Симпсон Уилям

Инджылыз   сурэтыщI  Симпсон Уилям

Шэрджэс    хэкур    зэрилъэгъуар

Симпсон  Уилям  (I823 - I899)  Шотландием  щыщ  инджылыз  сурэтыщIщ. Абы  и  лэжьыгъэхэр   къытехуэу   щытащ    «Сурэт зыщIыгъу  Лондон   хъыбархэр» («Illustrated  London  News»)  газетым.  Кърым  зауэр  зи  нэкIэ  зылъэгъуа  икIи   и   нэгу   щIэкIа  теплъэгъуэхэр   тхыдэм  къыхэзына  щIалэм  и  унэцIэм  «Кърым»  цIэ  лейр  пагъэувауэ  къокIуэкI.  Ди  дежкIэ  Симпсон гъэщIэгъуэн зыщI щхьэусыгъуэщ  ар  I855 гъэм  Шэрджэс  хэкум   къэкIуауэ  зэрыщытар. СурэтыщIыр икIи  тхакIуэ Iэзэт. «И адэм и гъащIэр щапхъэ хуэхъун папщIэ» зыфIища, и пхъум щхьэкIэ   итхыжа абы  и гукъэкIыжхэращ  «Шэрджэсей»  (Cirсassia)  зи фIэщыгъэ  Iыхьэр  зэрыт тхылъыр.   Ди гуапэу  фи  пащхьэ   идолъхьэ  Симпсон и  сурэт зыбжанэрэ  езым  и  гукъэкIыжхэм   щыщ   пычыгъуэрэ.

«Симпсон   Уилям   и    автобиографие»   тхылъым    къыхэхауэ

А  зэман   дыдэм  Ньюкасл-герцогым  Шэрджэс   хэкур   илъагъуну  гукъыдэж  зэриIэмрэ  адмиралым  Iуэхур   къыдигъэпсынщIэн   папщIэ кхъухь  къыхуигъэкIуэну  къызэригъэгугъамкIэ   хъыбар  къызигъэщIащ.  Сэ  си  къалэныр    абы    гъусэ    сыхуэхъуу,      сурэт   зыбжанэ     къыздэсхьыжынырт.  А   хэкур   слъагъуным    сэри    куэд    щIауэ    си     нэ    къыхуикIырти, ар  адмиралым  жесIащ.  Езыми,  урысхэм   я   быдапIэ   ягъэIэпхъуахэм    якIэлъыплъу   ди    дзэхэм    Iуфэм    щаIыгъ    кхъухьитIым  язым   сригъэтIысхьэу  си   нэгу   зригъэужьыну   сыкъигъэгугъащ. Севастополыр  хуит   мыхъужауэ   сежьэмэ, сигу  зэгъэнутэкъыми, «Сытым  щыгъуэ   Шэрджэс    хэкум    укIуэну   ущимурадыр?»  -   жысIэри   герцогым  сеупщIащ.    КъызэрыщIэкIымкIэ,  абыи   зыгуэрым  триубыдауэ  щыттэкъым, ари   зыпэплъэр    ардыдэрт.

I855 гъэм  фокIадэм  и  2I-м герцогым  къысхуитха  зы  тхыгъэ сохъумэ. Абы    итщ   зиусхьэн   Эдмонд  Лионс  Шэрджэс  хэкум дынигъэсын  папщIэ,  Зи  щIыхьыр ин пащтыхь гуащэм и  кхъухьым  дитIысхьэну  унафэ къызэрыдигъэкIар  икIи  ар  тхьэмахуэ къакIуэ, фокIадэм и  26-м хьэзыр зэрыхъунур. А  Iуэхур  гузэвэгъуэшхуэм – Севастополыр къызэраувыхьам – кIэух   гуIэфIтещIэж   хуэдэу  хуэхъуат.  Зыгуэрым и жьэ къыжьэдэкIауэ  къызогубзыгъыж  Кърым  зауэм  и  пэ къихуэу  Шэрджэс хэкум  кIуа   британхэм  я  бжыгъэр  зы  Iэм  и   IэпхъуамбэхэмкIэ   къыпхуэбжыну  зэрыщытар.  Бзылъхугъэ  щIэращIэхэр  щыпсэу щIыпIэ  гъэщIэгъуэну  къызыфIэзгъэщI  а  щIыналъэм    сызэрыкIуэм  си гур игъэфIырт. 

Герцогым   Инджылызым   къыздришауэ    пщылI   гуэр   иIэт,    Лука   и цIэу. Си   гугъэмкIэ,  ар   и   лъэпкъкIэ   куржыт. Лука  Лондон   къыщалъхуат, абы   къэна  и   щхьэгъусэм  сату   Iуэху  гуэрхэр  щызэрихуэу.  Езыр  Хыкурытым  и   Iэгъуэблагъэм  щызекIуэ  бзэуэ  хъуам   ирипсалъэрт: инджылызыбзэм, франджым,  урымыбзэм,  тыркубзэри  фIыуэ  ищIэрт, си  гугъэмкIэ, хы ФIыцIэ Iуфэм щызекIуэ   бзэхэри  хуэгъэшэрыуэрт.  Гу  лъыстэрт   ар   лъэпкъ  зыбжанэм   къахэкIахэм  къыщаувыхькIэ,   зигъэтэрмэшу  зэрахэтым.  Дэтхэнэ зыми зыхуигъазэурэ езым и анэдэлъхубзэмкIэ  епсалъэрт,  зэрыпсалъэ  бзэр тэлай  къэс   ихъуэжыну зыкIи  къемыхьэлъэкIыу. 

Бриерли  Освалд   сурэтыщIыр,   зиусхьэн   Освалд   и   гупым   щыщт, абы  и  пэкIэ   ар  Балтийскэ   хыдзэм    хэтащ.  Гъуэгу  дыздытетым   иджыри  зыгуэрхэр   гъусэ  къытхуэхъуащ.  Ди кхъухьыр  Кърымым  и  Iуфэ  ипщэм   Iуту  здрикIуэм,    Воронцов   и   лъапсэмрэ   Ялтэрэ    дыблэкIри, фокIадэм   и   29-нэ  махуэм  Керчь  дынэсащ.     

 Герцогым,  зэрыгурыIуэгъуэщи,  къыфIэIуэхур  Еникъалэт, сыту жыпIэмэ,    абы    и   цIэм    къикIыр   «къалэщIэ»   жиIэу  арат,  езым и унэцIэ «Ньюкаслым»  и  мыхьэнэм  ещхьу. Языныкъуэхэр  гушыIэрт: герцогыр  Еникъалэ   кIуэныр  Ньюкасл  фIамыщI   пшэным   ещхьщ  жаIэурэ.

Жэпуэгъуэм  Iэнэпэ  дынэсакIэт. Ар  Шэрджэс   хэкум  и  нэхъ  ищхъэрэ  дыдэм  хуозэ.   Абдежым  урысхэр  щIылъэми   псыми   щызауэхэрт, дзэ   зэгъэпэща  куэд  щаIыгът.  Дэ  дыщынэсам,   абы  тыркухэм  я  дзэхэри  щыIэт. Бгыхэм  Iэнэпэ  и  къуапэ   ипщэм  деж   щыщIедзэ,  ауэ  ищхъэрэкIи  къуэкIыпIэмкIи   щIыналъэр   зэрыщыту  тафэщ.

Жэпуэгъуэм  и  3-м  адыгэ   гупышхуэфI    ди   гъусэу   къуэкIыпIэмкIэ дежьащ. Псыжь   псыежэхым   дынэсыху  зы   милэ   е   нэхъыбэ   ткIуащ.  Бгылъэ  Шэрджэс  хэкум  щыщIидзэр  абдежращ.  А  Iуащхьэхэм  япэгъунэгъуу  Псыжь  псыр  щожэх. Ар  къухьэпIэмрэ  къухьэпIэ  ищхъэрэмкIэрэ   мажэ,  итIанэ  Керчь  хыхьэ   псыдэуапIэхэм  холъадэ.  Абырэ  Каспийм  хэлъэдэж  Тэрчрэ   мы  щIыналъэм  зыщызыубгъуа Урысейм  и   гъунапкъэ  хъуащ.   

Дэ  дызыбгъэдыхьа    Псыжь    Iуфэм    деж     быдапIитI,  зыр    адрейм  пэщIэту,  Iуфэ   зырызым   Iутт.  Мыбдежым   абыхэм    ятеуэну   загъэхьэзыру  фэ  зытет   шэрджэс   гупышхуэм   дащыIущIащ,  ауэ  си  гъусэхэм  къазэрыфIэщIымкIэ   абыхэм  апхуэдэфэ  зытрагъэуэну  хуейуэ  аркъудейт.  Уатеуэныр  акъылыншагъэт:  быдапIитIри  топкIэ  узэдат. Шэрджэсхэм   шы,  фоч,  кIэрахъуэ,   маисэрэ   сэшхуэрэ    фIэкIа    яIэтэкъым.  БыдапIэхэм  зэрытеуэну Iэщэу  яIэщIэлъыр фоч  къудейт. Я  хахуагъэр   делагъэм   пэгъунэгъут.  Яшхэм  зытрадзэри,  шэрджэсхэм  быдапIэхэм  лъэныкъуэ  зырызкIэ  бгъэдыхьэн   щIадзащ.   Ахэр  лъагъуэ  нэшэкъашэкIэ  псынщIэу  бгъэдыхьэрт  щIы   зэтетхъуам,  къалэм  пэгъунэгъубзэ  зэрыхъуу,   фочыр зэ ягъауэрти,   занщIэу  къыIужыжхэрт.  Апхуэдэ  теуэкIэм  быдапIэхэми  абыхэм  дэсхэми   зыгуэр  ярищIэн   шынагъуэ   щыIэ   къыщIэкIынтэкъым.  Фоч   зыбжанэрэ  ягъэуа   нэужь,   быдапIэм  топкIэ   къызэрыдэукIыр  зэхэтхащ.  

Герцогым  адыгэхэм  чэнджэщ  яритащ  теуэр  къагъэувыIэну, псом хуэмыдэу  уIэгъэ  зыбжанэ  зэрахэтыр  щынаIуэкIэ. Дэ  тлъагъум тепщIыхьмэ, яукIа  щыIэтэкъым. Теуахэм  я  зым  и   Iэр  уIэгъэу къызбгъэдыхьащ. Дохутыру сыкъыфIэщIа си  гугъэщ. Адрейр нэхъ тхьэмыщкIэжт, абы  и  куэм техуа  шэр  хэнат. Сэ сфIэгъэщIэгъуэныр ар къызэрыхахыжыну   щIыкIэрт.

Ныбжь зиIэ  дохутырым  шотландхэр  «цы  къэлътмакъкIэ» зэджэ хъуржын  иIыгът. Абы  сэм  ещхь  гуэр  къыдихри,  шэр къыхихыжын щIидзащ. Шэр  къупщхьэм  хыхьэри,   тIэкIуи  зиупIышкIуат. Ар къыхахыжыху   шэрджэс   уIэгъэм   и  фэр зэрыпыкIам    гу лъыстащ.  Апхуэдэ  Iэмэпсымэ   пхъашэр   егуауэу   къыщIэкIынт. Ауэ ар пыгуфIыкIыурэ  и  хъуреягъкIэ  щытхэм  ядэуэршэрырт. И   бэшэчагъыр  згъэщIагъуащ икIи герцогым и пщылI Лука абы и щхьэусыгъуэмкIэ сеупщIащ. Лука  зэрыжиIэмкIэ, ар къэдзыхэу щэIуатэмэ е кIиятэмэ, зэрымыцIыхухъу  нэсыр  къраIуэкIыу,      занщIэу  цIыхубз   щыгъын   къыщатIэгъэнут. (Тэрмэшым  зыгуэр  мытэмэму   къыгурыIуауэ  худогъэфащэ – Ч. М.))

А щIыпIэр шэрджэсхэр къыткIэлъыкIуатэурэ дыбгынэри, къыкIэлъыкIуэ  махуэм, жэпуэгъуэм  и  4-м  Суджук-къалэ  дынэсащ,  абы   дызэрыса  Highflyer   кхъухьыр  щыIэт.   Суджук   Шэрджэс   хэкум   и  Iуфэм   хуэзэ  псыдэуапIэ  бгъэдыхьэгъуафIэ   зыбжанэм   я  зым  Iусщ.  Ар   Iэнэпэ  и  ипщэрабгъукIэ   къыщылъ   япэ  жылэщ.  Абы  дынэса  нэужь,  къуажитIри зэпызыщIэ гъуэгум дытехьащ. Ар урысхэрат пхызышар. ДыкIуэурэ, шэрджэсхэм  зыщахъумэн папщIэ яухуа быдапIэ гуэрым дынос.  Нэщхъеягъуэ  дауэдапщэ  дрихьэлIати,    дыкъыщымыувыIэу   хъуакъым. ЛIар   щIалъхьэу   аратэкъым,  махуэ   зыбжанэ   и    пэкIэ   дунейм  ехыжар  зэрагъэлъапIэ   гуэру  аркъудейт.  Хуэбгъэфащэ  зэрыхъунумкIэ, тхьэмахуэ, мазэ  бжыгъэм къриубыдэу мыбдежым блэкI псори дунейм ехыжагъащIэм папщIэ зэхашэ  зэхуэсхэм  хэтын  хуей  хъунут.

           «Буза»  зи   цIэ   зыгуэрым   дыщефащ  абдежым.  Ар  узижагъуэн  и   махуэт, къызыхэщIыкIари сщIэркъым. Калторп  ар  мазутI  е  хьэфэ  зыхэгъэткIухьа    сэху   пхъашэу   хуигъэфэщащ. ИгъащIэм   нэхъ   псыхэкI  гущыкIыгъуэ    сIухуакъым.

           Ауэ  дызэгупсысым   емылъытауэ,  лIам  и  хьэтыркIэ абы демыфэу хъунутэкъым, ар   хэту   щытми. ДауикI,  дэ  бысымхэр  зыщыдгъэIеиныр ди мурадтэкъыми,    шэ   къызыхахыжу  дызрихьэлIа   шэрджэсым   дрещхьт. А   ткIуаткIуэ   Iей   дыдэм   дефэурэ   дыгуфIэн хуейт,  ди   нэгур  зэхуэтшэнкIэ Iэмал  иIэтэкъым. Ди  гур зэрыдгъэтIысыну  диIэ  закъуэр  инджылызыбзэкIэ  хуиту  дызэрыпсалъэрати, псалъэ   гуащIэхэм   дыщысхьакъым.

             Жэпуэгъуэм  и   5-м   Суджук-къалэ   дыдэкIыжри,   и  6-м    Геленджик дынэсащ,  ар  Суджук  тIэкIу ипщэIуэкIэ къыщылъщ. ГурыIуэгъуэщ   а   щIыпIитIри   урысхэм   къызэрагъэнар.  Суджук, е ахэр иджы  зэреджэм хуэдэу  жыпIэмэ – Новороссийск – зэман  дэкIмэ,  кхъухь тедзапIэ  бэлыхь  къызыхэкIыну бгъэдыхьэпIэ  тыншщ. Эскиз сщIахэм  якIэщIэстхахэм  сыщеплъыжкIэ    къызощIэж  дэ,  быдапIэ   Iэпхъуэжахэм дыIухьэурэ,  хуэм-хуэмурэ  Сыхъум-къалэ  пэгъунэгъу дыхъуу, ипщэкIэ дызэрыкIуэтар.    Iуфэм  Iут   ди   дзэ  кхъухьхэм  я  зым,   «Циклоп»  жыхуаIэм,   дису  иужькIэ  аргуэру  ищхъэрэкIэ  дунэтIри   щIыналъэм  и  кум  дыкъыщыхутащ.  Абы  иджы  Highflyer кхъухьри  и  гъусэт. Мы   щIыналъэм   пыщIауэ  щытын,  хэкурысхэм  я   политикэр  зыхуэдэм  щыгъуэзэн  папщIэ,  ди  тепщэхэм   къаутIыпща     консул  Лонгворт   Шэрджэс   хэкум   къакIуэу  тхылъ  зэритхыж  зэман  лъандэрэ  зекIуэрт  а  кхъухьыр. Сыту  жыпIэмэ,  зауэм  адэкIи   зиубгъумэ,   мыбы  британ  армэр  къыщрагъэтIысыкIыну  жэрдэм  зыщIхэр  щыIэщ,  ар  къыщыхъунур  къыкIэлъыкIуэ  илъэсыр ара   къыщIэкIынщ.  Кэмпбелл  Колин   зи   унафэщI   бгырыс  дивизэм   и   гугъу   ящI а  Iуэхум  теухуауэ.  Сэ къызэрызгурыIуэмкIэ, «Циклоп»-р къыщIаутIыпщар Лонгворт унафэщIхэм  яхуэзэну Iэмал иIэн  щхьэкIэт.  А зиусхьэныр  ди  гупым   къыхыхьэжри,    зекIуэ   гуэрхэм    къыддыхэтащ. 

Иджыри  гъусэ    къытхуэхъуат   а  зэманым    цIэрыIуэ   хъуа  Лоренс  Олифант.   Ар  зауэр   къэмыхъей  щIыкIэ   Кърымми,  Севастополь  нэгъуни   щыIат.   Зауэр   щекIуэкIым   абы      «Хы   ФIыцIэм  урысхэм щаубыда   Iуфэхэр»  тхылъыр  итхащ.  А  зэманым  Кърымым  теухуауэ  ящIэр  мащIэ   дыдэти, тхылъыр  зэрапхъуат.  Иджы  Олифант  аргуэру  хы  ФIыцIэм  техьауэ   арат,    хъыбарыщIэ   зэхуихьэсын    папщIэ.  

              ИщхъэрэкIэ    дыщызэхэзекIуэху   адыгэ   хабзэхэм   дыкIэлъыплъыну  Iэмал   диIащ.  Шууэт   къызэрыткIухьри, адыгэ   уанэ    къэзмыгъэщхьэпэу  хъуакъым.  Шы  ныбэпх   папщIэу   къагъэсэбэп   фэлъырхэр  зэпычри,      уанэм   сригъусэу  шым  сыкъещэтэхат.  Насып   сиIэу, къысщыщIаIакъым.  Илъэс зыбжанэ  дэкIа  нэужь,  Олифант  Лоренс  «Хэкупсэхэмрэ  хы   хъунщIакIуэхэмрэ» тхылъ  итхыжащ.  ХэкупсэкIэ   ар   зэджэр   шэрджэсхэрат.  А  тхылъым   Олифант   къыщыткIухьа   щIыпIэхэм щытопсэлъыхь,   си    уанэр   щIэх-щIэхыурэ   къещэтэхыу  зэрыщытами и гугъу  щещI.    Инджылыз   уанэ    къыздэзыщтахэр   щыуатэкъым.    Ди  гъуэгуанэр  лъагъуэ  пхыубыкIа  фIэкIа,   гъуэгу  здэщымыIэ  щIыналъэм  пхыкIырт. Iуащхьэхэм  дыдэкIуеин,  мывэ   зэтетхъуахэм  дрикIуэн,  псыежэххэм   дызэпрыкIын   хуей    хъурт.  

Япэ    жэщым   адыгэхэм    я    цIыху    гъэхьэщIэкIэр   фIыкIэ дгъэунэхуну  Iэмал   дгъуэтащ.   Iуащхьэхэм    дрикIуэурэ    гъуэгуанэ    кIыхь   зэпытча   нэужь,  пщым   и   хэщIапIэм   дынэсащ.  Ар  зи   блынхэр   ятIэкIэ   яя      бгъэныщхьэ   унэ   зыбжанэт,   языхэзыр   хьэщIэщу.  ЦIыху   хамэхэм    папщIэ   лэгъунэ   лей   яIэныр   зи   щхьэгъусэхэм,  цIыхубз  псоми  пщIэ  яхуэзыщI   муслъымэныфIхэм  я  хабзэщ. Зи   гугъу   сщIыр  зи    лъэгур   ятIэкIэ  къищIыкIа,   ардыдэмкIэ   щIа   дапхъэхэр,  алэрыбгъу  е  шхыIэн  тепхъуауэ,    зиIэ   унэ  цIыкIут.  А  дапхъэхэр   махуэм    тэхътэбану,  жэщым   гъуэлъыпIэу   къагъэщхьэпэрт.

ХьэщIэ  шхыныр   зэрагъэхьэзырыр  мыпхуэдэущ. Зыгуэр макIуэри  мэл  е   бжэн  къеубыд, ар   фIагъэжри  пщыхьэщхьэшхэу  япщэфI. Абы  сыхьэтищ-плIы  ехь,  ауэ  упэплъэху  узэрытеури  шэрджэс   хабзэм  щыщщ. Дэ  зэхэтхырт  гъунэгъуу  щыт  унэм  бзылъхугъэхэм щIакхъуэ  къызыхащIыкIыну   нартыхухэр  зэрыщахьэжыр. Зэи   сымылъэгъуахэр  си  нэгу  зэрыщIэкIым  пщыхьэщхьэшхэм  сызэрежьэ  зэманыр  тыншу  ирызигъэхьэкIащ.  СигукIэ  Инджылым  и  лъэхъэнэм   сыIэпхъуэжат, си  хъуреягъкIэ  щыслъагъу  псори Ибрэхьим лъапIэр  щыпсэуа   пасэрей  зэманрауэ    къысфIэщIырт.

            Ерыскъыр   хьэзыр   зэрыхъуам   и   япэ    нэщэнэр   псы   зэрыт  жэз  гуэгуэн, тепщэчышхуэ,  напэIэлъэщI  иIыгъыу      ди    бысымыр   къызэрыщIыхьарат.  Гуэгуэным   ит   псымкIэ  псоми  я Iэхэр яригъэтхьэщIащ.   ЗэрызыттхьэщIу  бысымым  ерыскъыр   къыщIихьащ.

                    Шэрджэс  хэкум  Iэнэхэр   къыщагъэщхьэпэркъым. Абыхэм  я  пIэкIэ дэ шэнткIэ дызэджэм ещхьу зыгуэр зэрахьэ. Ар  хъурейщ,  футитI хуэдиз и къэухьу,  апхуэдиз  дыдэкIэ  щIым  къытеIэтыкIауэ.  Абы   щIым  ущысу  утешхыкIыну  тыншщ. Дэтхэнэ  зы  Iэнэ  хъурейри тепщэчышхуэм хуэдэт.  

         Нартыху    гъэвар   Iэнэм   Iуащхьэм    ещхьу   къытракIутэри, абы  и   кум  шыпс    зэмылIэужьыгъуэхэр  зыщIэт   лы   иралъхьащ. (Мыбы зи гугъу ищIыр  пIастэ къыщIэкIынщ – Ч. М.)  Нартыхур   икIи   хьэкъущыкъут  икIи   шхыныгъуэт.  Ерыскъы   куэд  къахьакъым,  мэлыл  зэрылъ   апхуэдэ   нартыху  Iуащхьэ   зыбжанэ    фIэкIа.  

 БысымыфIыр къызэращIэр Iэнэм  яхьа  ерыскъым  и  бжыгъэмкIэщ, аращ екIуэкI  псори  ямыгъэлъагъуэу  щIэмыхъур.  Адыгэ  хабзэмкIэ  фIыгъуэу  щы  щыIэщ:  маисэ  жан,  бзэ   IэфI,  Iэнэ  (ерыскъы зэмылIэужьыгъуэ)  плIыщI.  Япэрейр  хахуагъращ. ЕтIуанэр – псэлъэкIэ пщIэныр.  Ещанэр – хьэщIэм  узэрыхуэфIращ.  КъуэкIыпIэм   «плIыщIым»   къыщрагъэкIыр   гъунэ   зимыIэ  бжыгъэщ.             

          Пасэ   зэманым   псэуа  Ибрэхьим  лъапIэр  и   хьэщIэхэр  шхэху  жыгым   бгъэдэту    зэрыщытам   хуэдэ  къабзэу,  ди   бысымри   шхэн  духыху  къыдэплъу  щытащ.  Дэ  лы  Iыхьэ  нэхъыфIыр   бысымым  лъыдгъэсыныр  захуагъэу  къэтлъытащ.   Езыми  ерыскъыр   къищтэщ, лъэныкъуэ   егъэзауэ   ишхри     къытхыхьэжащ.

            Абы  аргуэру   пасэрей  зэманыр  сигу  къигъэкIыжащ. Гомер,   Одиссей щытепсэлъыхьым, ар  Алкиной  пащтыхьым  деж  щекIуэкIа махуэшхуэм  зэрыхэтар  игу  къыщигъэкIыжкIэ  жеIэ  абы  Демидокус-джэгуакIуэм  папщIэ  Iыхьэ  нэхъыфIыр  къипигъэжауэ  зэрыщытар. Хъыбарым  и  купщIэр  джэгуакIуэр  Iэнэм   зэрымытIысыр   арат.  Ди   дежкIэ   Iыхьэ  нэхъыфIыр  псыгъуэу  зэпыгъэжауэ   Iэнэм  телъ  мэл  кIапэ пшэрырат. Дыщежьэм  сэрэ  гуахъуэрэ къыздэтщтэну дигу къэкIыжатэкъыми,  ушхэныр  тынштэкъым.   Шхэн  зэрыдухыу, бысымым аргуэру  ди   Iэхэр   дигъэтхьэщIыжащ.

          Мэл  зыбжанэ  фIамыгъэжу щIэмыхъуар   иужькIэ   гурыIуэгъуэ  хъуащ. Герцогым Тыркум  къыщратауэ дэфтэр иIыгът,  и щIыхьыр зэрылъагэр  къигъэлъагъуэу. Урысхэм  абы  щыгъуэ  а   Шэрджэс  хэкум  и  Iыхьэр иджыри   яубыдатэкъым, фоч  уэгъуэм и  жыжьагъкIэ я быдапIэхэм  къыпэщылъ  щIыпIэхэм  ауэ  сытми  кIэлъыплъ  къудейт. Абы къыхэкIыу,   сулътIаныр тепщэу зылъытэ шэрджэсхэр сыт  щыгъуи,  дэнэ  дыкIуэми  къыткъуэтт,  пашэу  фэ  зытет  цIыхуитI-щы ящIыгъуу.  

Шхэн духыу дыкъызэрытэджыжу, абыхэм я шхэгъуэ хъуащ, иужькIэ цIыху къызэрыкIуэхэр  тIысащ, сэ  шэчышхуэ  къытызохьэ а мэжалIэ къомым зы  мэлыр  зэрарикъуам.  Псори  зэфIэкIа  нэужь, хьэхэм  къупщхьэхэр яIэрыхьащ.

          ХьэщIэщхэм  бзылъхугъэхэр  тлъагъуну Iэмал  щыдиIакъым. Бзылъхугъэ  дахэхэмкIэ  цIэрыIуэ  щыналъэм  дыщыIэ пэтми,  абыхэм  даIуплъэну   зы   Iэмали  къытхуихуатэкъым,  кIуэ,  бостеикIэ  гуэр блэкI  пэтрэ  тлъэгъуа   фIэкIа.

          Шэрджэсхэр  муслъымэнхэщ, аращи  хьэрэмхэр (бзылъхугъэхэр зыщIэс унэхэр)  къагъэщхьэпэ.  Мыхэр  Бегъымбарым  и   псэукIам  ерыщу  тетхэм  ящыщу  къамылъытэми,  абы   къикIыркъым  бзылъхугъэм  епха   хабзэхэр  нэхъ  къагъэтIасхъэу.  Ауэ ар  узытепсэлъыхь   мыхъун  Iуэхут,  дэри  гурыщхъуэ  къыщIытхуащIын   щхьэусыгъуэ  къыддалъагъуну дыхуейтэкъым.  КъуэкIыпIэм  дызэрыщыIэр  тщIэжырти,   бзылъхугъэхэр – дыкъыщыувыIа  унагъуэм  щыщхэр - тлъагъуну  дыщыгугътэкъым.  Ауэ зэ закъуэ - ди бысымым и унэр сурэту сщIыну мурад  щысщIам – сызыщIэхъуэпсар  къызэхъулIауэ  жыпIэ  хъунущ.  

          Сурэтым сыпэрысу, бжэм  пэгъунэгъуу  цIыхубз  фащэ зыбжанэ къэслъэгъуащ.  КъызэрыщIэкIымкIэ, ар сурэтыщIым и  лэжьыгъэм дихьэха хъыджэбз зыбжанэт. Къызбгъэдыхьэну тегушхуа нэужь, унэм и сурэтыр сщIын сыухри, хъыджэбз цIыкIухэм я зым и  сурэт сщIын щIэздзащ. Абы бзылъхугъэхэр игъэпIейтеящ. ИужькIэ  хъыджэбз  нэхъ балигъым и сурэт сщIащ. Абы  псори  нэхъри   нэхъ   нэжэгужэ  ищIри,  иджыри   хъыджэбз зыбжанэ  къыIухьащ. Сурэт  щIын   щыщызгъэтар  цIыхубзу  унэм  щIэсым я теплъэр тхылъымпIэм  къытещ  хъуа   нэужьщ. Си   гъусэу  хьэщIэщым   щIэсахэр  къаплъэрт.  Бзылъхугъэхэм сыкъаухъуреихьа нэужь, тегушхуэхэри, япэщIыкIэ   герцогымрэ абы и пщылI  Лукарэ  къыдбгъэдыхьащ, иужькIэ адрейхэри  къыщIэкIащ.

          КъахуэкIуар ягъэхьэщIэным   апхуэдиз  мыхьэнэ щрат щIыналъэм пщIэ  къызэрыпхуащIам   щхьэкIэ  ахъшэ  сIыфх  щыжыпIэныр  лейт.  Ауэ тыгъэ  яхуэпщIыныр хабзэт. Герцогым  данэмрэ фэмрэ къыхэщIыкIа хьэпшып зэмыфэгъу гурхэр къыздищтат:  сэхэр, лэныстэ цIыкIухэр, мастэхэр, «бзылъхугъэ гъусэкIэ» зэджэ хъуржын  цIыкIухэр. Пщащэхэм гуфIэгъуэр  зэрахьэу   ахэр   иратащ.

          Иджыри   зэрэ-тIэурэ  унэхэм  я  теплъэр   сщIын   щIэздзат,   абыхэм  щIэс  цIыхубзхэр  къыщIэзгъэкIын  фIэкIа  нэгъуэщI  Iуэху  зезмыхуэу.  Апхуэдэу   фIэкIа   я    фащэхэр  сщIыну  Iэмал  сиIэтэкъым. Егъэлеяуэ дахэщ зыхужыпIэн  хъыджэбз  гуэрхэм гу  ялъыстауэ схужыIэнукъым, ауэ сэ слъэгъуар  мащIэт, Iуэху  еплъыкIэ фIэпщыным  нэсыртэкъым. Си  эскизхэри сурэт  нэгъэсауэ  щыттэкъым,  ящыгъхэр къэзгъэлъэгъуэн  папщIэ сщIауэ жыпIэ   хъунущ.

          Гъуэгу  дыздытетым  АрдиллеркIэ  зэджэ   щIыпIэ  гуэрым  дгъэзэжа щхьэкIэ,   абы   кхъухьхэр  къыщытпэплъэртэкъым.  Махуэ  е  махуитIкIэ зыдгъэгувэн  хуей  хъуащ  абы  къыхэкIыу.  БыдапIэм  и  унафэщIыр  Сыхъум-къалэ  и  дзэр  и  гъусэу  къэкIуа  Омар-пащэ  деж  кIуати,  сэлам къыдихыну и  щхьэгъусэр   къыщIэкIащ.

          КъызэрыщIэкIымкIэ, абы  дигъэшхын   иIэтэкъым, хугу  гъэварэ   шхурэ фIэкIа.  А тIури   ди  хъудырхэми  дишхухэми   ещхьтэкъыми, Олифантрэ  сэрэ  дымышхэххэныр нэхъ къэтщтащ, ауэ гъуэгуанэ кIыхь зэпызыча  герцогымрэ  адрейхэмрэ  яшхащ,  къазэремэщIэкIым  щхьэкIэ къамыгъанэу.  

          Гуащэр ди деж къыщIэкIакъым, псы къыщIихыуи зыдигъэтхьэщIакъым,   хьэщIэм  хуащI  хабзэ  гулъыти  дигъэлъэгъуакъым,  ауэ  шым  тетIысхьэри   джэдрэ  джэдыкIэрэ  къилъыхъуэну   хьэблэм хыхьащ. Гуэдзу  мащIэт  мы  щIыпIэм  щагъэкIыр,  абы  и  пIэкIэ хугу къагъэсэбэпырт. Джэдрэ  джэдыкIэрэ  къызэригъуэту, абы псори  ди  деж  къригъэхьати,  Олифантрэ  сэрэ    занщIэу   джэдыкIэхэр  дэп  пщтыркIэ  дгъэжьащ.

            Зэгуэр махуэшхуэ гуэр  ягъэлъапIэу срихьэлIат. Шэрджэсхэр блэкIырт. Шу  бжьыфIэ  гуэрым  и  гупэкIэ  шым  бзылъхугъэ  къытест. Сэ    ди   гупым   сатежри,   сурэт зэрысщIыну  Iэмэпсымэхэр къэзгъэхьэзырын щIэздзащ. Ауэ   истхъэнуIауэ  сыхунэсатэкъым, нэхъыжьыфэ  зытет  лIы  гуэрым  сщIэр  къыгурымыIуэу  е   къыгурыIуарэ  фIэигъуэджэу  къыщыдбгъэдыхьам. Зэрымыарэзыр  къигъэлъагъуэу,  ар  и шым  елъэдэкъэуэри, еужьэрэкIыну псоми  унафэ яхуищIащ.  Сэ япэщIыкIэ зыри  къызгурыIуакъым, ауэ,  къызэрыщIэкIымкIэ,  нысашэ екIуэкIыу арат.             Шэрджэс   хэкум  иджыри  нысэхэр  ирахьэжьэу  пасэрей  хабзэхэр  щызокIуэ,  сэри  си   нэгум  щIэкIыр  а  хабзэжьым  и   зы  Iыхьэт:  нысащIэр псэлъыхъум     ирихьэжьауэ      ихьырт.

Шэрджэс  хэкум   и  ищхъэрэкIэ  пасэрей  зэман  дыдэм  ягъэува  кхъэлъахэхэм  дыщрихьэлIащ      зэгуэр.   Ар    мывэ   Iуащхьэу   зэтелъ бэнхэм  ящыщт.  Шэрджэс  хэкум  щыжаIэжхэм   уедаIуэмэ, мы щIыпIэм зэгуэр иныжьхэмрэ испыхэмрэ  щыпсэуащ. Иныжьхэм испыхэр а мывэ лъэхъуэщхэм  щаIыгът, блыным хэщIыхьа  гъуанэ цIыкIухэмкIэ  шхын хуралъхьэурэ  ягъашхэу. Плъагъухэмрэ  абы  ещхь нэгъуэщI  щапхъэхэмрэ   ятепщIыхьмэ, а  гъуанэхэр дунейм  ехыжахэм   гъуэмылэ  хуащIу щIэзылъхьэхэм   ещхьщ.             Си   альбомхэм   кхъэлъахэ зыбжанэм  я  сурэт   итщ   I855 гъэм жэпуэгъуэм  и  I8-м  сщIауэ.  Адыгэхэм   Екъуб-Бэч  зыфIаща  Лонгворт,  Белл  къитIыжа   кхъэлъахэ  Iуащхьэм   кхъуэщыныфэ  къутахуэ   зыбжанэ   фIэкIа     къыщимыгъуэтауэ   жеIэ.