едгъэубыду ахэр гъуэгукIэ зэпытщIэжу щытми, сытым дежи хьэзыру  дзэ  абрагъуэ  къуршхэм пэгъунэгъуу щыдмыIыгъмэ,  зы дакъикъэ  псэхугъуэ  диIэнукъым.

Карцов къыгурыIуащ: «Бгырысхэм я деж къыщыдгъэщхьэпа Iэмалхэр гущIэгъуншэу къыпфIэщIынущ, ауэ ар икIэщIыпIэкIэ къэдгъуэта хэкIыпIэщ. Илъэс щэныкъуэ хъуауэ  дгъэунэхум  ди фIэщ ищIащ дыгъуэнымрэ хъунщIэнымрэ икIагъэу къэзмылъытэ лъэпкъым мамырыгъэ зэрыдумыщIыфынур».

Абы къыхэкIыу, жэпуэгъуэм и 4-м Евдокимовым  ткIийуэ къыхелъхьэ адыгэ псори Тыркум игъэIэпхъукIын  хуейуэ:

 Зи ЩIыхьыр Иным хъыбар фэзгъэщIэну си гуапэщ Псыжь Iэгъуэблагъэм  щыпсэухэр Тыркум игъэIэпхъукIыным иIэ мыхьэнэмрэ апхуэдэ унафэ къэдмыщтэнкIэ Iэмал зэримыIэмрэ… Iэщэ ятедубыдэмэ, дауи, абыхэм гува щIэхами  дэ жытIэр ящIэнщ, здэдгъакIуэми Iэпхъуэнхэщ, ауэ щIыпIэщIэм идгъэтIысхьа нэужьи, абыхэм  я хьэлыр щIэх ханынукъым. КъищынэмыщIауэ, къэгъэпцIэгъуафIэхэщи, Тыркум сыткIэ къимыгъэгугъэми,  я фIэщ хъунущ.  Дзэр  мыбдежым  итмэ, плъырхэр хъыбар  нэпцIхэм гъуэгу ирамыту кIэлъыплъмэ, шэч хэмылъу, щIыналъэм ис цIыхухэр мамыру псэунщ.  Ауэ  хамэ къэралхэр къыхэIэбэну Iэмал закъуэ къызэрыкъуэкIыу, Константинополь дэс къаугъэшыхэм мыбы ис цIыхубэм я нэIэр трагъэкIынукъым, къызэщIагъаплъэу дэ зэран къызэрытхъуэхъун   зы  бгъэдыхьэпIи  къагъэнэнукъым.

Абы къыхэкIыу, щIыналъэм къару лей щытIыгъыныр, КъухьэпIэ Къэфкъазым  зэхэтыкIэ  хэха щыдухуэу, Iэмал щхьэхуэхэр зытхъумэжын папщIэ къыщыдгъэсэбэпыныр игъуэщ, зэрыгурыIуэгъуэщи  – абы мылъку текIуэдэнущ.  ЗэрымыщIэкIэ Псыжь деж къыщыхъу къаугъэ  жьгъейхэми дызыхуэмыхьэзыр Iуэху къытлъыкъуагъэкIынкIи хъунущи,  абыи текIуэдэнур  хухэдгъэкIыпхъэщ. Iэуэлъауэшхуэ къамыгъэхъуми, щIалэ зыбжанэм зыкъаIэтауэ зэхахыху, цIыхухэм  мы щIыпIэм мамыру щагъэпсэуным  гугъэ хахыжыпэнкIи хъунущ.

Евдокимовым къэралым мылъку игъэкIуэдынкIэ зэрыхъунум щIытригъэчыныхьыр Александр иджыри бгырысхэр зэрырагъэIэпхъукIын уасэм  унафэ трищIыхьатэкъыми аращ. Пащтыхьыр  гузавэрт адыгэхэр ирагъэкIыну унафэ къащтэмэ, абы мылъкушхуэ зэрытекIуэдэнум. Евдокимовым абы къыгурегъэIуэ ирамыгъэкIыу я Хэкум къранэмэ, къэрал мылъкуу абы ихьынур зэрынэхъыбэжыр.  

I863 гъэм и пэм зауэр и кIэм нэсащ. Урысей унафэщIхэм ягъэзэщIа лэжьыгъэм узэреджэнур  щIыналъэм исхэм иращIылIа «лъэпкъ илъэщIыкIыныгъэщ». Шапсыгъхэм, абазэхэхэм, убыххэм гъэм и кIыхьагъкIэ имыкIуэту заIыгъами, Дроздов нэхъыщхьэхэм хъыбар зэраригъащIэмкIэ, "бийм къыдэзауэурэ хэщIыныгъэшхуэ игъуэтри къарууншэ хъуащ, щIыналъэр къэдубыдыныр къызэрыдэхъулIэр илъагъуху, дэнэкIэ кIуэми ди дзэхэм къызэраухъуреихьым щыхьэт техъуэху, и гур фIокIуэд". Накъыгъэм ирихьэлIэу урысхэм бжьэдыгъухэм я щIыпIэхэм «и псэр» яубыдри абазэхэхэм дежкIэ яунэтIащ. Языныкъуэ адыгэхэр къакIуэри урысхэм зратащ, адрейхэр,  урысхэр кIуэ пэтми нэхъ жыжьэ зэрыкIуэцIрыкIым кIэлъоплъри,  мэзым мызауэу щIэст. Дроздов зэриIуэтэжымкIэ, зызытахэр хагъэдащ: е урысхэм къыхуагъэлъагъуэ щIыпIэхэм щотIыс, е Тыркум йоIэпхъукI: «Иужьрейхэр нэхъыбэщ. Абыхэм гужьгъэжь къытхуаIэр щIамыхъумэжу,   щхьэхуимыту я Хэкур яфIэзыгъэкIуэда дэ къытхуаIэ гурылъхэр ямыбзыщIу къыдэбгхэрт, нэлат псалъэхэри зэхэдз ямыIэу къыттракIутэт».

Веньяков а сурэтыр нэгъуэщIущ къызэригъэлъагъуэр:

Зауэр гущIэгъуи хьэтыри хэмылъыжу залымыгъэ защIэкIэ едгъэкIуэкIт.  Лъэбакъуэ зырызурэ дыкIуатэрт, сэлэтыр зытеува щIы кIапэ къэс зы цIыхупсэ къидмынэу, къэгъазэ имыIэжу щIым бгырысхэр тетлъэщIыкIыу.  Уэсыр зэрытекIыу, жыгхэм тхьэмпэ къыпимыдзэ щIыкIэ щэ бжыгъэкIэ бгырыс къуажэхэр зэтедгъэсхьащ. Гъавэ зытраса я губгъуэхэм дихьэри  я хьэсэхэр  дишхэм  едгъэубащ.  ЦIыхухэр бэлэрыгъауэ датеуэфмэ, асыхьэтым псори  плъырхэр къабгъэдэту тенджыз Iуфэм етхулIэт, адэкIэ -  Тырку лъэныкъуэмкIэ…  ХьэкIэкхъуэкIагъэм пэгъунэгъу гущIэгъуншагъэм щыхьэт  ущытехъуэи  къэхъут,  ди  дзэм  ахэр  игъэмэщIэну  хэтами. 

Абы ищIыIужкIэ Забудский генералым I864 гъэм и шыщхьэуIум жеIэ: «Дэтхэнэ лъэпкъми  къахэкIа  хэкурысхэу хъунщIэнрэ зэуэнрэ зи нэрыгъхэр къарукIэ, къэрэгъулхэр къабгъэдэту  щIыпIэм ирахури тенджызым и адрей Iуфэм ирагъэшащ».

1863 гъэм и гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ урысхэм къезэуахэр апхуэдэу куэд хъукъым: зауэлI щэныкъуэм нэсын-нэмысын гупхэрат къэнар, зэзэмызэ  шы  къаубыдмэ,   Iэщ  щхьэ  зыбжанэ  ирахужьэфмэ, е урыс сэлэт уIэгъэ ящIмэ е  яукIмэ,   нэхъыбэ яхузэфIэкIтэкъым. Евдокимовым зэрахуиIуатэмкIэ,  ««Псыжь» Iэгъуэблагъэм ит дзэм иригъэкIуэкIа теуэхэм  я  фIыгъэкIэ,   мыгъэрей  гъэмахуэм  и кIыхьагъкIэ бгырысхэм кIуапIи жапIи къахуэдгъэнакъым, къыдэзэуэфын дэнэ къэна,  зыкъытпашэфынукъым».

ШыщхьэуIум «хэкIыпIэ къызыхуэмынэжа» абазэхэхэр урысхэм елъэIуахэщ я унэхэм жэпуэгъуэ хъуху щIагъэсыну, я гъавэр Iуахыжыфын хуэдэу, арщхьэкIэ Евдокимовым яхуидакъым. ФокIадэм урысхэм КъуэкIыпIэ  Шэрджэсейм  щыIэ  Уарп  псыежэхым и псыхъуэр  яубыдри хьэмыщейхэр, сыт щыгъуи урысхэм я лъэныкъуэу щыта Хъан-Джэрийхэ я лъэпкъыр,   Кавказ къуршхэм  ирахулIэри даубыдащ. Нэхъыбэм къуршыщхьэм зыщагъэпщкIуащ. Гъэмахуэм и кIэм  бгыхэр  щIэзыщыкI Евдокимовым ахэр кърихухыжри  Iуфэм  ирихулIэн  щIидзащ.   Зи  гъавэ  Iузыхыжыну зыхуимыдахэм, ерыскъы мащIэ дыдэт яIыгъыр.

Сыт хуэдизкIэ I863 гъэм  и  гъэмахуэм  урысхэм  лей зэрамыхьами, бжьыхьэм къэхъуахэращ къэзыгъэлъэгъуар Евдокимовыр,  и плъапIэм лъэIэсын папщIэ,   адыгэ цIыхухъуи, бзылъхугъи, сабии зэрыщымысхьынур. Iуэхур  нэхъ тегушхуауэ, набдзэгубдзаплъэу   зэрызэфIагъэкIынум  иужь  ихьахэщ: дзэр къуажэхэр щIищыкIыурэ  псыхъуэм нэс дэкIуеинущ, апщIондэху адыгэхэм мэзым зыщагъэпщкIунущ.  Урысхэм къуажэхэри абы къыщагъуэт ерыскъыпхъэхэри  ягъэсынущ, Iэщу къапэщIэхуэр зэщIакъуэнурэ бгым къехыжынущ. Абдежым абыхэм  тхьэмахуитI-хуэдизкIэ зыщаIэжьэнурэ, адыгэ щIэпхъуэжахэм  яухуа пщыIэхэр ягъэсурэ,  адэкIэ псыежэхым ищхъэрэкIэ яунэтIынущ. Ардыдэр   тIэуи  щэи  къытрагъазэурэ ящIэнущ,   Евдокимовым адыгэ псори зэраукIамкIэ е зэрырахуамкIэ игу зэгъэху.  Гупсысэ  гъэщIэгъуэным дыхуешэ а Iуэхум. Зауэ губгъуэм щигъэхъахэр щитхыжкIэ,  Евдокимовым Адыгэу яукIамрэ Iэрыубыд ящIамрэ я бжыгъэр хегъэщI, ауэ щыхъукIэ, адрей мыхьэнэшхуэ зимыIэ къэхъукъащIэхэр нэгъэсауэ къретхэкI.  Адыгэхэр  къэзакъ станицэхэм  теуэ щыхъукIэ,  абыхэм  яубыдахэр къызэрыригъэгъуэтыжам е къызэрыригъэутIыпщыжам нэгъуэщI зыгуэрущ ар зэрытепсэлъыхьыр. Апхуэдэхэм деж Адыгэхэми, щIыпIэхэми, теуэхэми  я  бжыгъэр  хуэгъэфэщауэ  фIэкIа къигъэлъагъуэкъым. Псалъэм папщIэ:

ЕплIанэ Компанием  хуэдгъэхьэзырауэ,  Еджэрыкъуей станицэм деж сэлэтийм щахъумэ Дагъыстэн эскадроным мэкъуауэгъуэм и 24-м хъунщIакIуэ щэщI хуэдиз   къатеуэщ,  и Iэщхэмрэ шыхэмрэ къаухъуреихьщ,  шы 23-рэ яхури, офицерищ яубыдащ, псынщIэ дыдэуи Белум деж зыщагъэбыдэжащ. Дзэхэм ялъэкI къамыгъэнэу Белореченскэ гъунапкъэм щегъэжьауэ Куржыпс нэс щIыпIэр щIащыкIа пэт, зэранщIакIуэхэр къахуэгъуэтакъым. А теуэм  ди сэлэтитI къулыкъукIэ нэхъ лъахъшэу  хэкIуэдащ, ещанэр  гъэру  яубыдащ.

Евгъапщэт а тхыгъэр  къуажэм  зэрытеуэ хабзэр зэритхыжым:

ШыщхьэуIум и 24-м  Ширван  Станицэм  пщэдджыжьым жьыуэ щежьэри батальонибл,  шу эскадронищ, Iэщтырхъан къэзакъищэ топий я гъусэу  Пшыш псыежэхым зэпрыкIахэщ. Станицэм верстиплI хуэдизкIэ пэжыжьэ Шикот псыежэхым и псыхъуэм дыхьэхэри мэзыр зэрыщыткIэ щIагъэкъабзыкIын  щIадзащ. А Iуэхур  шыщхьэуIум и 29-м пщIондэ екIуэкIащ.

АпщIондэху а  щIыпIэм   бийм и къуажэу итхэр  ягъэсащ.

Абазэхэ гупышхуэ мыжыжьэу щытащ, ауэ къыдэзэуэн Iуэху зрахуакъым.

29-нэ махуэм и пщыхьэщхьэм гупым адэкIэ, Шыкъуэт ипщэкIэ,  ирикIуэн щIидзащ. 

Езыр-езыру упщIэ уигу къокI: «Сыт абазэхэ зэхуэсахэм къащыщIар?». Абы и жэуап зэи къыпхуэгъуэтынукъым. ИтIанэ сыт Евдокимовым «гупышхуэм» къригъэкIыр? Абыхэм бзылъхугъэрэ сабийрэ яхэта? Къуажэ дапщэ ягъэсар? Ахэр дзэм нэхъапэIуэкIэ яубыдауэ щыта? Евдокимовым а упщIэхэм я жэуап зэи итакъым.

Апхуэдэ дыдэ псалъэ щIэуфакIэ  Евдокимовыр топсэлъыхь адыгэхэм я бжыгъэм:

Жэпуэгъуэм и I9-м щегъэжьауэ 26-м нэс Абинскэ эскадроным иубыд щIыпIэм зэрыщыту хэкурысхэр зэрырахум ипкъ иткIэ, мыпхуэдэ унафэхэр къащтащ:

Кърым станицэм пэгъунэгъу мэзым Абинская,  Литирская псыхэм я хъуреягъкIэ Хабльскэм нэс, адэкIэ гъуэгум бгъурыту ипщэкIэ… Колоннэ зыбжанэ  а гъуэгум ирикIуащ нэхъ  щIыпIэ зэгъуэкIхэм  нэсурэ къэзакъхэр зытес щIыхэм хэкурысхэр трагъэкъэбзыкIыу. Ар зэфIагъэкIа нэужь, бзылъхугъэрэ цIыхухъуу нэрыбгэ плIыщIрэ блырэ гъэру яубыдащ.

                 Евдокимовыр зытепсэлъыхь щIыпIэр Шапсыгъ щIыналъэм и курыкупсэм хуэзэу миль  щитI зэбгъузэнатIэщ.  Абы  нэрыбгэ плIыщIрэ блы  нэхърэ  нэхъыбэ исын хуеящ.  Абы  къыхэкIыу  урысыдзэм  и колоннэхэм «хэкурысхэр къэзакъыщIхэм лъэщыгъэкIэ ирагъэкъэбзыкIащ» («заставили туземцев очистить казачьи земли») псалъэухам упщIэ къегъэув:  адрейхэм, а плIыщIрэ блым хэмытахэм сыт къащыщIар? ИтIанэ Евдокимовыр сытым дежи бзылъхугъэхэмрэ цIыхухъухэмрэ топсэлъыхь, ауэ зэи сабийхэм я гугъу ищIыркъым. Докладхэр псори IуэхугъуитIкIэ зэтохуэ: Евдокимовым зэи жиIэркъым гъэру яубыдахэр здэкIуэну зыхуеяр. ЖиIэ хъумэ, зы къэмынэу Тыркум  икIыну  хуея хуэдэу жеIэ, зы щапхъэ закъуэ къыщынэмыщIа.   Евдокимовым  зауэ  губгъуэм  къритхыкIа нэгъуэщI   тхыгъэхэм  уахэплъэмэ,   мыгурыIуэгъуэу  къонэ  генералым  адыгэхэр  зэрыхуэмыбжри, абыхэм къащыщIар и хъыбарым  зэрыхухэмыгъэхьэри.  Абы къыхэкIыу, къуршхэм къыщыхъуам  и  пэжыпIэр  къыбгурыIуэныр Iэмал зимыIэ мэхъу. Сэшхуэ  зэхэуэ   щыIауэ  пIэрэ?  Хьэдэ  дапщэ  урысхэм къагъуэтар? Сыт цIыхубзхэм, сабийхэм, лIыжь-фызыжь гъуэгуанэ темыхьэфынухэм иращIар? Ар игъащIэкIи зи жэуап дымыгъуэтыжыну упщIэу къэнэну къыщIэкIынщ.

                 1863 гъэм и жэпуэгъуэмрэ дыгъэгъазэмрэ я зэхуакум адыгэхэр тенджыз Iуфэм щрыригъэхум, Евдокимовым фIы дыдэу ищIэрт ахэр къызэремылынур. 1830 гъэхэм Вельяминовым и унафэ щIэту  дзэ'зешэу щытыху, абы игъэунэхуат тенджыз Iуфэм жьыр зэрыщызэпымыури, борэнхэр къыщыхъеирейуэ  зэрыщытри. Абазэхэ  щIыналъэм щиIыгъ езым и дзэм щыщхэм фокIадэм и кIэм къыгурагъэIуат абы адыгэхэр  бжьыхьэу иригъэIэпхъукIын  щIидзэмэ, Iуэхур зыхуэкIуэнкIи хъунур:

                 Эскадроным сылъыгъуэзэну сыщыкIуам щыгъуэ абазэхэхэм я нэхъыжьхэр 12 махуэм затыну къэкIуат,  1864 гъэм и гъатхэр къэсыху  я унэ щIэдгъэсыжыну лъаIуэхэу, ауэ сэ  ар хъункIэ Iэмал зэримыIэр яжесIащ. Пшэх отрядым сыкъыхэкIыжауэ Ставрополь сыкъэкIуэж пэт, жэщым сыкъыщыувыIа Тэрч станицэм I3 махуэмпщIэ нэхъ зиIэ  абэзэхэ тхьэмадэхэр  затыпэу къекIуэлIахэщ, иIэпхъукIыныр зэрыгугъур, щIымахуэр къызэрысар, я унэ щIагъэсыжмэ,  тетыгъуэм сыт къапимыубыдми  арэзы зэрыхъунухэр жаIэу.  Абазэхэхэм я гугъуехьыр ящхьэщытхын,  ди Iуэхури дызэрыхуейуэ зэтедгъэувэн папщIэ,  унафэ пыухыкIахэр   иIэу  пристэф согъакIуэ абыхэм я деж. УнафэщI нэхъыщхьэр Iуэхур  зэрекIуэкIым щыгъуазэу щыдгъэтынщ.  

                 Адыгэхэм бжьыхьэм я унэхэр ябгынэмэ,  бэлыхьымрэ лIэныгъэмрэ зэрыIэщIэмыкIыфынур къыжраIа пэт, Евдокимовым лъэщыгъэкIэ абазэхэхэр я хэкум ирихуащ. Езым зыкъызэриумысамкIэ, ахэр «зэи дзэм  къапэщIэмыува», сыт щыгъуи урысхэм паубыдыр зыгъэзащIэ цIыхухэт. Абы  Iэщэ зымыIыгъ  цIыху Iэуэлъауэншэхэр ирихужьэри мыцIыху щIыпIэм ихуащ, я  нэхъыбэр  адыгэу  зэрызабжыж  къудейм  зэрилIыкIынур ищIэу. КъищынэмыщIауэ Евдокимовымрэ Барятинскэр дзэм хэкIыжа нэужь Къэфкъазым и тепщэ ящIа пащтыхь'къуэш Михаилрэ  икIэщIыпIэкIэ къэзакъ къуажэхэр яухуэну унафэ къащтащ, адыгэхэм здагъэзэжын щIыпIэ къахуэмынэн, щIымахуэ уаер къеухмэ, тенджыз Iуфэм кIуапIи жапIи ямыIэу къыIунэн хуэдэу.

                 Лъэужь мыгъуэр къигъанэу, щхьэрыуауэ къижыхьыныр Евдокимовым  бжьыхьэр икIыху зэпигъэуакъым. ЩакIуэгъуэм и пэм адыгэхэм урысхэр зэхэуэм хэзышэфын  зэуэлI гуп зрагъэпэщащ.   Абы и щхьэусыгъуэхэм  язт  убыххэр  абхъаз лъэпкъ  джигетхэм зэрадамэгъур.  Езы убыххэм я Iуэхур гузэвэгъуэ щхьэхуэт. Сочи пэмыжыжьэу иращIыхьа «Навагинскэ» быдапIэмрэ «Форт Святого Духа»мрэ  ахэр  1840 гъэм къыщытеуам, урысхэм  а  лъэпкъыр  щыпсэур иджыри нэсу ящIэтэкъым.  Абы лъандэрэ  убыххэр  урысхэм я бий кIэуфIыцI хъуат.  Шапсыгъхэр, убыххэр, джигетхэр къатеуэну загъэхьэзыру  Евдокимовым хъыбар кърагъэщIати,  щакIуэгъуэм   и   пэм   урысыдзэр  убыххэр  зэрыс   тенджыз  Iуфэм   ирикIуащ.     ЗауэзэрылIыр зыхуэзар щакIуэгъуэм и 9-мрэ и 10-мрэщ.  Убыххэм  шэ  къащыхуэмынэжым, щIэмыпхъуэжыфахэр урысхэм мыжурэкIэ яукIыжащ, абдеж  зэхэуэр щиухащ. Иджыри тIэу  нэхъ зэхэуэ ину щакIуэгъуэм и 19-мрэ дыгъэгъазэм и 10-мрэ зэбгъэрыкIуэри зэзэуахэщ. ИкIэм  урысхэм «цIыхухъууи цIыхубзуи» нэрыбгэ хыщIрэ плIырэ, Iэщыщхьэу хыщI ядэщIыгъуу къаIэрыхьащ. Абыхэм яIэщIэкIын папщIэ бгым зыщызыгъэпщкIуахэр хуэмурэ дунейм ехыжахэщ.  Фонвиль  Александр  франджы тIасхъэщIэхым етхыж:

                 Урысхэм къаIэщIэкIа абазэхэ  гуп  зыбжанэм дарихьэлIащ дзэм щыщу. А тхьэмыщкIэхэр къулейсызыгъэ дыдэм хуэкIуат: щыгъын пытхъахуэхэр ешэкIахэу,  я мэл гуартэ тIэкIуу зыхэшхыкI закъуэр япэ иту яхуу, цIыхухъухэри, бзылъхугъэхэри, сабийхэри щыму зыр зым иужьым иту блэкIхэрт, шы уэдыкъуахэмрэ абыхэм ятелъу къахуэна хьэпшып зыбжанэ  къыздащтэфамрэ  къабгъурыту… АпхуэдизкIэ гъаблэ гуащIэ екIуэкIырти, дзэкъэгъуэ зымыгъуэт а тхьэмыщкIэхэм  жыг тхьэмпэхэр яшхырт. Апхуэдэ къулейсызыгъэ егъэлеям хуабэузыр къыхэкIри куэд дыдэ ихьащ.  Гъаблэр ткIиищэт.  Факъырэ бжыгъэшхуэ  абы  илIыкIащ, зы Iэмали диIэтэкъым бгырысхэм зыгуэркIэ дадэIэпыкъуну, дэ езыр щытыкIэ гугъум дитт, дызыхуэныкъуэр мымащIэу.  ДызыщIэсыни, дызэдзэкъэни димыIэу мэзым е къурш лъапэм деж дыкъыщыувыIауэ дунейм къыщыхъу псори къыттепсыхэрт. Къуажэ щхьэхуэхэм дыдыхьэфынут, ауэ хуабэузым диубыдынкIэ  дышынэрти абы зыщытхъумэрт.  Къуажэ гуэрым  дыдэтыху ЦIыхуий хуабэузым  илIыкIауэ щытащ.  

                 Урыс унафэщIхэм фIыуэ  ящIэрт Евдокимовым и дзэ зекIуэм къаIэрыхьэмэ, бгым ихьэжахэм я махуэ мыгъуэр къызэрысынур. Докладхэм язым зэритмыкIэ «Адыгэхэр апхуэдизкIэ я хэкум быдэу гукIэ епхащи, шхын  щхьэкIэ зыщIэлIыхьыну   зыщIаукIыхьыну  бгъуэнщагъ кIыфIхэм зыщагъэпщкIу». Зэи къэтщIэнукъым къуакIэ-бгыкIэхэм щыкIуэдахэм я бжыгъэр, ауэ шэч хэлъкъым абыхэм я нэхъыбэр  бзылъхугъэу, сабийуэ, е зи ныбжь хэкIуатахэу зэрыщытам.