Пушкин и таурыхъхэр

Бдзэжьеящэмрэ бдзэжьей цIыкIумрэ я таурыхъ

ЗэзыдзэкIар Тхьэгъэзит Зуберщ

(пычыгъуэ)

Егъэзэж тенджыз Iуфэми,  дадэ

Елъагъу хуэмурэ хыр къэукъубейуэ,

Дыщэ бдзэжьей цIыкIур къреджэ,

Ар къосылIэ псы Iуфэм, къоупщIыр:

«ЖыIэ, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

Ирет дадэ жэуап, щхьэщэ ищIу:

«КъысхуэщI гущIэгъу уэ, бдзэжьей гуащэ,

Сэ фызыжьыр къыстохъущIыхьыр,

Гупсэхугъуэ лъэпъ къызитыжкъым:

Iэмалыншэу хуейщ ар хьэкхъуафэ.

Дыдейр кхъахэщ, гъущIащ, зэгуохупэ».

Жэуап къетыр дыщэ бдзэжьейми:

«Дадэ, кIуэж, уиIэу бжы хьэкхъуафэщIэ!»

КъокIуэж  дадэ нанэ и дежи,

ХьэкхъуафэщIэ итщ фызыжь пащхьэм.

Нэхъ Iеижу хъийм йокIри, нанэ:

«Ахьмакъ дыдэ ухъуащ сэ слъагъур.

КъелъэIухуэр хьэкхъуафи къокIуэжыр!

А хьэкхъуафэм уэ куэд къыпхуищIэни!

Гъэзэж псынщIэу, делэIуделафэ!

Щхьэщэ хуэщIи, къеIых унэщIэ».

 

Егъэзэж тенджыз Iуфэми, дадэ

(Къэутхъуащ, зэрызохуэ толъкъунхэр).

Дыщэ бдзэжьейм йоджэ аргуэру.

КъесылIащ бдзэжьей цIыкIури,

КъоупщIыр:

«ЖыIэт, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

Ирет дади жэуап, щхьэщэ хуищIу:

«КъысхуэщI гущIэгъу  уэ, си бдзэжьей  гуащэ,

Нэхъ Iеижу нанэ икIащ хъийм,

Гупсэхугъуэ лъэпкъ къызитыжкъым,-

КъынтIэ-къынтIэу щIолъэIур унэщIэ».

Жэуап къетыр дыщэ бдзэжьейми:

«Тхьэр уи гъусэщ – кIуэж уигу хомыгъэщIу,

Хъунщ зэрыхъуIам – унэщIэ фиIэнщ фэ».

 

Егъэзэж и щIыунэми дадэ,-

И лъэужьи щIыунэм щыIэжкъым:

Итщ и пащхьэ зэщысыкIыжу

УнэщIэ, чырбыш уэнжакъ тетыжу,

ТхыпхъэщIыпхъэм щIегъанэ бжей куэбжэр.

КъыIусщ нанэ щхьэгъубжэм.

Къыхуолъыр

Дадэм ар –

Дрепхъей абы сабэр:

«Делэ дыдэ ухъуащ, ахьмакъ дыдэ!

КъысхуокIуэж къелъэIухуэри унэ.

Гъэзэж псынщIэу,

щхьэщIэ хуэщI бдзэжьей цIыкIум:

Сыпсэун унэIуту сыхуейкъым,

Гуащэм хуэдэу сыхуейщ сыпсэуну!»

 

Егъэзэж тенджыз Iуфэми, дадэ

(Хыр пIейтейщ, къоукъубей и толъкунхэр),

Дыщэ бдзэжьей цIыкIур къреджэ,

Ар къосылIэ псы Iуфэм, къоупщIыр:

«ЖыIэт, дадэ, сыт нэхъ ухуей уэ?»

«Къысхуэгъэгъу уэ, си бдзэжьей гуащэ,

Гупсэхугъуэ лъэпкъ къызитыжкъым,

Делэ дыдэ хъупащ си фызыжьри,

УнэIуту хуеижкъым псэуну.

Хуейуэ жеIэ псэуну ар гуащэу».

Дыщэ бдзэжьейм къетыр жэуапу:

«Тхьэр уи гъусэщ, кIуэж уигу хомыгъэщIу!»

 

КъокIуэж дадэ фызыжьым и дежи,

Сыт къалъагъур и нэм?

Тетщ бжэщхьэIу лъагэм нанэ, зэщосыкIыр,

Гуащэ фащэм ищIауэ нэхъ уардэ.

Дыщэ Iэлъын цIыкIухэр фIэлъщ  Iэпхъуамбэм.

Лъыгъщ и лъакъуэм вакъэ плъыжь дахэ.

ЛIыщIэу, унэIуту къащхьэщытхэм

ЯхуоткIий ар – я щхьэцыкIэм  къоIэ.

Дадэ, абы щхьэщэ хуищIу, жеIэ:

«Сэлам гуапэ узох, гуащэ лъапIэ!

Хъуагъэнщ иджы уи псэр арэзы уэ!»

Ауэ нанэр къокIий, ещI унафэ:

«КIуэи шэщри, гуэщри къэтхъу уэ къабзэу!»

 

ДокIыр зы тхьэмахуи, тхьэмахуитIи.

Нэхъ делэжи мэхъу фыз ахьмакъыр,

Ехур бдзэжьейм деж аргуэру:

«КIуэи щхьэщэ хуэщI уэ бдзэжьей цIыкIум,-

Гуащэу сыщытыну сыхуеижкъым,

Сыхуейщ пащтыхь-гуащэ сэ сыхъуну!»

Къэшынауэ ещIыр щхьэщэ дади:

«Мыр сыт, уикIыпаи уи мэсхьэбым.

ЗыпIыгъыфкъым уэ е  упсэлъэфкъым.

Укъэнэнщ уэ жылэм я ауану!»

Дадэм и напэр къыхурехулэкIыр:

«Мыжьыкъ, куэдрэ укъызэдэуэну?

Плъагъукъэ уэ, сэ срагуащэщ псоми!

ДахэкIэ тенджызым умыкIуэнум,

ПщафэкIэ сэ уезгъэлъэфынщ мыдэ!»

 

Дадэ макIуэ тенджызым аргуэруи,

(Тенджыз щхъуантIэр щылъщ зэщIэуфIыцIауэ).

Дыщэ бдзэжьейм, аргуэрыжьти, къоджэ:

«Иджы сыт нэхъ ухуей уэ, дадэ?»

Щхьэщэ ищIу ет жэуапыр дадэ:

«Дыщэ бдзэжьей цIыкIу, гущIэгъу къысхуэщI уэ,

Iэл къэхъуащ аргуэру си фызыжьыр:

Идэркъым щытыну гуащэу,

Хуейщ къэрал псом и тепщэну!»

Дыщэ  бдзэжьей цIыкIум жэуап къетыр:

«ХомыгъэщI уигу, кIуэж уэ, Тхьэр уи гъусэщ!

Ирехъу ар зы къэралыгъуэ тепщэ».

 

 

Пащтыхьыпхъу лIамрэ пелуаниблымрэ

(пычыгъуэ)

ЗэзыдзэкIар Къагъырмэс Борисщ

 

Пащтыхь ежьэм къанэ гуащэм

Кърехыж сэлам гуапащэу.

И лIым пэплъэу гуащэр щысщ,

Дэплъу ар щхьэгъубжэм Iусщ.

Жэщи махуи и лIым поплъэ,

Гъуэгухэр нэкIэрэ изащ,

Плъэурэ, и нэхэр узащ.

ЛIыр къэсыжкъым, плъэми гуащэр,

Гъуэгум тетыр борэн жьапщэрщ,

Уэсыр губгъуэм щотIысэх,

ЩIыр хужьыбзэ мэхъур щIэх.

БлокI мазибгъу, щхьэгъубжэм Iуту

Фызыр, гъуэгум еплъ зэпыту.

Къос и пIалъэри, жэщ хъум –

Тхьэм къретыр гуащэм пхъу.

Апхуэдизу зыпэплъауэ,

ЩIыпIэ жыжьэхэм щыIауэ,

ИлI пащтыхьыр къопсыхыж,

Адэ хъуауэ ар къосыж.

Гуащэр и лIым мис Iуоплъэжыр,

Хьэлъэ дыдэу мэбэуэжыр,

И гуфIэгъуэр хуэмыхьау,

МалIэ ар, шэджагъуэ хъуау.

Хуэщыгъуащ абы пащтыхьыр,

ЦIыхухэм ар яфIэгуэныхьу.

ПщIыхь купщIэншэу гъэ блэкIащ,

НэгъуэщI фызи къишэжащ.

Пэж жыпIэнум, къупщхьэ гуащэу,

Ар цIыхубз зэкIужт, дахащэт.

Лъагэт, пкъыфIэт икIи хужьт,

АкъылыфIэт – ари IупщIт.

Ауэ ар щIыкIэншэт, пхъашэт.

Нэхъ дахэжхэм хуэдзэлашхэт.

Абы иIэт гъуджэ гуэр

Хуиту псалъэу, ищIэу бзэр.

ЗэпсэлъылIэр фызыр фIыкIэ,

Зыхуэгуапэр мис а гъуджэрт.

Зэштегъэууэ а зырт иIэр.

Зигъэдахэурэ жриIэрт:

«Гъуджэ цIыкIуу сэ си нэху,

Пэжыр уэ умыущэху:

Сэркъэ псоми я нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр?»

Гъуджэм псынщIэу жэуап къет:

«Пхуэдэу дахэ дунейм тет?!

Уэрщ, ди гуащэ, псом нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр».

Фызым щIедзэ дыхьэшхын,

И дамащхьэхэр хишын,

Егъэджэгур и нэ цIыкIухэр,

Трегъауэ Iэпэ цIыкIухэр,

Гъуджэм иплъэу мэджэрэз,

ЩымыIэж зыгъэгулэз.

А зэманым, зым къимыщIэу,

Пащтыхьыпхъур къэхъурт псынщIэу.

Удз гъэгъауэ зызэIуихт,

Дыгъэ нур и нэгу кърихт.

НэкIу хужьыбзэт, набдзэ фIыцIэу,

Хьэли иIэт абы фIыщэу.

Лъохъу щауэфIи пщащэм, уей –

Пащтыхьыкъуэу Елисей.

ЛIыкIуэр къос, йопсалъэ адэм.

Бейщи, мылъкум пхъур хегъадэ,

Къалэу тыгъэ блы хуищIынщ,

НэгъуэщI Iэджи дыщIигъунщ.

 

Хъыджэбз хасэм кIуэну гуащэр

Зыкърихыу мэпэщащэ.

Ар и гъуджэм бгъэдыхьащ,

Мыр жриIэурэ иплъащ:

«Сэркъэ псоми я нэхъ дахэр,

Я нэхъ гуакIуэу нэм къыхахыр?»

И жэуапыр гъуджэм сыт?

«Умыдахэу жысIэм - пцIыт.

Ауэ псоми я нэхъ дахэу

Пащтыхьыпхъурщ нэм къыхахыр».

Къэгубжьауэ зефыщIыж,

Бгъэдолъадэ, IэгукIэ йоуэ,

Унэ лъэгум топкIэ, тоуэ,

«Уэри уэ, абдж укъуея!

ПцIыщ къызжепIэр! Ухуеят

Ар дахагъкIэ къыспэхъуну?

Сэ-тIэ хуэфI абы сыхъуни!

Хэт апхуэдэ зылъэгъуар?!

ГурыIуэгъуэщ хужь щIэхъуар:

И анэжьу ныбэ иным

Илъэгъуар уэс хужьырщ и нэм!

Ауэ жыIэт: сыткIи ар

Сэр нэхъ дахэ сыт щIэхъуар?

УмыбзыщIыт: сэр нэхъ дахэ

Щыбгъуэтынкъым мы ди лъахэ.

Сэ къысхуэдэ дунейм тет,

ЖыIэт!» Гъуджэм жэуап къет:

«Пащтыхьыпхъур нэхъ гуакIуэжкъэ,

Нэхъ хужьыжкъэ, нэхъ дахэжкъэ!»

Гуащэм сыт ищIэнт? Губжьащ.

И гур фыгъуэм илыпщIащ.