Тыркумэн усыгъэм щыщ: Фраги Махътум-Кули

Сымыпсэлъэн слъэмыкI

ЗэзыдзэкIар Нало Заурщ

 

Си гъащIэр дзыхьщIыгъуэджэщ, сопIейтей.

Ажалыр къосри къэсщэхун джэбын?

Дунейр убгынэм бгъуэтын гъуэгу сэтей?

Сыт сщIэн?

ГущIэгъукIэ тхьэшхуэм селъэIун?

Сэ тхьэ Iэмырыр сыткIэ къысхуэщIэн?

Псэм мамырыгъэр дауэ естыжын?

Мы си гур зыщIэбэным зытезгъащIэу

Пшахъуэху къумыжьым щихъыу сихьэжын?

Пагагъэр япэм щыблэрт си псэ нэщIым,

Ажалыр нэпскIэ сопIыр сэ иджы.

Мы си пкъыр псэншэу къизнэу губгъуэ къумым

Шхын хьэкIэкхъуэкIэхэм яхуэсщIыжын?

Сэ си псэм фIэфIт гущIэгъукIэ зигъэнщIыну,

Гурыгъуу иIэр фIэфIт зэгъуэкI ищIын;

Акъыл шабзэшэм  си гур зытхьэкъу псори

Къашыргъэм хуэдэу сфIэфIт къезгъэукIын!

Сэбэпкъым, Фраги, цIыхур дэзыхьэххэр:

Iэпкълъэпкъыр псэншэм фыгъэм IэщIэмыкI.

УимыIэм псалъэ пхуэгъэплъэнкъым нэхэр…

Сэ си бзэр псэущ, сымыпсэлъэн слъэмыкI!

 

Зэплъыж

ЗэзыдзэкIар Мысачэ Петрщ

 

УакъылыфIэм – ныбжьэгъу хъун къэгъуэт;

ЗэгъащIэ: делэм – делэщ и пэшэгъур,

УзэгуэкIуами уи нэIэ тегъэт –

Зумыгъэпсалъэ пцIыкIэ фIыуэ плъагъур.

 

ЛIыхъужьым, ухэмыщт, егъэз уи дзыхь;

Чэруаныр жэщкIэ поплъэ бий бэлыхь;

Къэрабгъэр зауэм хэткъэ – емыкIу къехь,

Гукъеуэ щимыгъащIэ я унагъуэр.

 

Къэрабгъэр пфIэгуэныхь щыхъуам и деж

ЗэгъащIэ: зумыщIэжу щхьэм уоуэж!

Ущемыпсых къулай нэпсейм и деж;

Жумарт тхьэмыщкIэрщ сыткIи уи ныбжьэгъур.

 

Къэрабгъэр унэм и щхьэ щыщотхъуж,

Гугъуехь пэщIэхуэм, щIыгум ар йопцIыж;

Шууейм къилэжьыр фIэIэфIу ешхыж,

Нэпсейм пщIэхэлъщ и мылъкур щIэп лэрыгъуу.

 

Зэплъыж, Фраги, уэ плъагъури умущэху,

Гъэбатэ фIыгъуэр, бзаджагъэр щхьэщыху;

Гъэныкъуэ жейр, ппэщылъщ уэ куэду Iуэху:

Уи псалъэ-Iэщэр хуэIэт бийм шынагъуэу!

 

Хуэлэжьынщ

ЗэзыдзэкIар Мысачэ Петрщ

 

Шыдыжьыр шыду къэнэжынщ,

УщытхъукIэ хуарэ ар пхуэхъункъым.

Акъыл зимыIэр пашэ пщIынщ –

Нэмыс жыхуаIэ дэплъагъункъым.

 

Дуней хъуэпсэгъуэм гу хуумыщI,

Уи гъащIэр мылъкукIэ умыгъэнщI,

Уи дзыхь уи малъхъэм уэ хуумыщI:

Ар уи къуэм хуэдэ къыпхуэхъункъым.

 

Уи лъагъуэ дэни ныщумыщI,

Нэхъапэ щIыкIэ гъуэгум еплъ,

ЧэнджэщкIэ щхьэншэр Iущ пхуэмыщI:

Псалъэу ныжепIэр ехь акъужьым.

 

Узыфэ бзаджэр къыпщишам,

Абы хьэншакъыу уигъэшам,

ПпэIэщIэщ бынхэр, къишиям

И къапхъэн зэвыр ажалыжьым.

 

Фраги, сыт гъащIэ къэунэхуар!

Узыхуэмеи ттепсэхар;

Жыг хадэ дахэу къэгъэгъар

Хуэлэнщ, ди дежкIэ жэнэт хъункъым!

 

 

Сыт амал?

ЗэзыдзэкIар Нало Заурщ

 

Узимыныбжьэгъумэ, е узимыкъуэшмэ,

Зэ укъызэплъкIэ сытым гу лъыптэн;

ЦIыху Iущыр сигу къеуэкIэм къыщIэдэIумэ,

ЛъэкIынщ сигу щыщIэ псори къилъытэн.

 

Сэр дыдэм сызищIысыр къысхуэмыщIэ!

Акъыл налкъутхэр си гум хуэмыIыгъ!

Ауэ сэ си тхьэм сыти къызырещIэ –

Абы сохъуэхъур, псэкIи сыщогугъ.

 

Тетщ мы дунейм сэ цIыхуу сызымыбжи,

Си лъэIухэм емыдаIуэу збгъэдэкIыжи –

Арами, сощIэ, къысхуихуэнщ сэ махуэ

СыщыIущIэн цIыху Iущи, цIыху Iумахуи.

 

ИджыкIэ, дэ уэ щIакхъуэ пшхын бгъуэтамэ,

КIэщIыIуэщ гъащIэр, сыт хузэфIэкIын!

Псэр хуоIэ уафэм, ар дамэншэ пэтми

Уэ зыпIэтыну сытым плъигъэкIын?

 

Эх, куэдрэ, Фраги, ер тепщэну гъащIэм?

Захуагъэр пхауэ куэдрэ хуэIыгъын?

ЩIалэгъуэ гъатхэр блэкIащ зэхэзмыщIэу,

Къэмысу жьыгъэр сыткIэ схуэубыдын!

 

Сэ жызоIэ

ЗэзыдзэкIар Брай Адэлбийщ

 

Сэ жызоIэр: шаххэри сулътIанхэри

Нобэ фае тутын Iугъуэу хъуаи.

Къулаижьхэм кIуэщIащ якъуэлъ мылъкури,-

ГупыкI ящIыжыфкъым гъуаплъэ щай.

Бзэгу зезыхьэр пагэу тетщ ди щIылъэм.

Сондэджэрыр пэрытщ къулыкъушхуэм.

И псэм дохьэр хъаным хамэщI хуэлъэм.

Тхьэм и псалъэр ихужащ игу фIейм.

ПцIым нэлат ирихыу хэт щыIэжыр?

ПщылIхэм я фэм мылъку къыдах гъунэжу…

Тхьэм и псалъэ Iущхэр къыридзэжу

ПсэкIэ бауэу теткъым цIыху дунейм.

Нэпсейм щIыхьыр йодэхащIэр и псэм;

Нэжэсагъыр щыбэгъуащ ди лъапсэм;

Тхьэ фIыцIагъэр дэхуэхащи, гуауэу

Хэутэн ещIыжыр зэман Iейм.

Хамэ мылъкур хэти фIэIэфIыпсщ;

Ученэхэр я тхылъхэм щыпцIыупсщ;

Iулъхьэ Iехри къулыкъущIэр щысщ;

ЕхъунщIэфыр везир дыдэр хуейм.

ФэрыщIщ муфтыхэр – яIэщIэлъщ къурIэн.

ЩIэлъщ я нитI утхъуахэм пцIы пхуэмыгъэлIэн.

Ем лъэкIащ уз бзаджэу цIыхур зэщIищтэн;

Тхьэм ипэжыр ехыжащ дунейм.

Хъыджэбзхэм гугъущ укIытэ къахэпшыныр;

КъэкIыгъэр щIым ерагъщ зэрыщыхъужыр;

Ишанхэр хэтщ жей IэфI зэпымычыжым;

Дервишхэми къыщахь гуэныхь дунейм.

Фраги къывжеIэр: сытми фыхэплъыхь.

Напэншэ ухъукIэ къэблэжьынкъым щIыхь.

Тхьэ закъуэрщ гъащIэр зыхуэпщIынур дзыхь.

Ныбжьэгъухэр пIащIэу ехыжащ дунейм.

 

ХокIуэдэж

ЗэзыдзэкIар Къэжэр Петрщ

 

Псыхэр мэгъужыр, пощэщыжыр тхьэмпэр,

Зеиншэ цIыкIухэм я гъынэпс щIагъэкI.

Кхъуэл зышх беижьхэу щэ гуфIакIэ гупым

Ятхьэлэ цIыхур, яшхри къомэщIэкI.

 

Молэхэм пщIэ хуащIыжыркъым къурIэным,

Азэн едаIуэ зыри щымыIэж.

СудыщIэ гупым ныбгъэдэсу Iэнэм,

Ирафыр шей, насс гуащIэр жьэдалъхьэж.

 

Ишанхэм цыхур ящIыр гущхьэмыгъуэ,

Гуэныхь зылэжьым молэр яблэкIынщ,

«Дымуслъымэнщ дэ!» - жаIэурэ я гугъэщ

Псэу щIыкIэ жэнэтыбжэр зэIуахын.

 

Мы ди цIыхубзхэр хъуахэщ иманыншэ;

НысащIэ цIыкIуми нэкIу уимыгъэлъагъу;

Щхьэж и зэман ищIахэр гулъытэншэ

ИщIыну, щэным ихьу зуегъэлъагъу.

 

Нэжэс фIэкIаи си хэку щыплъагъужкъым:

Я напэр, щIыхьыр псоми ящэжащ.

ХэкIыпIэ зиIэм бытыр лъэпкъ итыжкъым,

Нэпсейуэ мылъкур яубыдыжащ.

 

Фраги, кIэлъыплъыт, Iэхэр яшияуэ,

Молэхэр уафэм еплъу зэрыщытым.

Здахьын къагъуэт къалъэIур, гужьеяуэ,

Я ныбэм папщIэ ахэм захущыхь!

 

 

Къет

ЗэзыдзэкIар Къэжэр Петрщ

Алыхь, уи деж сэ сыкъэкIуащ;

Сыхуейкъым пщIэншэу сыпсэуну,

Си гъащIэр кIыфIу сэ згъэкIуащ,

Къызэт къару, щIыхь гуэр хэсшыну.

 

Си гуауэр щIэншэщ, сыт си хэщI:

СыпцIанэщ. Уэ гущIэгъу къысхуэщI,

Шыгъу-пIастэ уиIэм, сумыщI нэщI,

Къызэт уэ мафIэ гур згъэткIуну.

 

Пэжыгъэ щыIэкъым дунейм,

Насып – ди плъапIэм дыхуэхейщ,

Къызэт сэ гъащIэу илъэс пщIей,

Сызэрыхуейуэ сыпсэуну!

 

Имам-Риза, Хаджи-Бекдаш,

Абдул-Къадир – ди гъуэгур хаш,

Ахэр ди пашэу дыдыраш

ЛIыгъэм и щIыхь тIэтыну!

 

Фраги гурыщIэ лыгъэм ес;

Илъэпкъ и гуауэри къылъос,

Уэ къет абы лIэщIыгъуэ нэс

Къэралыгъуэшхуэ къигъэнэну.

 

Ухуэзагъэхи уэ?

ЗэзыдзэкIар Жаным Борисщ

 

Жэщым я нэхъ кIыфIыр игъэнуру махуэу,

Ухуэзагъэхи уэ си тхьэIухудым?

Е мы дунеягъэм, е уэ къемэтмахуэм

Ущыхуэзагъэхи сэ си тхьэIухудым?

 

Анка, хэку пэжыгъэр плъэгъуащ къыздэпкIухьым,

Махуэм ар мыхъейрэ, жэщым къилъэтыхьу,

Навои факъырэу хэкухэр къэзыкIухьу,-

Ухуэзагъэхи уэ си тхьэIухудым?

 

КъыресыкIри бжьыбжьу гуауэм мы си гущхьэр;

СызыпхокIри псыхэм зэпызоч къумыщхьэр,

Уэ сыплъыхъуэу. Щами, Ираки, Мэкэи

Ущыхуэзагъэхи уэ си тхьэIухудым?

 

Хорезми, Къыпчакъи, Чин-Мачин хэку жыжьи,

Е Зумаил хахуэр мелыIыч дамэ хужьым

Тесу вагъуэ гъуэгухэм къыщакIухь хьэршыжьым,

Ущыхуэзагъэххи уэ си тхьэIухудым?

 

Дэмыхуэжу нэпкъым папщэу тенджыз Плъыжьым,

Е жэнэт хэкум, е къум щыгужьым,

Ерусалимым, е Мадинэ гъуэжьым

Ущыхуэзагъэххи уэ си тхьэIухудым?

 

Дэнэ уэ ущыIэ? Махътум-Кули ехь бампIэм;

Уэ дэнэ къуэладжэ ущызгъуэтыну щIыпIэр?

Жэбрэил мелыIычу тхьэм къихьа мы щIыпIэм

Уэ ухуэзагъэхи а си тхьэIухудым?

 

Апхуэдэ пщащэ псэгъуу сыхуейт

ЗэзыдзэкIар Жаным Борисщ

 

Ужумартщ сэркIэ, уэ лъэщ ди тхьэшхуэ,

Уи гущIэгъу иным сыхуейт, слъыбгъэстэм:

ТхьэIухуд пщащэу зи псэр нэхутхьэхум

СищIащ гъэр, - гуапэт мис ар къызэпттэм.

Ар къызумытым – хэсхыжынщ си псэр:

Дэнэ схьын бампIэу си гущхьэр зысыр?

Набдзэ къурашэу IупитI фоупсым,

Зи нэ кIуэцI дыгъэм псэгъуу сыхуейт.

 

Зи хьэл-щэн дахэу сыткIи цIэрыIуэм,

Езыр щIыкIафIэрэ лей лъэпкъ жимыIэм,

И нэгу цIыкIу жанрэ цIыху пэжщ хужаIэм,

Апхуэдэ пщащэм псэгъуу сыхуейт.

Илъэс тIощI ныбжьыр пщIэншэу згъэщIащ,

Насып пэплъэным сэ гъэр сищIат.

Фыз Iупэ щабэм сэ гу хуэсщIат,

Сигу зыхьэху пщащэт псэгъу сызыхуейр.

Махътум-Кулири гъариб унэншэт,

И гъащIэ псори кIыфIт, насыпыншэт.

Уэху, сыту фIыщэт фызыфI къэсшэну!

Си гуащIэм пщIэ хуищIу псэгъу сыхуейт!

 

Тутынафэ

ЗэзыдзэкIар ЩоджэнцIыкIу Нурийщ

 

Дунейм щыпхуэщIэр щIэ, уищIащи тхьэшхуэм хуит,

ПщIэф дыдэр лэжь, уэ гъуэгу узыхуейми тет,

Ауэ зэгъащIэ щыIэщ Суд – ар къыппэщытщ;

Абы жэуапхэр ткIийуэ ептынущ, тутынафэ!

ПщIэм, дэутхъуэнщ жьэдэпшэ Iугъуэм уи акъыл,

УищIынщ уэ нэф, мэ лъэпкъ пщымууэ дэгъунщ уил,

Уз Iей Iэпкълъэпкъым итIысхьэнщи, гъащIэр хьэл

Уэ къыпщищIынщ а узыщIэфым, тутынафэ!

Нэлат IэщIагъэр, Iуэхур гъэбэяу лэжьын,

Армыхъумэ уэ щай фIыцIэу уи псэр пфIэкIуэдынщ,

Уи бгъэчи, уи щхьи банэ мафIэм пфIыхисхьэнщ,

Вы псы зыхуэлIэу пхьынщ уи гъащIэр, тутынафэ!

Щырах ахърэтми щIыгуми бзаджэм пунэлат,

ЦIыхуфIыр, къабзэр макIуэ Пэжым и жэнэт,

Суд пащхьэм тхьэншэр, дыгъу, пцIыупсхэр  щогъри итщ,

Уи суд ящIэнщ уи гъусэу ахэр, тутынафэ!

Махътум-Кули и дежкIэ тхьэр мыкIуэдыж нэхущ,

Тутыныр, абы къуит чэф делэр дуней хьэхущ.

Уи гъащIэр гъуэщ, щопсэу абы бажапцIэ кIэху,

А бажэр Iугъуэм къырихунщ, тутынафэ!

 

Къэбэрдей-Балъкъэр тхылъ тедзапIэ, Налшык, 1960 гъэ