«УсакIуэхэм япщ» зыфIаща Шэукъий Ахьмэд 1870 гъэм Каир къыщалъхуащ. Илъэс 15-м иту курыт еджа­пIэр къиухащ, щIэныгъэ нэхъыщхьэр Фран­­джым щызригъэгъуэтащ. Ахьмэд абы зыгъэкIуар Мысырым и тет Тэу­фикъ хедивырщ. Ар Париж илъэсищрэ ныкъуэкIэ щеджащ икIи Мысырым I894 гъэм игъэзэжащ. Тэуфикъ хедивыр дунейм ехыжу Аббас тетыгъуэр щылъысами, Шэукъий Ахьмэд пащтыхь чэщанэм щIэс­хэм хуэлэ­жьащ. Ар усакIуэ хэхауэ къалъытэрт, Аббас хедиври игъэныбжьэ­гъурт, куэдымкIи и чэнджэщэгъут.

УсакIуэм и тхылъ «Аш-Шэукъият» зы­фIи­щам и япэ Iыхьэр 1890 гъэм дунейм къытехьащ. Япэ дунейпсо зауэр (I9I4 гъ.) къэ­хъейуэ инджылызхэм Мысырыр щаубыдым, зэрыпхъуакIуэхэм я ней къыщыхуэри, Ахьмэд Испанием яхуащ. А къэралым ар илъэ­сибл­кIэ исащ.

Шэукъий Ахьмэд 1932 гъэм жэпуэгъуэм-октябрым и 23-м дунейм ехыжащ. Профессор Бацэжь Мухьэмэд-Хъер и «Адыгэ тхыдэ щIэнгъуа­зэм» абы теухуауэ щетх: «Шэукъий Ахьмэд и адэр адыгэщ, и анэр алыджщ, I870 гъэм жэпуэгъуэм и I6-м къалъхуащ, щы­лIэжар I932 гъэрщ». Езы уса­кIуэм зэритхар мыпхуэдэущ: «Сэ сыхьэрыпщ, сытыркущ, сыалыджщ, сы­адыгэщ».

Ахьмэд усэныр къыдалъхуат, абы и гъа­щIэм къриубыдэу усэ сатыр 23.500-рэ итхащ, хьэрып усакIуэхэм апхуэдиз зытха яхэткъым. Шэукъий пьесэу плIы иIэщ, муслъымэн тхыдэм теухуа и поэмэр сатыр I400-рэ мэхъу. И поэмэхэр щызэхуэхьэса тхылъхэр томиплI хъууэ къыдэкIащ, щыр - езыр псэууэ, еплIанэр - дунейм ехыжа нэужь.

Шэукъийр тетхыхьащ хэкум, фIылъагъу­ны­гъэм, Мухьэмэд бегъымбарым, политикэм, еджакIуэхэм я гурыгъу-гурыщIэхэм: хэти щытхъурт, хэти иубырт. Ататюрк инджылызхэм щапэщIэувэм щытхъуащ, хъэлифатыр зэригъэкIуэдыжым щхьэкIэ иубащ. И гурыфI къикIамэ, цIыхубэм я гуры­фIыгъуэхэр къиIуатэрт, и гурей къи­хьа­мэ, я гукъеуэхэр утыку кърилъ­хьэрт.

                                                                                     Къалмыкъ Аднан

  Къамэ къафэ

Пщэдей Амал уэлий хуашэнущ.

Зыкъифх шэрджэс бгыхэм!

Зи лIакъуэр лъагэм

ГуфIэгъуэр хуэфIэт,

Къамэ къафэм щIэвдзэ:

Пщэдей къуакIэм дэз хъунущ

Къалэм дэсри, пшахъуэщIым исри.

Хэтыр гуфIэгъуэм хэтщ,

Хэтри гуфIэгъуэм йоплъ.

ГуфIэгъуэшхуэр фIэт!

Къамэ къафэм щIэвдзэ!

Пщэдей щIэблэр бжьыфIэнущ,

Мысыр гуфIэгъуэр тепщэнущ.

КъыкъуэкIынущ дыгъэр, мазэр,

Чэщанэр абыхэмкIэ бжьыфIэнущ.

ГуфIэгъуэшхуэр фIэт!

Къамэ къафэм щIэвдзэ!

 

Урысыбзэм къизыхар Уэрэзей Афликщ

         

Къамэ къафэ

Пщэдей уэлийм Амал хуашэнущ.

Зыкъифх шэрджэс бгыхэм,

Зи лIакъуэр лъагэм,

ГуфIэгъуэр хуэфIэт,

Къамэ къафэр щIэвгъэст.

Къалэм дэсри,

ПшахъуэщIым исри къекIуэлIэнущ.

Хэтыр гуфIэгъуэм хэтщ,

Хэтри гуфIэгъуэм йоплъ.

 

ГуфIэгъуэшхуэр фIэт !

Къамэ къафэр щIэвгъэст.

 

Пщэдей щIэблэр бжьыфIэнущ,

Мысыр гуфIэгъуэр тепщэнущ.

КъыкъуэкIынущ дыгъэр, мазэр,

ЩIэблэр абыкIэ бжьыфIэнущ.

ГуфIэгъуэшхуэр фIэт !

Къамэ къафэр щIэвгъэст.

 

Хьэрыпыбзэм къизыхар Къалмыкъ Аднанщ

 

Шэрджэс пщащэ

 

Узытеувэр къеIущащэу уи лъэм,

Уэрамым ущрикIуэкIэ упагэу,

Уи гъуэгур зэрылъэкIкIэ пхуигъэдахэу,

Пщэдджыжьым къыпхуеубгъур

и пшэкIэплъыр.

Къехъуэпсауэ уи пкъым хуэфI бостейм,

Къыптоджэгухь щIыкIафIэу дыгъэ бзийр.

 

Узытеувэр къеIущащэу уи лъэм,

Уэрамым ущрикIуэкIэ упагэу,

Хъуэпсэныгурэ зыкъыпхуагъэябгэу,

Хъыджэбз узыблэкIхэр къыпкIэлъоплъыр.

Iэгурыжщ уибг лантIэр, дзэ хужьыбзэм

КъыдошкIурыкIукIыр уи гуфIэкIэр,

Ар хыбокIутэжри дыгъэпсым,

Дыгъэ бзийм полыд налкъутналмэсу.

 

Нэ пIащитIыр, уи нэкIу дыхьэрэныр

Зэ нэхъ мыхъуми зылъэгъуам игъащIэм,

Къыптрихыжын лъэмыкIыу и нэр,

Къилъытэнущ ужэнэт нысащIэу.

Урагугъами гъуэбжэгъуэщ телъыджэу,

Щыбгъэуащ хьэщыкъ къэпщIауэ Iэджэ…

НэкIу дыхьэрэну пагэу зыщIэбгъафIэр

ЙогуэщIэкIыр жыхьэнмэ мафIэм.

 

Урысыбзэм къизыхар  Уэрэзей Афликщ

 

Сыт жаIэн пщэдей?

 

Iыхьлы захуэсщIу хамэм,

Iыхьлыхэм сахуэхъуу бий,

Апхуэдэ емыкIу злэжьамэ,

Сыт схужаIэнур пщэдей?

 

Си лъэпкъым, адэшым, анэшым

СапэщIэувэм зэгуэр,

СхуащIынщи хьэрэм быдзышэр,

Ихузынщ закъуэныгъэм гур.

 

ЖаIэнщи злэжьу икIагъэ,

Си гъащIэр хъужынщ хьэдагъэ.

 

Урысыбзэм къизыхар Уэрэзей Афликщ

 

Сыт жаIэн пщэдей ?

 

Хамэр си телъхьэу,

Iыхьлым сапэщIэувэнкъым.

Ди Тхьэ ! Муслъымэнхэм сыт жаIын пщэдей,

Си  лъэпкъым, си адэшхэм,

Си анэшхэм сапэщIэувэмэ.

КъуэкIыпIэми, къухьэпIэми, щыжаIэнщ:

ИкIагъэ ищIащ.

 

Хьэрыпыбзэм къизыхар Къалмыкъ Аднанщ

 

 

 Зэхьлэ*

 ПщIыхьым ещхьу укъыщысхуэкIуэм, къуакIэдэс!

 Дамэ къыстекIащ.

 

Уи щабагъыр сыщыжейкIи зыхызощIэ,

ГукъэкIыжхэр илъэс блэкIахэм я пэджэжщ.

  

Тафэм ит лъэгапIэм сыблэкIащ-   

 Уэрэдт, сыщыпхуэзэт абы и деж.

 

УнэфIэгуфIэт,

 Уи бауэ макъри зэхэсхащ.

 

Сыщыпхуэзэм, уи нитIым къаплъыхьауэ щыта,

псыежэхыр къэзылъэтыхьхэм, сыхашащ.

 

Уи сабиигъуэр уигу къэкIыжрэ,

УкъыщылъатэкIэ уи лъэм бахэр зэригуэштэр?

 

Си IэблитIым ущIауфэхункIэ къысхуэщIакъым,

Гум къыбгъэдэкI IэплIэ хуабэм и IэфIагъыр.

 

Си IэгуитIым уи пкъыр илантIыхьри,

НэкIущхьитIыр укIытэм дыхьэрэн ищIащ.

 

ЖэщитIкIэ, кIыфIу, сыплъихьэри,

Уи IупитIу нэхущ плъыфэм ба хуэсщIащ.

 

Ятелъ уэсэпсым сыщигъэуназэм,

Уи дамитIым сыщIауфащ.

 

Псалъэм и бзэр зэриубыду,

Си нитIыр уи нитIым епсэлъащ.

 

 Си щхьэм къихьа псори езгъэзэкIри,

 Дызэхъурджэуауэ зэрыщытари сщыгъупщащ.

 

ПIалъэм и кIуари  и къэкIуэнури зэдэхасэри,

Дыщызэрыгъуэтыну махуэр яубзыхуащ.

 

Хьэрыпыбзэм къизыхар Къалмыкъ Аднанщ

 

 

   *«Зэхьлэр»  къалэцIэщ. Хьэрып усакIуэхэм я хабзэщ фIыуэ ялъагъу  пщащэм занщIэу зыхуамыгъазэу, ар езыхэр дэзыхьэх къалэ, щIыпIэжь, псэущхьэ дахэ-щыхьым ирагъэщхьурэ я гум илъ фIылъагъуныгъэр къаIуатэу.