Cенекэ Луций Анней

Луцилий папщIэ щэныфIагъым теухуа тхыгъэхэр

ПщIейрэ езанэ тхыгъэ

                   Сенекэ  Луцилий  сэлам  ирех!

ХуэпщIар зыщыгъупщэжа  гуэрым  щхьэкIэ уотхьэусыхэ. Ар япэу къыпщыщIу арамэ, ухыгъэм фIыщIэ хуэщI, е набдзэгубдзаплъэу укъызэрыщIэкIам щыгуфIыкI. АрщхьэкIэ, мыпхуэдэ IуэхукIэ набдзэгубдзаплъэу ущытмэ, нэхъ бзаджэ ухъункIи хъунущ. Аргуэру апхуэдэ гуэр къыпщыщIынкIэ ушынэурэ, псапэ пщIэным ухуэсакъыу, зыхуэмыфащэм IэрыхьэнкIэ угузавэурэ, уи зэранкIэ  фIыр хэщIынкIи мэхъу. 

ФIыщIэ къыпхуамыщIыныр нэхъыфIщ зыми зыри хуумыщIэн нэхърэ. Гъавэр къомыхъулIами,  жылэ хэсапхъэщ. Зы илъэсым  IэфI зыщIэмылъыж  щIым  хэкIуэдар  адрей  гъэм  бэву  къытепхыжынри хэлъщ.  

ФIыщIэ зыщIыф цIыху къэбгъуэтын папщIэ,  хуэпщIар зыхэзымыщIыкIхэм я дежи уи насыпым къихьым ущеплъ хъунущ. Хьэлэлыр щымыуэжу Iэрыхуэкъым зэи блэмыIэбыкIын хуэдэу. Шабзэхэр зэзэмызи блырелъэт. Зы кхъухь щIилъэфа щхьэкIэ, хым техьэн щагъэткъым, сатуущIым зыгуэрым сыкъигъэпцIащ жиIэу,  бэзэрыр ибгынэкъым.  

Дигу иримыхьу хъуам  ди  щIыб  хуэдгъазэу щытамэ, гъащIэм зы мыхьэнэ имыIэжу и пIэ ижыхьыжынт. Уэрщи – уи жагъуэ къызэращIам нэхъ ерыщу  фIы пщIэным хуэжан Тхьэм ухуищI. Зэриухынур умыщIэ Iуэхум нэхъыбэрэ  тегушхуапхъэщ, зэгуэр ар зэрыхъун  хуей дыдэм хуэкIуэн папщIэ.  

 «Iуэхутхьэбзэхэр»  тхылъым сыщытепсэлъыхьакIэщ мыбы. Иджыпсту  зи гугъу щIын хуейр нэгъуэщIщ: зыгуэр зэ къыддэIэпыкъурэ итIанэ и зэран къыдэкIыжамэ, къытхурикъужауэ ара ар  хьэмэрэ и щIыхуэ къыттехуар  ттыригъэкIыжа? Хэлъхьэж абы зэраныгъэу къытхуихьар фIыуэ  къытхуищIам нэхърэ куэдкIэ зэрынэхъыбэри.

ХеящIэ пхъашэм пэжу зэхигъэкIыу унафэ ищIыну уелъэIумэ, жиIэнущ: «Уи напэ зэрытрихар нэхъыбэми, зэгуэр фIы къызэрыпхуищIари хэгъэкIыжын хуейщ абы. Иджырей и  зэраныгъэр нэхъ инт. АрщхьэкIэ япэрей  Iуэхутхьэбзэр нэхъ пасэу игу пыкIат. Зэманри къыумыдзэу хъунукъым!»

Мыдрейр апхуэдизкIэ IупщIщи, уигу къомыгъэкIыжми хъунущ. ИтIани,  езым и гукъыдэжкIэ къыбдэIэпыкъуакъэ? Зэран къыщыпхуэхъум хуэмейуэ зрилъэфыхьакъэ? ФIы къыщыпхуищIари  уи  жагъуэ зэрищIари  зэлъытыжар  а тIури  ищIэн хуей щIэхъуаращ.  СымыщIэн сыукIытэри  фIы сщIащ,  лъаIуэм сыхигъэзыхьт,  зыгуэрым сыщыгугът. ФIыр игу пызыгъэкIа щхьэусыгъуэм  хуэфащэ пщалъэкIэщ ар  къэпщытэн зэрыхуейр.  ФIым  и  инагъыр и куэдагъракъым къэзыгъэлъагъуэр, щхьэусыгъуэ хуэхъуа  гурыщIэм и къабзагъращ.

Иджы а къызэфIэдгъэщIар зыщыдогъэгъупщэ. ФIыр – фIыуэ,  Iейр  – а фIыр  зыгъэкъуэдыж Iей дыдэу  къыдощтэ. ЦIыхуфIым псори къызэрипщытэнур езыр хилъафэущ: псапэ къыхуащIам  хигъэхъуэнущ, Iейр игъэмэщIэнущ. ХеящIэ ткIийм   (сэри апхуэдэущ сыщытыну сызэрыхуейр)  Iейр  Iэмал  имыIэу  щыгъупщэнущ, фIыр  игу ириубыдэнущ. 

«Захуагъэм и хьэтыркIэ  щхьэж къилэжьаращ къыIэрыхьэжыпхъэр, фIым фIыкIэ  пэджэжын хуейщ, уи жагъуэ ящIамэ -  къуащIар епщIэжын, е, нэгъуэщI мыхъуми,  нэмыплъ ептын хуейщ». – Ар пэжщ фIы зыщIар зыуэ, Iей  зыщIар   нэгъуэщIу щытмэ. Ауэ псори зыщIар зы цIыхумэ, фIым Iейр егъэункIыфI. Армырами   гущIэгъукIэ бгъэдэтыпхъэщ   цIыхум. Псапэ гуэрхэр ищIауэ къыщIэкIмэ,  абы   нэхъ тэмакъкIыхьыжу ухущытыну   къелэжь.

Си дежкIэ  а тIум  я уасэр  зэхуэдэкъым: фIыр нэхъ лъапIэщ. КъыхуащIар зыщIэжхэми нэсу къалъытэфкъым щIыхуэ къатехуэм и инагъыр. Губзыгъэми, акъылыншэми, къуажэдэсми фIыщIэ ящI, псом хуэмыдэу, фIы къыщыхуащIэ дыдэм деж, ауэ къатехуэ щIыхуэм и инагъыр  къапщытэфкъым. ЦIыху Iущращ  зыщIэр   дабы  сыт  и  уасэми. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, иджыпсту зи гугъу сщIа акъылыншэр гукъэкI хьэлэлкIэ Iэбэми,  итыжынур   къытехуэм нэхърэ нэхъ мащIэщ, ари - щимычэзум  е  къыщемызэгъ щIыпIэм.  НэгъуэщIу жыпIэмэ,  Iуэхутхьэбзэ къыхуэзыщIам   иритыжыну ирихьэжьа щIыхуэр  нэсыху  ирекIут  е  IэпыщIощэщ.

     ГъэщIэгъуэнщ  псалъэр зытражыIыхьым зэрыхуэкIуэр. Бзэр зэсам псори и пIэм ирегъэувэ, дэтхэнэ зыми къытехуэр къыбгуригъаIуэу. Псалъэм папщIэ, жытIэ хабзэщ: «Абы [адрейм]  фIыщIэ  хуищIащ». ХуэщIэныр – сыт щыгъуи  уи гукъыдэжым епха Iуэхугъуэщ. Дэ жытIэкъым «къыхуищIам и уасэр иритыжащ»: етыжыныр зэрыхагъэзыхьым къыхэкIынкIи  хъунущ, нэгъуэщI зыгэрым иребгъэтыжынкIи хъунущ. ЖытIэкъым: «Абы къыхуищIар иритыжащ» е «ипшыныжащ фIы къыхуищIар» - едгъэкIукъым  щIыхуэм   ехьэлIауэ  къэдгъэсэбэп псалъэхэр.

   «ФIыщIэ щIын» жиIэмэ,  тыгъэу къыпхуащIа фIым пэкIуэн тыгъэ хуэщIыжын жиIэу аращ.  «Тыгъэр» гукъыдэжым епха Iуэхущ: тыгъэ зыщIыр езыр  и  щхьэ елъэIужу  аращ. ЦIыху Iущым псори зэпишэчынущ: дапщэ, дапщэщ, хэт къыбгъэдэкIыу, сыт хуэдэ щIыкIэу  къыIэрыхьами.   Абы къыхэкIыу, фIыщIэ зыщIыфыр цIыху Iущым и закъуэщ жыдоIэ: зыгуэрым зыгуэр къритын  нэхърэ езым зыгуэрым зыгуэр иритыныр  нэхъ  зыфIэфIым.    

     Мы ди жыIэгъэр цIыхубэм и гупсысэкIэм темыхуэу къэзылъытэни  къыхэкIынщ, дауи. «НтIэ, цIыху Iущым фIэкIа зыми фIыщIэ щIыкIэ имыщIэжу ара?» - жиIэнурэ щIэупщIэнущ ахэр. «Абы къикIыр зыми щIыхуэ имыпшыныжу, зыгуэр къищэхуакIэ сатуущIым уасэ иримытыфу аращ?» - Нэмыплъыр дэ ди закъуэ къытлъымысын хуэдэу, абыхэм ирыращIэ Эпикури ардыдэр жиIэу зэрыщытар. Метродорщи,  «фIыщIэ зыщIыфыр Iущым и закъуэщ» жеIэпэ.

        ИтIанэ  «ЦIыху Iущым и закъуэщ зыгуэр фIыуэ зылъагъуфыр, Iущым и закъуэщ ныбжьэгъуу щытыфынур» щыжытIэкIи ягъэщIагъуэ. Ауэ щыхъукIэ, фIыщIэ щIыныр лъагъуныгъэмрэ ныбжьэгъугъэмрэ я зы Iыхьэщ, цIыхухэми нэхъ хащIыкI абы, уеблэмэ ныбжьэгъугъэ пэжым нэхърэ нэхъыбэрэ урохьэлIэ. «Iущым и закъуэщ укъэзыгъэпэжынур» щыжытIэкIи ягъэщIагъуэ, езыхэр нэгъуэщIу егупсыс нэхъей. Хьэмэрэ, фIыщIэ зэращI зымыщIэм  деж пэж щыбгъуэтыну жыпIэу ара?  

              Дызыщытхъужу къытхужаIэн щырырагъэти зырырагъащIэ: Iущым и закъуэщ пэжыгъэ зыбгъэдэлъыр, цIыхубэм пэжу къафIэщIхэмрэ пэжыфэ зытет къудейхэмрэщ къаIэрыхьэр. Зыми фIыщIэ хуэщIкъым Iущым фIэкIа. Акъылыншэми ещI фIыщIэ, ауэ зэрыхуэкъулейуэ: хуэмейуэ аракъым, Iэзагъ хурикъукъым.  Гукъыдэжым  ухуемыджэми хъунущ.   

              Iущым псори зэпилъытынущ:  а зы псапэ дыдэр щынэхъ ини щынэхъ цIыкIуи къохъу,  зэманым, щIыпIэм, ягу къыщIэкIам  елъытауэ. Иныкъуэм и чэзум динарий мин ептыныр нэхъ псапэу къыщIокI унэм щIэз  мылъку епт  нэхърэ. ФIыуэ зэщхьэщокI: удэIэпыкъурэ хьэмэ тыгъэ хуэпщIрэ? Уи хьэлэлагъым цIыхур къригъэлрэ,  хьэмэрэ и псэукIэр игъэщIэращIэ къудей?  МащIэ ирату псапэшхуэ къыщахь къохъу. ЗэщхьэщыкIыу къыпфIэщIкъэ фIы щыпщIэкIэ ууейм къыхэпхамрэ нэгъуэщIым къеIыпхыу псапэ пщIэмрэ? Дызытепсэлъыхьам дымыгъэзэжам арат мыбдежым!  

              ФIы къыхуащIам и уасэр и  жагъуэ къызэращIам и инагъым ирилъытми, цIыхуфIыр захуагъэм текIынукъым, ауэ фIым и хьэтыр нэхъ илъагъунущ: ар абы и псэм нэхъ пэгъунэгъущ.

    Мыпхуэдэ Iуэхухэр куэдкIэ езы къызыщыщI цIыхуми елъытащ. Псалъэм папщIэ, си пщылIым зыгуэр къыхуэпщIэри си гуапэ пщIащ, ауэ си адэм лей епхри си жагъуэ пщIащ. Си къуэр къебгъэлащ, ауэ си адэр бгъэунэхъуащ. Iущым псори зэлъытыпхъэхэр зэрилъытынурэ ахэр куэдкIэ зэщхьэщымыкIмэ, и жагъуэ къызэращIар зыщигъэгъупщэнущ. ФIыуэ зэщхьэщыкIми, зыщигъэгъупщэнущ, гу хьэлэлу ущытыныр къезэгъыххэмэ, адрейхэм я пащхьэ щихь къалэнми, къызэрыщыгугъми емыбакъуэу, нэгъуэщIу жыпIэмэ,  зи жагъуэ ящIар езым и закъуэмэ. 

          ИкIэм деж псори къыщипщытэжкIэ,  ар тыншу икIуэтынущ икIи езыр нэхъ ягъэкъуаншэми,  хуэшэчынущ. Ар хуеинукъым лей кърахар  фIы къыхуащIам хигъэкIыжыну.

      Абы къыхихынур нэгъуэщIщ: фIыщIэ щIын къалэныр езым нэхъ къытехуэу ибжынущ, нэхъ псынщIэуи ар зэрызэтригъэкIынум и ужь итынущ.  Сыту жыпIэмэ, фIы къыхуащIэну нэхъ къэзыщтэр щоуэ фIы ищIэну нэхъ зыфIэфIым  елъытауэ. Ахъшэ щIыхуэ зытекIыжыр зэрыгуфIэм хуэдиз дыдэкIэ гуфIэн хуейщ  фIы къыхуэзыщIам хуищIэжыну гъуэтыгъуэ ихуэр, апхуэдэ  щIыхуэ иджыпсту зытезылъхьэм елъытауэ.

              ФIыщIэ зымыщIхэр иджыри зэрыщыуэращ:  къыхуащIэжын хуейм «хэхъуэ» тралъхьэ, ауэ щыхъукIэ къыхуащIа фIым уасэ хуагъэувыххэкъым. ЩIыхуэр мыбдежми мыувыIэу хохъуэ, нэхъ гувауэ упшыныжыху, къыптехуэри нэхъыбэщ. ФIы къыхуащIам хэхъуэ темылъу зыпшыныжыр фIыщIэ зымыщIхэм яхохьэ. Мис ар Iущым и щхьэм щигъэкIэрэхъуэнущ къыIэрыхьамрэ игу пыкIамрэ щызэрилъыткIэ. 

        ЗэрыхъукIэ ди фIыщIэр нэхъ ину щытын хуейщ: ар  дэращ зи фIыгъуэр.  Захуагъэм ещхьу, зэ IуплъэгъуэкIэ адрейхэм фейдэ нэхъ хахыу фэ тет щхьэкIэ, и нэхъыбапIэм ди деж къегъэзэж фIыщIэм.  НэгъуэщIым сэбэп хуэхъуар и щхьэ егугъужауэ аращ. Зи гугъу сщIыр зыгуэр зыдэIэпыкъуар езыр нэхъ жану дэри къызэрыддэIэпыкъунур, кърагъэлам дэри дыкъызэрыригъэлынур, щапхъэ дахэр къекIуэкIыжу ар къыхэзылъхьам къызэрыIэрыхьэжынуракъым, щапхъэ Iейхэр къыхэзылъхьам я щхьэ къызэрихуэжым хуэдэу. Иужьрейхэр зыми яфIэгуэныхь хъукъым, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ,  абыхэм къалэжьа  къуаншагъэр зэрыщыIэр нэрылъагъу хъуащ. 

         Сэ зи гугъу сщIыр фIым и псапэр ар пщIэн къудейм зэрырикъужращ. ФIы ящIэу зыщIрагъасэр абы къыпэкIуэну саугъэтракъым:  Iуэху пэжым фейдэуэ ар гъэзэщIа зэрыхъуар ирокъу. Сэ фIыщIэ щIэсщIыр ар зылъагъур щIэлъэту сызыхуейр къысхуищIэн папщIэкIэкъым, сигу хэзыгъахъуэ Iуэху дахащэ сщIэн папщIэщ. ФIыщIэ щIэсщIыр зэрысхузэфIэкIракъым -  зэрысфIэфIращ.   Ар мис мыбы къыбгуригъэIуэнущ: фIыщIэ зэрысщIыр фIыщIэ сымыщI хуэдэу, зызгъэгуса хуэдэу фIэкIа къысхуэмыгъэлъэгъуэнумэ, фэ Iей къыстеуэныр нэхъ къэсщтэнущ захуагъэу сыбжым и хьэтыркIэ.  Си гугъэмкIэ, цIыхуфIу ямыбжыжым хуэдэу  фIым зи псэ хуэпабгъэ щыIэкъым,  и уасэр нэсу зыхищIэу,  и напэр ихъумэжын папщIэ.

           Аращи, фIыщIэ щIыныр уэ езым нэхъ къыпхуосэбэп нэгъуэщIым нэхърэ. Адрейм къыIэрыхьэр къызэрыгуэкI гуэрщ: ептар къуатыжыныр. Уэ – тыгъэ абрагъуэ къыпIэрохьэ,  псэ арэзым  фIэкIа зыми зыхимыщIэфу: фIыщIэр. Насыпыншагъыр хьэл мыгъуэм, насыпыр – хьэлыфIым  къыхэкIрэ, фIыщIэ щIыфынри  абы хыхьэу къэплъытэмэ, ептар хьэпшып къызэрыгуэкI дыдэщ, къыпIэрыхьар – уасэ зимыIэ гуэрщ:  къыпхуащIар зэрызыхэпщIыкI гурыщIэ къабзащэу Тхьэм тыгъэ махуэу  къыбгъэдэкIырщ.   Апхуэдэ гурыщIэ зыхэзымыщIэфыр насыпыншэ дыдэщ. КъыхуащIар зымыщIэж дэтхэнэ зыри  тхьэмыщкIэ  хъунущ, хъун сщIэкъыми,  тхьэмыщкIэ хъуакIэщ ар.  

            Аращи, къыпхуащIар умыщIэжыным зыщыхъумэн хуейщ. Псом япэ уи щхьэм щхьэкIэ, адрейхэр къэгъэнауэ. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, пэжым ди щIыб зэрыхуэдгъэзар   япэ  дыдэ зи щхьэ ихуэжыр дэращ: адрейхэм абы къиупцI тхъурымбэмрэ ткIуэпсхэмрэ ятригъаткIуэ къудейщ. Нэхъ Iыхьэ зыкIуэцIына гъэткIугъуейр дэр дыдэм тщыщу къонэри депIытI. Ауэ жиIэтэкъым ди Аттал: «Iейм и щхъухь нэхъ Iей дыдэр езым ирефыж». Блэхэм езым зэран яхуэмыхъуу адрейхэм хаутIыпщхьэ щхъухьыр ещхькъым къэзутIыпщыр зыщышынэн  хуей  щхъухьым. 

    ФIыщIэ зымыщIым езым зешхыхьыж. Абы къратахэр  илъагъу хъукъым, нэхъ игъэмэщIэну хэтщ. ЩIыхуэр тыжын хуейщи, и жагъуэ хъуахэр егъэбатэ. Хэт нэхъ тхьэмыщкIэр фIыр зыщыгъупщэжу Iейр  зыгъэщIэрэщIэжым нэхърэ?

   ЦIыху Iущым фIы къыхуащIар нэхъыбэжу,  нэхъ дахэжу къызэфIегъэщI, игу къигъэкIыжыху щыгуфIыкIыу. ЦIыху Iейм  иIэр зы  гуфIэгъуэ кIэщIщ: фIы къыIэрыхьэныр. Iущым абы гуфIэгъуэ кIуэхыншэ хехри зэпымыууи зыхещIэ.  Абы ифIэфIыр а дакъикъэ закъуэр къыIэрыхьэнракъым, нэгъуэщI мыхъуми, зэ къыIэрыхьэнырщ. Ар зэи кIуэдыжынукъым икIи сыт щыгъуи пкъырытынущ.  Ауэ  сэбэп  зыхэмылъыр илъагъу хъукъыми,  зыхегъэзыхьыжри  зыщегъэгъупщэ. 

   Абы псоми Iей фIэкIа химылъагъуэу щыткъым, и бэлыхьхэр зытрилъхьэни къилъыхъуэкъым. ЦIыхухэм къаIэщIэщIэ гуэныхьхэр абы ухыгъэм  ирепх. Ар  плъэкIэхэмрэ  псалъэхэмрэ   хэтIэщIыхькъым.   

        Сыт къэмыхъуми, щабэрэ тэмакъкIыхьу хущытщ. ХузэфIэкIыху, нэхъ пасэу фIыуэ къыхуащIахэр игу къегъэкIыж. КIуэ, абы щыгъуэм фIы къыхуэзыщIахэм иджы  леишхуэ  кърахам уи  нэр ирищIыпэмэ, итIанэщ зэрахущытыр щихъуэжынур. Ари, игу ирауда нэужь,   фIы къыхуащIэн  ипэ  зэрахущытам нэхърэ нэхъ  Iей хъунукъым.   Ауэ лей кърахар  фIы къыхуащIам хуэдизмэ, фIыуэ щыхущытам  щыщ  гуэри къэнэнущ.

     Зыгъэкъуаншэхэмрэ зыгъэзахуэхэмрэ зэхуэдизмэ, мысэм тезыр зэрытрахыжым хуэдэу, шэч зыхэлъ псори цIыхугъэм  фIым  хибжэну йоIэ. Iуэхутхьэбзэ къыхуащIэр зэрыхрагъэлъэфам хуэдизми, цIыху Iущым   щIыхуэ телъу зимыбжыж пэт,  хигъэкIыжыныр  нэхъ къещтэ, къуэды  зытемылъыжыр зэрыпшынэм хуэдэу.

          Зыми фIыщIэ хуэщIынукъым цIыхухэм  делафэ къызэрыраплъынум емыбакъуэу. ФIыщIэ пщIыну ухуеймэ,  хэкури убгынэнущ, лъыи бгъэжэнущ, факъырэ ухъунущ, уи напи текIынкIи хъунущ, пхуэмыфащэ къыпхужаIэу.

          ФIыщIэ щIыныр  зи  хьэл  цIыхур езым  и  щхьэм къохьэлъэкIыж. Дэ зыми уасэшхуэ хуэтщIкъым дызыщIэхъуэпс фIыгъуэм хуэдэу, уасэ нэхъ зыхуэдмыщIи щыIэкъым,  къытIэрыхьэн къытIэрыхьам фIэкIа. УщIэупщIэнкIи хъунщ, сыт къытхуащIар тщызыгъэгъупщэр жыпIэу. Иджыри къытIэрыхьэну дызэрыхуейм. Дэ дызэгупсысыр диIэракъым, дызыхуейращ. Гъуэгу захуэм дытраш дэ уасэ зиIэу къытфIэщI, ауэ,  уи фIэщу уеплъмэ, зимыIэ къулеягъ, щIыхь, лъэщагъ, къинэмыщIхэм. Уасэ зыхуэдмыщIыф гуэрхэм я лъапIагъымкIэ узэупщIынур цIыхубэракъым, къэхъугъэращ. Ди псэр зытхьэкъуу хъуам нэхъ лъагэ дыдэу хэтыр абы дигу хигъахъуэу дызэресам и закъуэщ. Дызэрыхуэпабгъэм щхьэкIэ дгъэлъапIэу аракъым ахэр. ЗэрагъэлъапIэм щхьэкIэ дыхуопабгъэ. Нэхъыбэр зэрыщыуэр цIыху щхьэхуэхэм я щыуагъэм къызэришэм хуэдэ дыдэу, цIыху щхьэхуэхэм я щыуагъэхэр нэхъыбэр зэрыщыуэм къыхокI. 

       Ауэ  цIыхубэм  и  Iуэху  еплъыкIэр апхуэдэу жыIэзыфIэщу къыщытщтэкIэ, нэгъуэщI зыгуэри ди фIэщ дывгъэщI абы и Iуэху еплъыкIэм техуэу: дунейм  теткъым  фIыщIэ  щIыныр зи хьэлым нэхърэ нэхъ цIыху пэж. Абы макъ IэтакIэ къалэу щыIэр  щыхьэт техъуэнущ. Уеблэмэ щэныгъэ здэщымыIэ щIыпIэхэм ис лъэпкъхэми къащтэнущ ар. ЦIыхуфIхэри цIыху Iейхэри  акъылэгъу здэхъунущ а IуэхумкIэ.  

            Языныкъуэхэм Iэпкълъэпкъыр зыгъатхъэр фIыгъуэу къалъытэ, адрейхэм  - лэжьыгъэр. Мобыхэм узыр  бэлыхьышхуэу къалъытэ, мыдрейхэм ар бэлыхьу  ябжыххэкъым. Зым къулеягъыр гъащIэм и нэхъыфIыщхьэу къелъытэ, адрейм ар цIыхур зэIызыгъыхьэ гуэру, зыри зимыIэр нэхъ ехъулIауэ ебж.  Апхуэдиз зэщхьэщыкIыныгъэ зэрыщыIэм хуэдэу, псоми зы жьэкIэ жаIэнущ фIы къыпхуэзыщIам фIыщIэ хуэщIын зэрыхуейр. АбыкIэ гупсысэкIэ  зэтемыхуэ цIыхубэр зэтохуэ, фIы къытхуащIам гукъанэкIэ дыпэджэжыныр  зэрыдихьэлым хуэдэу.  ЦIыхум фIыщIэ  зэримыщIым и япэ щхьэусыгъуэри   фIыщIэ  щIыкIэ  нэсу  зэримыщIэрщ.   

            АпхуэдизкIэ акъылыр кIуэдащи, фIыгъуэшхуэ цIыхум хуэпщIэну гугъу дыдэ хъуащ. ХуэпщIар  къыпхуимыщIэжу укIытэм а фIыгъуэхэр  имыIэххэныр  нэхъ  къещтэ  фIыщIэ щIищIын щхьэусыгъуэ имыIэн папщIэ.   – УиIэр зигъэIэ, зыри сыхуейкъым абы  и пIэкIэ къысIэрыхьэну.  Ухуэмысакъыу цIыхухэм уадэIэпыкъу хъууэ щытащэрэт. ФIы къыхуащIар зэрамыпшыныжыфым  ириукIытэм  и  гужьгъэжьым  нэхърэ    зэраныгъэ нэхъ  къэзышэ  щыIэкъым.   

Узыншэу ущыт.