ЦIагъуэ Нурий

Муслъымэн тхыдэ

Пэублэ псалъэ

Мы тхылъым сызэрыбгъэдыхьар транслитератор бгъэдыхьэкIэущ, сызэрелэжьари апхуэдэущ. Ди лъэпкъым и культурей блэкIам и зы напэ, и зы лъэхъэнэм и пэжыпIэр къэбгъэлъэгъуэн щхьэкIэ, документыр нэгъущI тхыбзэм зэрыралъхьэ щIыкIэм тету зэздзэкIмэ нэхъ тэмэму къэслъытащ.

ХамэбзэкIэ гъэпсар адыгэбзэу зэдзэкIын Iуэхум ди лъэпкъыр иджыри хуэIэижь хъуакъым, иджыпсту ар Iуэху дымыщIмэ, итIанэ кIасэ хъунущ.

ЗэдзэкIыныр лъэпкъхэр зэпызыщIэ, зэрызыгъэцIыху, зэгурызыгъаIуэ Iэмалщ, хэхэс адыгэмрэ хэкурыс адыгэмрэ зэпызыщIэнури, зылъэзгъэIэсынури, зэгурызгъэIэнури аращ. Ди лъэпкъыр латин, хьэрып тхыбзэхэмкIэ зэрытхам щхьэкIи, а тхыбзэхэмкIэ тха ди литературэр иджырей урыс тхыбзэхэмкIэ тхыжын хуей мэхъу, щэнгъасэм хэмыкIуэдыкIын щхьэкIэ. Ар трансли-терацием хиубыдэ лэжьыгъэу щытщи, хьэрып, латин тхыбзэхэр нобэрей ди тхыбзэхэмкIэ дохъуэж. Апхуэдэу дымыщIмэ, къеджэфын дымыгъуэтыжу культурэм хэхунущ.

Хэхэс адыгэм и IэдакъэщIэкIыр зэддзэкIымэ къыдощIэ ар зэгупсысыр, зыгъэнэщхъейри, зыгъэнэщхъыфIэри. АбыкIэ щыгъуазэ дыхуохъу и дунейм, и лэжьэкIэм, и псэукIэм. Хэхэс адыгэ литературэм щыгъуазэ дыхуэзыщIыну Iэмал закъуэу щыIэр зэдзэкIынращ, ар бзэ куэдкIэ тхауэ щытщи. Абы дыкъе-мыджэфмэ, ди тхыдэм щыщ IыхьэфI тфIокIуэд, ди литературэри шыпхъуншэ-дэлъхуншэу къонэ.

Дэри щIыналъэ куэдым дыщикъухьащ, бзэ куэдкIэ дызопсалъэ, бзэ куэдкIэ дотхэ, доджэ. Лъэпкъыр зы зыщIыжри, тIурэ, щырэ изыщIыкIри бзэращ, зэгурызыгъаIуэри, зэгурызымыгъаIуэри аращ. И бзэмкIэ псалъэ лъэпкъыр узыншэщ, и бзэмкIэ мыпсэлъэжыфу бзэ хьэхукIэ зэпсалъэ лъэпкъыр лъэпкъ узыншэкъым, сымаджэщ, сымаджэр лэжэфыркъым. Узым и хущхъуэгъуэ къэзымыгъуэтыфыр хуэмыхущ, хуэмыхуагъэ узым лъэпкъыр щихь къохъу. Зы лъэпкъыр зы зыщIыжыр, зэгурызыгъаIуэр, мамыру зэдэзыгъэпсэур зэпсэлъэныгъэращ. БзэкIэ зэлъэIэсыныр, зэдзэкIыным и къалэн нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ.

 И блэкIам и пэжыпIэр зымыщIэж лъэпкъым и пщэдейр къыхуэщIэнукъым.

Мы тхылъыр гъуджэщ, сурэтщ, дуней тхыдэм щыщ зы Iыхьэ къищу, къигъэлъагъуэу.

ЦIагъуэ Нурий щыпсэуа лъэхъэнэм и лIы щэджащэщ, и пашэщ, хьэрып, латин тхыбзэхэмкIэ тха адыгэ литературэм и зэхэублакIуэщ, и гъуазэщ. А тхыбзэхэмкIэ тха псори тхуэхъумакъым, хъумауэ щыIэ тIэкIури иджырей адыгэбзэмкIэ хъуэжа хъуакъым, хъуэжауэ щыIэри документ зэдзэкIыкIэу зэдзэкIакъым. Тхыдэм ищта оригиналыр документщ, ар, псом япэу, къабзэрэ щыпкъэу зэдзэкIауэ дунейм къытехьа иужьщ итым ущытепсэлъыхьыфынур.

ЩIэныгъей оригиналымрэ къызэрыгуэкI литературэмрэ зэрызэрадзэкI щIыкIэри зэщхькъым. ЩIэныгъей зэдзэкIыным зэдзэкIакIуэм и хуитыныгъэр щыпыухыкIащ. Псалъэр псалъэкIэ зэдзэкIыныр, хъуэжыныр щIэныгъэм къихутакIэщ зэрымыхъур, зэрыщыуагъэр, зэдзэкIыным и къалэн нэхъыщхьэр зэрыхуэмыгъэзащIэм къыхэкIыу: зэдзэкIыным и къалэн нэхъыщхьэр оригиналым итым техуэрэ гурыIуэгъуафIэу щIынращ. ЦIыхум и гупсысэр псалъэ закъуэкIэ къыхуэIуатэркъым, къызэриIуатэр псалъэухакIэщ. Абы щхьэкIэ, сэри, псалъэр псалъэкIэ зэдзэкIыныр къэслъытакъым, псалъэухар къыхэсхащ. Транслитерацэм къэдгъэзэжмэ, зэпызыщIэ-зэпызыгъэкI нагъыщэхэр езы ЦIагъуэм къызэригъэсэбэпам хуэдэуи къэзгъэнащ, схъумащ, мыхьэнэм зэран хуэхъуу къэслъытаращ схъуэжар.

Диалектыр, къэпсэлъыкIэр зы щIыпIэм щыпсэу гупым я теплъэр къэзыгъэнаIуэхэм ящыщ зыщ; ари схъумащ, зэдзэкIын-хъуэжын Iуэхур нэхъ пэж хъун щхьэкIэ, а лъэхъэнэр зыджыну щIэныгъэлIхэм къахуэщхьэпэн папщIэ.

ЕджакIуэм нэхъ и нэгу къыщIэзгъэхьэн щхьэкIэ, къэхутакIуэхэр гугъуехь хэзмыгъэтын папщIэ, ЦIагъуэм и «Муслъымэн тхыдэр» щIэныгъей оригиналу къэслъытэри, тхылъым и напэкIуэцI къэс оригиналыр гупэу, зэдзэкIар и щIыбу стхащ.

Ди тхыдэтххэмрэ ЦIагъуэм и гупсысэкIэмрэ зэтехуэнукъым, ЦIагъуэр урыс щкIуол щеджакъым, ди тхыдэтххэм я егъэджакIуэр урысращ. ЦIагъуэр урыс культурэм щIапIыкIакъым. Ар Сирием къыщалъхуащ, Щамымрэ Тыркумрэ щеджащ. Арауи къыщIэкIынущ, ар къэбэрдей системэм щIыхэмызэгъари, Iумпэм щIащIари. Псалъэм папщIэкIэ, «хамэ», «хэхэс» псалъэхэм къарыкIыр зэмыщхьу къагурыIуэ хъуащ адыгитIым.

Ди къэбэрдей тхыдэджхэр, ахэр я тхыдэм зэреплъымрэ, абыхэм ирагъэджахэр лъэпкъ тхыдэм зэреплъымрэ, ЦIагъуэм а лъэпкъ тхыдэр зэрилъагъумрэ зэтехуэркъым; хэкурысхэмрэ ЦIагъуэмрэ езыгъэджахэр зэрызэтемыхуэм хуэдэу.

Хэкурысым «хэхэс», «хамэ» псалъэхэм къригъэкIыр урыс гупсысэкIэм, урыс культурэм къитIасэращ, къазэрыгурыIуэри апхуэдэущ: Адыгэ гупсысэкIэмкIэ хамэр уи бзэр, уи хабзэр зымыщIэращ, а тIур ищIэ зэрыхъууи, ар хамэжкъым. «Чужой» псалъэм зэхигъэжыркъым цIыхур лъэпкъкIэ: адыгэ жылагъуэм къыдэтIысхьар урысми, хьэрыпми е нэгъуэщI лъэпкъым къыхэкIами «чужойщ». «Чужой» псалъэм псэ зыIутри зыIумытри и зэхуэдэщ: хьэпшыпым щхьэкIи, цIыхум щхьэкIи жыпIэ хъунущ хамэ, «чужой».

Урыс «чужойм» зэхидзыр езым еймрэ имеймрэщ: имей псори чужойщ. Абы хуэдэ гупсысэкIэм цIыху гъэсар гупсысэгъуэ хедзэ, гупсысэр лъабжьэ быдэм, зэпIэзэрытым, зэрытемыщIыхьам щхьэкIэ. А гупсысэкIэмкIэ къыпхуэщIэнукъым абы ейуэ къилъытэмрэ къилъытэнкIэ хъунумрэ. «Еиныгъэр» зэпхар политикэращ. Политикэр техьэтекIщ. Абы гъащIэ кIыхь иIэкъым, зиIэр лъэпкъ хабзэхэращ, ахэр щIыуэпсым и хабзэ зэпIэзэрытым къыхэкIащи. Абы и щапхъэм темыха хабзэм гъащIэ иIэнукъым.

ЦIагъуэр зыщIапIыкIар уи бзэмрэ, уи хабзэмрэ зымыщIэр хамэу аращ.

Гу лъытапхъэщ, урыс-кавказ зауэр къемыжьэ щIыкIэ адыгэхэм къахэтIысхьам, я хабзэр я бзэр къызэращтэу, адыгэ хъууэ щытащ, уеблэмэ, жылагъуэу ибэгъухьырти, цIыху цIэрыIуэхэри къахэкIырт, адыгэ дыдэхэм нэхърэ нэхъ адыгагъи яхэлъу. А Iуэхур нэгъуэщIуи хыболъагъуэ тхыдэм: урыс культурэм щIапIыкIар урысым нэхърэ нэхъ урысыж зэрыхъур. КъезыбжэкIахэм щыхьэт техъуэ куэд тхыдэ блэкIам щибгъуэтынущ. Ауэ, нобэр къэзыгъэщI щытыкIэр пхъуэжын щхьэкIэ, псом япэу, езы цIыхур и псэм текIуэфын хуейщ, армырамэ уи пIэм уиуджыхьыжынущ…

Арауэ къыщIэкIынущ, ди бзэмкIэ деджэжын Iуэхури и пIэм щIиуджыхьыр. Си гугъэмкIэ, сыт хуэдэ щIэныгъэми лъабжьэ хуэхъур езы цIыхуращ, щIэныгъэ къудейкIэ зыгуэри цIыху пхуэщIынукъым. ЦIагъуэм и щIэныгъэм езым щыщ хэлът, лъэпкъ къызыхэкIар и лъабжьэт, ар псом япэ иригъэщыну хуейт; хуейт и лъэпкъыр мыкIуэдыжыну, куэдрэ, узыншэу дунейм тетыну - абы щхьэкIэ цIыху яукIрэ!?

ЗэдзэкIын Iуэхур, псом япэу, псэ лэжьыгъэщ, псэбзэ щIэныгъэщ. Езы ЦIагъуэри, и гуащIэ къызэринэкIари бзэ гурыIуэгъуэкIэ тха хъун щхьэкIэ, псэкIэ, абы упыщIауэ щытын хуейуэ къызолъытэ.

Лъэпкъым и тхыдэр къыщалъыхъуэжыр архивращ, архологеращ, IуэрыIуатэращ. Архивым щIэлъыр документщ. Ар дунейм къытехьэн щхьэкIэ, зэдзэкIыныр Iуэхушхуэу къоув.

Ди лъэпкъ тхыдэм и архивыр къэрал куэдым щыхъумащ, урысеймкIэ щыIэр урысыбзэмкIэ зэфIокI, хьэрып къэралхэм щыIэр хьэрыпыбзэкIи уэсмэныбзэмкIи тхащи, бзитIри пщIэн хуей мэхъу, Тыркум щыIэри уэсмэныбзэмрэ иджырей тыркубзэмкIэ тхащи, бзитIри пщIэн хуей мэхъу. Уэсмэныбзэр тыркубзэщ, хьэрып хьэрфхэмкIэ тхауэ. А бзэр зэрахьэжыркъым, къеджэжыфи куэд щыIэжкъым. Абы нэмыщIауэ, а документхэр Iэрытхщ, зы пэжырытхэм псори теткъым. Абыхэм я зэдзэкIыным гугъехьу ди пащхьэ къралъхьэхэм пэлъэщын щIэныгъэлI диIэкъым, абыкIэ зэхуэдэщ, ди блэкIар зэрытха хьэрыпыбзэ, латиныбзэ документхэми, литературэхэми я зэдзэкIыныр. Си гугъэмкIэ, зэдзэкIын Iуэхур утыку къилъхьэн хуейщ. Ар къэрал унафэкIэ, къэрал къарукIэ мыхъумэ, щхьэзакъуэ IуэхукIэ зэфIэмыкIынщ. Совет лъэхъэнэм зэдзэкIыныр зэрыIуэху щхьэпэр къыщащIэм, Сталиным и унафэкIэ Iуэху ящIри, Горький я тхьэмадэу тхакIуэ, зэдзэкIакIуэ гуп зэрагъэпэщри, лъэпкъ куэдым я литературэхэр, IуэрыIуатэхэр урысыбзэкIэ зэрадзэкIыуэ щытащ, Къэбэрдей нарт эпосри а гупым я фIыгъэкIэ урысыбзэкIи нэмыцэбзэкIи дунейм къытехьащ.

            Си гугъэмкIэ, зэдзэкIын Iуэхур, адыгэ республикэхэм щыIэ ЩIэныгъэхутэ институтхэмрэ, университетхэмрэ, Дунейпсо адыгэ хасэмрэ я пщэм къыдохуэ адрей я къэлэнхэм хуэдэу.

 

                                                                                        Къалмыкъ Аднан

 

ТХЫЛЪУБЛЭ

Адыгэр я бзэкIэ тхэрэ къеджэу, зызыIэта лъэпкъхэр зэрыпсэу щIэныгъэм иригупсысэу ягъэсэн мурадкIэ ЦIагъуэ Нурийрэ Дым Iэдэмрэ тхылъ зыбжанэ къыдагъэкIащ хьэрып тхыбзэхэмкIэ тхарэ адыгэбзэ къабзэу, «Адыгэ макъ» кIэзетри абы ягъусэу. Ахэр КIахэми, Шэрджэсейми, Къэбэрдей жылэ зыбжанэми ялъэIэсу щытащ. Мэдрэсэхэм зэджэн тхылъ яхуэхъурт, хьэрып щIэныгъэ зиIэхэми зыIэпахыу. Дымхэ я тхылътедзапIэм къыщыдэкIа тхылъхэр тIощIым зэрынэхьэсырт. А тIощIым хэтащ диным теухуа зыщыплIи. Ауэ а тIощIым щыщ зыкъомыр е кIуэдащ е дэ къытхуэгъуэтакъым. Сэ сщIэркъым Алыхьым къызэрыщыхъур, ауэ ди культурей тхыдэм дежкIэ хэщIыныгъэшхуэщ; Къэбэрдейм ди щэнхабзэм хуэфэщэн пщIэ зэрыхуэдмыщIыми и щыхьэтщ.

Абы сригузавэу «Бахъсэней узэщIакIуэхэм я щэнгъасэр» (Iэдэбыр) щыстхым тхылъым хэзгъэхьат ЦIагъуэ Нурий и «Муслъымэн тхыдэр», транслитераци щIауэ, текстыр урысыбзэкIи зэдзэкIауэ, арщхьэкIэ Бахъсэней литературэм и бийхэр къэуври илъэсищым щIигъукIэ сызэлэжьа культурей телъыджэр сфIатхьэлэну хуежьащ. Илъэс бжыгъэкIэ дызэныкъуэкъуа нэужь, бэльшэвик залымыгъэм и къутэжыгъуэр къэсати, демократиер къыщыпсэужым, «Бахъэсэней узэщIакIуэхэм я щэнгъасэр» къыдэзгъэкIащ, ауэ «Муслъымэн тхыдэри» къыхэсха статья гуэрхэри хэмытыжу.

 Иджы ди усакIуэ, щIэныгъэлI, егъэджакIуэ хъарзынэ Къалмыкъ Аднан «Муслъымэн тхыдэр» езым иджырей ди алфавитым къабзэу кърилъхьэжауэ къыдегъэкIыжри, мыр контрреволюцэщ жиIэу зы псэ пэувыжыфынукъым, абы и хуитыныгъэр конституцэм къехъумэри: ди псэр гъэру зыIыгъахэм къыIэщIахыжащи, ар ди насыпщ. Сэ сызэреплъымкIэ, мы тхылъыр, «Муслъымэн тхыдэр», Iиман зиIэ псоми, зыIэрагъэхьэпхъэщ, я Iиманым щIэныгъей лъабжьэ игъуэтын щхьэкIэ. Ауэ мыр фIэщхъуныгъэ зимыIэхэми сэбэп къахуэхъунущ я щIэныгъэр ягъэбэгъуэнымкIэ: мыпхуэдэ тхылъым уебэкъуэныр губзыгъагъэкъым.

УзэщIакIуэ фIэрафIэ ЦIагъуэ Нурий и «Муслъымэн тхыдэр» къэзыIэтыжа Аднан Тхьэр арэзы къыпхухъу жетIэну къытлъос тхылъаджэ псоми.

Уэри гъуэгу махуэ, тхылъ телъыджэ, гъэзэж уэ узыхуатха цIыхубэм я деж! Нурий мыгъуэми и псэр гуфIэнщ.

 Нало Заур

I3.6. 2009.

                                                

                    ЩIалэегъагэхэм я нэIэ    зытетын хуейр:

Мы тхыдэр щIэдзапIэхэм щегэуэ щыт щIалэхэм хухэхащ тхыдэр фIыуэ ягурыIуэн папщIэ езыгъагэр зыхуэсакъын хуейр мыращ: муслимэн къэралхэр къыщежьа щIыхэмрэ, я IэмыщIэм къихьа щIыналъэхэр пхъэмгъум тритхэу, е блыным кIэрыIулIа картэхэм иригъэплъхэу Iэмал зэриIэкIэ яригъэлъагъун хуэдэу ямыщIмэ, тхыдэр пщIэншэу къэнэнущ.

Дыгулыбгъуей,  Нурий ЦIагъуэ

 

                                         Муслимэн тхыдэ

              Мы тхылъым итыр: Бегъымбархэм я тарихъ, муслимэн диныр къызэрежьар, Къуреш лъэпкъыр, ди бегъымбарым и лъэпкъыр, бегъымбарыгъэ къызэрыхуэкIуа щIыкIэр, зэрыIэпхъуар, къэзэуатхэр, бегъымбарым и бынхэр, хъэлифэхэр, Iэмэуий дэулэтыр, Хьэбас дэулэтыр, Iэндэлус дэулэтыр, пщыгъуэхэм я лъэхъэнэр, адыгэм и тарихъ кIэщIу.  

ЩIэдзапIэхэм щагыну зэгъэпэщащ

 

Зытхар: Нурий ЦIагъуэ

Щытрадзар: Бахъсэн Дым Хьэбдулгъэфар

и тедзапIэращ

 

  1336-1918

 

 

 Муслимэн тхыдэ

Бисмиллахьи ррэхьмани ррэхьим

Япэр

Бегъымбархэм я тхыдэ

 

1- Iадэмрэ и бынхэмрэ:

Тхьэм уафэр, щIылъэр, абыхэм щыщыIэхэр, щыпсэухэр къигъэщIа нэужь, цIыху псоми ядэуэ хъуа (Iадэм)р къигъэщIащ .

2-Хьэуа

Iадэм фыз хуэхъун щхьэкIэ Iадэм и сэмэгу гъуэбзикIэм цIыху псоми  я анэ

хъуа (Хьэуа)р къыхигъэщIыкIащ тIури жэнэтым иригъэтIысхьэри дэтхэнэ зым

щыщри фшхынуэ фхуитщ, ауэ мо жыг закъуэм фемыкIуалIэ къажриIащ

Тхьэм.

нафэм емыдэIум къыхэкIыр:

 

ЦIыху поми ядэ япэу икIи янэ япэу хъуа Iадэмрэ Хьэуарэ зыбжанэрэ жэнэтым щытхъахэщ, гъащIэ дахэ щагъэкIуащ. АрщхьэкIэ махуэ гуэрым шейтIаныр ябгъэдыхьэри дихьэхащ, Тхьэм фемыкIуалIэ жыхуиIа жыгым ирщэлIахэщ а жыгым пытым щыщ япэ Хьэуа ишхащ.  ИлI Iэдэмыр дихьэхыжри абыи ишхащ. ТIури унафэм щемыдаIуэхэм Тхьэр къахуэгубжьри зэпэIэщIэхэу щIым къидзыжахэщ.

4 – Iадэм и бынхэр:

Iадэмрэ Хьэуарэ щIым къытехьа нэужь зэрымыгъуэтыжхэу куэдрэ зырызу къакIухьащ. И ужькIэ тхьэм къахуигъэгъужащ. Зэрыгъуэтыжынхэу хуит ищIащ. щызэрыгъуэтыжхэм  куэду гуфIэжахэщ.  Ауэ Тхьэм  и жыIэр ямыубыдыуэ жэнэтым къикIыжа зэрыхъуам  иринэщхъеяхэщ. Зыбжанэ дэкIри зыр щIалэу зыр хъыджэбзу тIу къыздилъхуащ. япэ къалъхуа щIалэм /Къабил/, етIуанэу къалъхуа щIалэм /Хьабил/ фIащащ.

5 - Къабилрэ Хьабилрэ:

Ин хъухэри я къэшэгъуэ хъуащ. Къабил езым къыдалъхуа хъыджэбзыр къишэмэ фIэфI хъуащ арщхъэкIэ Тхьэм и унафэм къезэгъыртэкьым.  Къабил къьдалъхуар Хьабил ишэнхуейт. Ядэри еущие щхьэкIэ дэIуакъым. И къуэшым ефыгъуэжри

иукIащ. хъыджэбзри ирихьэжьэри хыхьэжащ дунейм и щIыIукIэ япэ лIа цIыхури Хьабил хъуащ.

6 - Шит бегъымбарыр:

Iадэмрэ Хьэуарэ я щIалитIым къащыщIам игъэнэщхъеят.

 

Я нэщхъеягъуэр ящхьэщихын папщIэ Тхьэм зыкъуэ къаритащ, абы (Шит) фIащащ. Iадэм и бынхэр куэд хъури жылэ щыхъум бегъымбарыгъэ къыхуэкIуащ. цIыху псоми ядэу зэрыщытым хуэдэу бегъымбар псоми япэщ. Илъэс 900 нэхъыбэ псэуа нэужь дунейм ехыжащ. (Iадэм бегъымбарыр дунейм ехыжа нэужь (Шит) бегъымбар хъуащ. Чэбэр япэ зыухуар Шит бегъымбарыращ.

7 - Идрис бегъымбар:

Шит бегъымбарри илъэс куэдрэ псэуа нэужь, и къуэрылъхум я щыщу (Идрис) жыхуаIэр бегъымбар хъуащ. ЦIыху гъуэщахэм тхьэ гъуэгур яригъэцIыхужащ, захуэм хуигъэзэжащ. цIыхум щыщуэ япэ тхар, япэ бзар (Идрис) бегъымбарыращ, Идрис и лъэхъэнэм щIылъэм цIыхр щыIув хъуат.

1-упщIэ

Iадэмрэ Хьэуарэ дэнэ къыщыхъуа? ящхьэ кърикIуар сыт?

ИужькIэ дауэ хъужахэ? Iадэмрэ Хьэуарэ япэ къалъхуа щIалэхэр хэт? Къабилрэ Хьабилрэ ящIар сыт?

Япэу цIыху зукIар хэт, Япэ лIар хэт? Шит бегъымбарым хэт и къуэ? сыт ищIа? Бегъымбаруэ щыт Идрис хэт? Сыт ищIа?

8 – ЦIыхум ядэ етIуанэр:

Идрис бегъымбарым и ужькIэ бегъымбарыншэу къэна цIыхухэр удафэу хуежьащ, тхьэгъуэгум текIахэщ. Ахэр захуэм хуиузэщIэжын папщIэ Тхьэм (Нухь)-м бегъымбарыгъэ къритащ. Нухь бегъымбарыр гъуэгум текIахэм куэдрэ еущиящ. АрщхьэкIэ къедэIуахэкьым. Тхьэм и губжьыр яхуэфащэ хъуащ.

9 - Нухь и кхъухьыр:

Нухь бегъымбарыр цIыхухэр къызэремыдэIуам щхьэкIэ зэгуэпат. Зы кхъухь щIы жиIэри Тхьэм унафэ къыхуищIащ. Нухь кхъухь щIыныр ауха нэужь езым къедэIуа цIыху пщIей хуэдизымрэ и къуищымрэ кхъухьым кригъэтIысхьахэщ, псэущхьи хъу зырызрэ ибз зырызрэ зыдищтащ. ЕплIанэу зы къуэ иIэт Нухь.

Ар цIыху мыдаIуэхэм къакIэрыкIыртэкъым, мыгувэу Тхьэм и губжьыр цIыху мыдаIуэхэм кьазэрылъэIэсынур жриIэри, кхъухьым къитIсхьэнкIэ еущия щхьэкIэ и тхьэкIумэм ихьакъым.

10 - Нухь и псыдзэр:

Нухь бегъымбарым едэIуахэр къанэ щымыIэу кхъухьым ихьа нэужь уэлбанэ къэхъури псыхэр къеуэхыуэ хуежьащ, къешхыурэ щIыхэр псым щIигъэнащ. Нухь и кхъухьыр псы гущIыIум итащ, кхъухьым имыхьахэр Нухь и къуэ еянэри яхэту псыдзэм итхьэлащ. Абы Нухь и псыдзэщ и цIэр. Псыдзэр мазэ зыбжанэкIэ щIылъэм тетащ, и ужькIэ жэщIэжу хуежьэри (Джуди)Iуащхьэм теувыIащ. Исахэр къикIыжри тхьэлъэIушхуэр ящIыжащ, зэгуакIуэ щIыхэм щытIысыжахэщ. Джуди Iуащхьэр Арарат хэтщ, ди хэкум и щIым пылъщ, джынубымкIэ. Iадэм техъукIа цIыхухэр псыдзэм ихьа нэужь, иджы щыIэ цIыхухэр къэзылъхужар Нухь и къуэхэращ. Абы папщIэ Нухь бегъымбарым адэ етIуанэ фIащащ.

 

11 - Нухь и бынхэр:

 

Нухь бегъымбарым и кхъухьым итIысхьа и къуищым щыщу зым и цIэр (Хьам)-т. зым и цIэри Сам-т, ещанэм и цIэри Яфис-т. Хьам цIыху фIыцIэхэм ядэщ. Сам Хьэрыпхэм, Персянхэм, Румхэм ядэщ. Яфис адыгэм ядэщ.

Адыгэм ядэщхуэр IэIэт-щ. IэIэт ядэр Таргъум-щ.

Таргъум ядэр Кимыр-щ. Кимыр ядэри Нухь и къуэ Яфис-ращ.

2 - УпщIэ

ЦIыхум етIуанэ ядэр хэт? Ядэ етIуанэкIэ щIеджар

сыту пIэрэ? Нухь бегъымбарым ищIар сыт?

Псыдзэ щхьэ къэхъуа? Сыт хуэдизрэ псыр щIым тета? Нухь къуэ дапщэ иIа цIэр сыт? Нухь и кхъухьыр сытым теувыIа?

Адыгэм ядэшхуэр хэт?

12 - Бегъымбархэм я цIэхэр:

Псыдзэр дэкIри куэд щIа нэужь цIыхум Тхьэм и губжьыр ящыгъупщэжын, тхьэгъуэгум темытыжын хъуахэщ. цIыхухэм гъуэгуфIым хуишэн папщIэ

зыбжанэ щIэхыу къигъакIуэурэ бегъымбархэр, ущиякIуэхэр къахуигьэкIуащ Тхьэм. Абы тету тхьэгъуэгур цIыхум къалъызгъэIэсыжахэм я бжыгъэр къэтыншэу зыщIэ щыIэкъым, ауэ тIощIрэ йрэм я цIэр КъурIэным къыщыкIуауэ дощIэ, абыхэм я цIэр зэдгъэцIыхун хуейщ. 

13    - КъурIэным къыщыкIуа бегъымбархэм я цIэр:

Iадэм, Шит, Идрис, Нухь, Хьуд, Салихь,

ЛутI, Ибрахьим, Исмахьил, Исхьакъ, ЕгIкъуб,

Исуф, Iэиуб, Щухьеб, Муса, Хьарун, Иляс,

Дауд, Сулеман, Лукъмэн, Иунус, Зулкифыл,

ГIузер, Зэкэрия, Ехья, ГIиса, Мухьэммэд.

Псоми тхьэм фIыр яхуищIэ.

14    - Китаб къызыхуэкIуа бегъымбархэр:

Бегъымбар псори Тхьэм игъэлъэпIащ. Зы нэхърэ зыр нэхъ дгъэиныфынукъым. Ауэ а бегъымбархэм щыщуэ плIым китаб къахуэкIуащ. Шэрихьэт унейхэр ярытуэ, адрей бегъымбархэр китаб кьызыхуэкIуахэм я гъуэгумкIэ лэжьахэщ.

 

Китаб къызыхуэкIуа бегъымбариплIым я цIэр:

Муса, Дауд, ГIиса, Мыхъэмэд. псоми Тхьэм фIыр къахуищIэ. Китаб зиIахэм  щыщуэ Ибрахьимрэ Исуфрэ нэхъ Iуэху къабгъэдэкIауэ щытщ. А тIури къыдэкIуэу бегъымбархэм я гугъу къэтщIынщ.

15    - Ибрахьим бегымбарыр:

Пасэ зэманым Килдан хэкум иса жылэр дыгъэм, мазэм, вагъуэм хуэпщылIхэрт. Ахэр тхъэ хуэдэу ягъэлъапIэрт, щхьщэ хуащIырт. А жылэм я пащтыхъхэм зэреджэу щытар Нэмруд-щ.

Тхьэм ахэр гъуэгу захуэм хуигъэзэн папщIэ Ибрахьим бегъымбаруэ яхуигъэкIуащ.

Килдан хэкур ди хэкум и джынубымкIэщ здэщыIэр, нобэкIэ тыркум и IэмыщIэ илъщ, Бэгъдадрэ Iэрзрумрэ я зэхуакущ, нобэрей Мусил жылэм и гьунэгъууэ Бабил жаIэу зы къуажэ ин щыIащ. Килданихэм я  нэмрудхэр абы дэсащ.

16       - Ибрахьим бегъымбарыр Килдан зэрикIыжар:

Ибрахьим илъэс пщыкIухым щынэсам цIыхухэр диным хуищэу иригъэжьащ. АрщхьэкIэ къедэIуар куэду зырызщ. Адрейхэр зэрыгъуэщам хутекIакъым. Махуэ гуэрым цIыху гъуэщахэм я тхьэ сурэтхэр зыщIэлъ унэм Ибрахьим бегъымбарыр щэхуу

щIыхьащ тхьэ сурэтхэу щIэт и лъэпкъыр джыдэкIэ зэтриIулIащ. А нэхъ тхьэ ин жыхуаIэм и гугъу ищIакъым, джыдэри абы пщIэхилъхьэжри щIэкIыжащ. Килданхэм Iуэхур щызэхахым Иб-рахьим бегъымбарым гурыщхъуэ хуащIри хагъэзыхьащ. Езым - «Фи тхьэхэр зэтезыIущIар мо тхьэшхуэращ, джыдэри мес абы пщIэхэлъщ" жиIащ.

АрщхьэкIэ псэ зимыIэм a Iyaxyp ищIэнкъым жаIэри къыхуадакъым. Щамыдэм,  «атIэ а нэхъ инми зыри щылъэмыкIынукIэ, апхуэдэу псэ зимыIэу, зыхэщIыкI зимыIэу, лъэкI зимыIэу щыт пхъэ IущIахэм щхьэщэ щIыхуэфщIыр сыт,  фыщыхуэпщIылIыр сыт?

яжриIащ. Килданхэм къыжраIын ягъуэтакъым. Ибрахьим жиIар захуэт. жаIын щамыгъуэтым нэхъри зэгуэпхэри я пащтыхь бзаджэу Нэмруд хуэтхьэусыхахэщ.

 Нэмруд щхьэзэфIэфIт, бзаджэт, езым емыдаIуэр игъэпсэунутэкьым. Щхьэхуэ унафэ ящIри Iуащхьэ хуэдэу ину мафIэ ящIащ. Ибрахьим бегъымбарыр "бзы"кIэ мафIэм хадзащ. ИтIани Тхьэм и фIыгъэкIэ мафIэм исакъым, зыри къыщымыщIу къыхэкIыжащ. МафIэм къела нэужь и бынхэр, езым къедэIуахэр здищIыгъури Кидданхэм яхэкIыжащ. кIуэурэ Къудус – Къуэдыщэ лъэныкъуэхэм къыщыувыIащ.

Зыхыхьа журт жылэм тхьэгъуэгур яригъэцIыхуащ Ибрэхьим бегъымбарыр адыгэу щытауэ жаIэ. И гуащэм и цIэр Сэрей-щ. Сэрей гуащэр адыгэу  щытащ. Сэрей гуащэр Тхьэми игъэлъэпIащ. ЦIыхум  я анэ хъуныгъэмкIэ Тхьэм къигъэгуфIащ. А лъэхъэнэм адыгэм я къэралыгъуэр ди хэкум щегъэжьауэ Къудус нэсуэ, Къудус фIэкIрэ Мысыр

еуалIэу щытащ. Сэрей гуащэ здыщIалъхьар Къудус и щIым щыщуэ Хьэбрун жаIэу зы адыгэ къуажэщ. Хьэбрун къуажэ щохьур и къуэуэ Хьэфрун жыхуаIэм ищI Ибрахьим бегъымбарым къищэхужауэ щытти абы щыщIалъхьащ. ХьэщIэ гъэхьэщIэныр, фты пыупшIыныр, згъэ-къэбзэныр, Iэбжьанэ-лъэбжьанэ пыупщIыныр, къурмэн фIэгъэжыныр, Ибрахьим бегъымбарым къыщIэна хабзэ дахэщ.

17-Ибрахьим бегъымбарым и къуэхэр:

Ибрахьим бегъымбарыр лIыжь дыдэ хъуауэ къуитI къыхуалъхуащ: зыр ИсмагIилщ зыр Исхъакъ-щ, тIури бегъымбар хъужахэщ. ИсмагIил бегъымбарыр хьэрыпым я нэхъ лъэпкъыфIу щыт Къурейшым я лIыщхьэщ, Исхьакъ бегъымбарри ИсраIил и бынхэм ядэщ. ИсраIил и бынхэр бегъымбаруэ, икIи унафэщIуэ журтхэм яхэтащ. Абы папщIэ Исхьакъ адэу ялъытащ. Исхьакъ бегъымбарыр журтым я адэкъым, журтыр лъэпкъ щхьэхуэщ. Исмахьил бегъым­барыр Мухьэммэд бегъымбарым я адэшхуэщ, Мухьэммэд бегъымбарыр муслимэн диныр жхуаIуэу щыт ди бегъымбар лъапIэращ. Тхьэм фIыр яхуищIэ. ЛутI бегъымбарри Ибрахьим бегъымбарым и къуэшым и къуэщ.

3 - упщIэ

Бегъымбархэм я цIэхэр фщIэрэ? Зи цIэ къэкIуа бегъымбархэр дара? Я цIэр къыжыIэ?

Китаб зиIэхэр дэтхэнэхэра? Ибрахьим бегъымбарыр дэнэ къыщежьа? ИщIар сыт? Нэмруд жыхуаIэр хэт? Ибрахьим бегъымбарым ищIахэр къыжыIэ? Ибрахьим бегъымбарым и лъэпкъыр…

   

 къыкIэлъыкIуэнущ

Ассэламэ Хьисэ и къуэ Абдулыхь

Усэр зейр Абдулыхь Хьиса Iэссэламэщ, КъэтIэр-Кэтар пщыгъуэм къыщыдэкI «IэлIуммэ» журналым тетащ. Iэрытхыр зейр Дыгъужь ФуIэдщ,  Къалмыкъ Аднан и архивым щIэлъщ.

Кавказым шууей щыIэжкъым

                                                          

Мэчэм и акъужьхэр Кавказ щыгум къос

Къэс щхьэкIэ Iэзэгъуэ хъужыркъым зэкIэ.

 

Нэхур уэсэпсу къехмэ, мывэм я нэхъ быдэм

И гум гъуазэныгъэр хилъхьэрт.


Кавказ уэсым и къабзагъыр кIуэдакъым

Ис ныбжьыщIэм я лIыгъэр яфIэкIуэдакъым.

 

Кавказ гъатхэм и дыгъэр ужьыхакъым

Арщхьа и бзийхэр фагъуэ хъужащ.

 

Кавказ пагэм и напэр улъиякъым

Ауэ лъабжьэншэу бгыр къэнэжащ.

 

Адыгэм цIыху уардэр чэм хуэхъуакъым

Адрей цIыхухэм ещхь хъуауэ аращ.

 

Насыпыншагъэр щыгу лъагэм тегуплIащ

Бийм я гужьгъэжьым лIыгъэр игъэдзыхащ.

 

Щыблэр мэгъуагъуэ, уафэр мэхъуэпскI

Уэсыр хужьыбзэщ, бгыхэр мысысщ.

 

ЩIым и бжьыфIагъым щыщ къахуэнакъым.

Гу лъамытэжу я лъым къыхэмынамэ.

 

ЩIым и быдагъыр бжыкI ящIу

Мыщэм, номиным  я бгъэм зэрыхамыIур.

 

Шууей щыIэжкъым, шухэр иракъухьащ

Хьэдэ хъурей кхъэншэу ирапхъыхьащ.

 

 Шы лъабжьэр ешащ, мыщыщыфу уващ

ФIыгъуапIэу яIэр хъумакIуэншэу къэнащ.

 

Кавказым шууей щыIэжкъым

Щам зэрызэIыхьам я псэр хиудащ.

 

 Адыгэм шууей яIэжкъым

Алжир мыхъумыщIэм я бгъэр ириудащ.

 

Тыркум я епцIыжыныгъэм

Я нэм лъыр къыщIиудащ.  

 

Ефратыр пщIэншэу фадэбжьэ хъуати

Я шхуэIур гуауэм къызэпиудащ.


 Хьэрыпым щеплъым я гур къутащ

 Налмэс IэлъынкIэ защэжыпати.

 

Адыгэм шууей яIэжкъым

ЗызыгъэIэзэ гунэфхэм я Iэр зэпиудащ.

 

Мэчэ и акъужьхэр, фэращ гугъапIэр!

Ди гумрэ ди псэмрэ къэвгъэушыж.

 

Гурэ псэу диIэр зэхэфыхьауэ

Шынэрэ Iэнкуну дызэхащIыхьащ.

 

ГущIэгъурэ гурыфIкIэ фыкъытхуепщэж

ЩIыр лъы тенджыз гущIэгъуншэу зыхатхъухьащ.

 

Зытеухуар,  кIэщIу жыпIэнумэ, Адыгэмрэ Кавказым ис муслимэнымрэ лажьэшхуэ яIэкъым, а мащIэ тIэкIуу Хэкум къинам щхьэ куэд яхузэфIэмыкIрэ жызыIэхэм япегъуэдз, адрей муслимэнхэр зэрыщытым еплъынхэу. Адыгэ тIэкIум сыт лIыгъэ ямыIэми, тегъэщIапIэ ямыIэу, къащIэтын щымыIэу, дауэ мыхъэр ягъэхъэфын. Мо мащIэ тIэкIум адрей муслимэн куэдыщэр зыщIагъакъуэу, ядэIэпыкъуу, ягъэгушхуэу, ящхьэщыжу щытамэ, адыгэхэр иджыри къикIуэтынтэкъым – аращ усакIуэм хьэрыпхэми муслимэн псоми ягуригъэIуэну зыхущIэкъур. «Дэращ зи лажьэр езыхэм нэхърэ»,- яжриIэу аращ.

            Къатщтэрэ дыкъеплъыжмэ, мыпхуэдэущ зэрыжиIэр. «Мэчэм и акъужьхэр» щыжиIэм, ислъам динращ къригъэкIыр. Пасэм а диным цIыхур къигъэхъеифырт. Кавказ лъахэр иджыри зэрыщытщ, адыгэми лIыгъэ я бащэщ. Адыгэм иджыри лIыгъэ къапкIырыкIынущ, зэкIэ я фIыгъэр кIэщхъауэ щытмикI. Иджыри напэ яIэщ я лъабжьэр щIэуда хъуамикI. Адыгэр иджыри уардэщ, ауэ цIыху псоми яхуэдэу къэнэжахэщ, адрейхэм ефIэкIыу щытахэми зэгуэр. Гужьгъэжьрэ бжыгъэкIэ гъэпцIагъэкIэ ираудыхахэщ. Апхуэдэ пэтми, адыгэм я лъабжьэр быдэщ, къабзэщ. Адыгэ щIыналъэр бжьыфIэщ, я щIыналъэм хуэдэу езыхэри уардэт, иджы апхуэдэжкъым я лъым зыгуэр хэмылъыжмэ. «Я щIым ещхьу бжьыфIэу щхьэ зыкъамыIэтыжрэ, бэлыхь ятелъыр щхьэ зэтрамыхрэ?» жызыIэхэм  захуегъазэри пэдзыж ярет: Кавказым шууей щыIэжкъым, адыгэми яIэжкъым. ФIыгъуэу яIэр къэзыхъумэн хуэчэмщ. Кавказым шууей щIыщымыIэжыр мыращ: Щам, Сириерэ нэгъуэщIрэ мыхьэнэншэ хъуахэу зы я уасэжкъым. Алжирым мыхъунхэр щалэжьурэ закъутэжащ. Тыркухэр адыгэм сыткIэ  ядэIэпыкъурэ е ядаIыгърэ? Iиракъым и унафэщIхэм фадэр псом нэхърэ нэхъ яфIэIуэхущ. Аравием, я дыщэрэ я нефтрэ къапэкIуэ ахъшэмкIэ щыкIахэу, налмэскIэ зызщIагъанэмэ зэфIокIхэр, нэгъуэщI зыми еплъхэркъым.  

            Жыжьэ щыIэу загъэIэзэурэ езым я дагъуэр зымлъагъужхэм цIыхур зыIагъэхьащ, дунейр ягъэутхъуащ. Мэчэм зыхуегъэзэж ислъам диным и къежьапIэщи, абы йолъэIу акъужьыфI иджыри къригъэпщэну. Абы къикIыр  - Тхьэм йолъэIу исламым зыкъригъэужьыжу муслимэнхэр иузэхужыну. Адыгэми Кавказми фIыгъуэ къаритыжыну. НобэкIэ дунейр лъымрэ залымыгъэмрэ зыщIащтащи, дин къабзэкIэ фIэкIа узэщIыжынукъым, усакIуэм зэрыжиIэмкIэ.

 

                                                                                                  Дыгъужь ФуIэд

 

 

 

 

Мэрэтокъуэ Нухь

 

АДЫГЭ ТХЫДЭМ ЩЫЩ НЭХУ IЭРАМЭ

ЗэзыдзэкIар Къалмыкъ Аднанщ

Къэзан 1912

Япэ Iыхьэ

          Адыгэ лъэпкъым и къежьапIэр  къыщригъажьэр жыжьэIуэщи къэпхутэжыну гугъущ. Мысырым и уэлий Тэуфикъ пэщэм  иригъэкIуэкIа щхьэбжыным адыгэхэр мелуанибл хъууэ къигъэлъэгъуащ.  Хьэрып тхыдэтх, зекIуэлIхэм  я тхыгъэхэм ахэр  мелуан 16 хъухэу къыхощ.  Абыхэм адыгэ лъэпкъым и лъахэу къалъытар Псыжьрэ Тэрчрэ я зэхуаку дэт тIуащIэрщ.

          Тхылъ сызэджахэм яхэтщ адыгэхэр, тхыдэр къыщемыжьэм, Мысыр исахэу. НэгъуэщI тхылъхэми Исуф бегъымбарыр Мысыр щихутам щыгъуэ, адыгэхэм  я  тетыгъуэу  абы исхэт жаIэ. Фирхьэун Iэмусис къыщытехьэм, ахэр зэбгрихури, Африкэм и щIыналъэ пхыдзахэм щызытрагуашэри, тIэкIу-тIэкIуурэ абы щыбзэхыжахэщ. «Нэщхъ зэхэукIахэр» зи фIэщыгъэ тхылъым итщ адыгэхэр хьэрып щIыналъэм иIэпхъукIауэ, ахэр щикIа зэманри Тхьэр арэзы зыхуэхъун  Умар Бын Iэл-ХъэтIаб хъэлифым  и лъэхъэнэм хуэзэу.  Ахэр Кавказым къыщихьам щыгъуэ, нарт лъэпкъыр абы щыпсэути, абыхэм я бзэр къащтащ.

          Адыгэхэм я тхыдэр улъэмыIэсыжын  хуэдизу жыжьэщ.  Ар Адэм, Нухь, Ибрэхьим бегъымбархэм  я деж къыщожьэ.  НобэкIэ Кавказым исхэщ: Адыгэхэр, Куржыхэр, Ермэлыхэр, Тырку лъэпкъхэр, Тэтэрхэр, Дагъыстэнхэр, урысхэр. А лъэпкъхэм я нэхъыбэр урысращ икIи я тепщэр аращ.  ИужьыIуэкIэ Нэмыцэрэ Иуанрэ къахэзэрыхьащ.

          Адыгэхэм Мысырым  къэралыгъуэ щаухуэгъати, а къэралыгъуэри лъэлъэжащ. Кавказ зауэр къэхъея нэужь,  Урысейр къатекIуэри, лъахэр ябгынащ.  Иса мелуанищым щыщу къинэжар мелуан ныкъуэщ. А Кавказ зауэм, Мухьэмэд Iэмин «НаIиб»-кIэ зи цIэ Iуам, щIыпIэшхуэ щиубыдауэ щытащ адыгэхэм я деж, малъхъи ящIыгъащ,  ягъэлъапIэу. 1875 гъэм, Тунис щIыналъэм, Рустум-пэщэ Шэрджэс пащтыхь увыпIэм щынэсат. ХьэтIа Шэрджэс щIэныгъэлIри, хъэлифым и чэнджэщэгъут. Рустум-пэщэр лъэпкъкIэ абазэт, илъэсипщIым иту, и анэри дэщIыгъуу Кавказым ирашауэ щытащ.  ХьэтIа-пэщэр къэбэрдейт. 

                          Тхьэращ хуитыр щIыр зыритынумкIэ   

          Нартымрэ испымрэ Кавказым зэрипсэухьамкIэ щыхьэт техъуэ лъэужьхэр къыщанащ абыхэм. Фарз псыхъуэм и Iуфэм деж щылъ мывэ упсахэр , зэрыжаIэмкIэ, испыхэм я псэуалъэу щытащ. Ахэр цIыху жьгъейуэ щыта щхьэкIэ, Iущхэт, иныжьхэр къагъэIурыщIэт икIи абыхэм я къару абрагъуэр къагъэсэбэпурэ я псэуалъэхэр ирагъэщIт, мывэ джейм къыхаупсыкIыурэ. Адыгэм и IуэрыIуатэм ихъумащ  Нартхэм ятеухуа куэд - я цIэхэм нэгъунэ. Аращ зэрыщытыр Тхьэм и Iуэхур: цIыхур тохьэ-токI, щIыр къонэ. Ар Езыр зыхуейращ къызыхуигъанэр.

ФщIэну сыхуейщ, Мысырым  щытепщэу щыта адыгэхэри Кавказращ къыздикIахэр. Исхьэкъ и тхылъым зэритымкIэ, Къанщауэ Гъур, пащтыхь Къэтбей и къуэ Насир и анэшыр, цIыху къызэрыгуэкIт, щIэныгъэ бгъэдэмылъу, адыгэбзэм фIэкI зы бзэ имыщIэу. Мысырым къэралыгъуэ щаIащ, Кавказым ар щафIэкIуэдащ. Урысым иубыдахэ нэужь, мелуанищ хъууэ щытахэм щыщу  мелуан ныкъуэщ къэнэжар. Сытри зейр Тхьэращ, зыхуейм ирет.

          Рустум лIы къабзэм, лIы пэжым Александрие къалэ сыщыхуэзауэ щытащ. Ар адыгэ щIыналъэм къыщыхъуащ. Тунис къыщыкIуам щыгъуэ, илъэсипщI ирикъуатэкъым и ныбжьыр. Къызэрысу зауэлI хъунухэр щагъасэ еджапIэм щIэтIысхьэри, абы диным епха Iуэхугъуэхэр щиджащ, хьэрыпыбзэм и хабзэхэри, есэпри, франджыбзэри, тыркубзэри, зауэм епха гъуазджэри дэщ1ыгъуу. Еджэныр къиуха нэужь, Тунис къэралыгъуэм щыIэ къулыкъу нэхъыщхьэхэм щылэжьащ-пщым и хъумакIуэхэм я унафэщIу, къэрал кIуэцI министру, парламентым и зы нэрыбгэу икIи захуагъэм нэхъ хущIэкъу политикхэм ящыщу ялъытащ. 1860 гъэм Тунис хьэлэбэлыкъыр къыщыхъеям щыгъуэ, Европэм кIуэри, абы къыщикIыжар 1866 гъэращ. Къызэрысыжуи, зауэмкIэ министр къулыкъур иратащ, икIи хузэфIэкIащ къэралыр мамыру игъэпсэуну. Абы IэщIэлъа къулыкъу псори пэжу, Iущу, захуэу иIыгъащ.

          Рустум-пэщэр езыр зауэмкIэ министру тIэунейрэ Истамбыл кIуащ, япэм сулътIан Мурад ехъуэхъуну сулътIан зэрыхъуам щхьэкIэ, етIуанэм щыгъуэ Абдул Мэжид и къуэ Абдул Хьэмид ехъуэхъуну сулътIан зэрыхъуам щхьэкIэ.

          Шэрджэс ХьэтIа пщылIт, итIани щIэныгъэм и щыгум нэсащ, Iимамышхуи хъуащ, езы хъэлиф дыдэр къыкIэлъыкIуэрэ къечэнджэщу. Аращ сытым щыгъуи, дэнэ щIыпи ирехъу, щIэныгъэм цIыхур еIэт, и щIыхьыр ин ещI.

          Адыгэ щIыналъэм къыщыхъуа куэдым хамэ хэкухэм увыпIэшхуэ щаубыдащ, я щIэныгъэмрэ хабзэу яхэлъымрэ и хьэтыркIэ. Рустум-пэщэри ХьэтIа Шэрджэси  щхьэщэхупщIэ щIатри, щхьэхуит къащIыжахэщ, ИстамбылакIуэшхуэр иджыри къэмыхъу щIыкIэ.  Рустум-пэщэм уасэу щIатауэ щытар дапщэми сощIэ, ауэ Шэрджэс ХьэтIа уасэу щIатар зыхуэдизыр сщIэкъым.

          Рустум-пэщэр адыгэщ, и анэм и гъусэу ящащ сабийуэ, Шэрджэс ХьэтIа къэбэрдейщ. Абы и гъащIэм ехьэлIауэ аращ хэсщIыкIыр, къысхуэвгъэгъунщ.

          И лIакъуэ къызыхэкIам елъытакъым цIыху гъащIэм увыпIэу щиубыдыр - пщы псори пщыкъым, уэркъ псори уэркъкъым. ЦIыху къызэрыгуэкI куэд увыпIэшхуэхэм нэсащ я лIыгъэкIэ, я щIэныгъэкIэ, я цIыхуфIагъкIэ. Мысыр щIыналъэм пащтыхьыгъуэм щынэса адыгэлIхэр пщы-уэркъыгъэкъым  абы зэрынэсахэр. Абыхэм еджапIэ-гъэсапIэхэм щIэныгъэ щызрагъэгъуэтащ, къэрал зехьэным щIапIыкIащ, ар зэрыадыгэм и щIыIужкIэ. СулътIан Бэрыкъуэ иухуауэ щыта еджапIэр ноби щытщ. СулътIан Инал ищIа мэжджытхэр щытщ. СулътIан Къэтбей къыщIэнащ еджапIи, лъэмыжи, мэжджыти. Мэдинэм дэт бегъымбарым и мэжджытыр мафIэсым Iисраф  щищIами -нэщI мазэу, 1466 гъэм- зыфIэзгъэувэжар СулътIан Къэтбейщ. Ар яухуэжын папщ1э, Къэтбей IэщIагъэлI щищ игъэк1уат  зыхуеину псори яIыгъыу, а 1уэхум ахъшэу динар минищэ  тригъэкIуэдащ. Мэжджытым тхылъ хъумапIи гуригъэщIыхьащ, тхылъ щIалъхьэнури иригъэшащ, КъурIэн лъапIэхэри  яхэлъу.

          Къанщауэ Гъур мащIэкъым къыщIэнар, Азхарым и азэнджапIэр  аращ езыгъэщIар. Абы къыщIэнащ фIыгъуэ куэд цIыхум и гъащIэр иригъэфIэкIуэну. Адыгэхэм абы пащтыхьыгъуэр  илъэс тIощIрэ тIукIэ ща1ыгъащ. А илъэс бжыгъэхэм пащтыхьу  тIощIрэ тIум зэIэпахащ тепщэгъуэр. Абыхэм япэр Бэрыкъуэщ. ЗэрыжаIэмкIэ, ар ТIаш Темыр и пщылIащ. Абы къыкIэлъыкIуэр Бэрыкъуэ и къуэ Фэрэджщ, итIанэ Бэрыкъуэ и пщылIу щыта Щихъ-Ал-Мыхьмудий. Абы иужь итщ езым и къуэ Ахьмэд. Абы иужь итщ Темыр и къуэ Абу-Ал-Фэтхь. КъыкIэлъокIуэ езым и къуэ Ахьмэд. Ебланэ пащтыхьу щытащ Бэрыкъуэ и пщылIу щыта Барысбий. Ар токIри и къуэ Исуф  лъегъэс пащтыхьыгъуэр. Абы и ужь къоувэ Чыкъмыкъ. Абы къыкIэлъокIуэ Чыкъмыкъ и къуэ Инал. ИтIанэ МуIэед и къуэ Ахьмэд. ИтIанэ Хъушкъэдэм, МуIэед и пщылIу щытар. КъыкIэлъокIуэ  Къэтбей и къуэ Бэлэбей. Ар МуIэед и пщылIу щытащ. Инал Шэрджэс щIыналъэм къриша нэужь, пащтыхь МуIэед къищэхуащ, Темырыбгъэ цIэр иIэу щытауэ жаIэж. 16-нэ пащтыхьыр Iэбу-Сэхьидщ. Ар пащтыхь Бэрысбий и Iыхьлыхэм ящыщ зыщ. Езы Бэрысбий пащтыхьу щытетам щыгъуэ, и дэIэпыкъуэгъу хуэдэу щытащ. Абы къыкIэлъокIуэ Къэтбей и къуэ Мухьэмэд. Мухьэмэд куэдрэ темыту текIри, езым и анэш Къанщауэ Езанэр пащтыхьу теуващ. Абы къыкIэлъыкIуащ Жанболэт, итIанэ-Думэнбей. «Тухьфэтул-Назирин» тхылъым зэритымкIэ, Думэнбейр Къэтбей и пщылIу щытащ. ИтIанэ Къанщауэ Гъур къытехьащ. Иужь дыдэр Гъурым и къуэшым и къуэ Думэнбейщ.

Дунейр яухуэри,

Хабзи щIалъхьэжащ.

Адыгэр хъыбару къежьащ,

Хъыбару къэнэжащ.

 

   Аращ, адыгэхэм я тхыдэм ехьэлIауэ тхылъхэм итыр. Нобэ къэнэжахэм яхэлъ хабзэ адэ щIэину къахуэнам уеплъмэ, абыхэм щхьэкIэ мэжусий пхужыIэнукъым. Абыхэм я хабзэр муслъымэн дин хабзэщ.