Ди зэманым и лIыхъужь

    Зэманым и лIыхъужь

                                              ЗэзыдзэкIар Къардэн Б. М.

                                                 Бэлэ

    Сэ гутедзэкIэ Тифлис сыкъикIыжырт. Си гум хьэлъэу илъыр зэрыхъур зы шумэдан цIыкIут, - абыи и зэхуэдитIыр Грузием теухуауэ тха гъуэгу тхыгъэхэмкIэ кудауэ. Абыхэм я нэхъыбэр, фи насыпти, кIуэдащ, ауэ шумэданыр, адрей хьэпшыпхэр щIыгъуу, си насыпти, хэмыкIуэдыкIIауэ къэнащ.

    Бгы гуэрэныщхьэхэм дыгъэр къухьэу хуежьакIэт, сэ Къуейшаур Ауз сыщыдыхьам щыгъуэ. Жэщ къыттемыщхъуэу Къуейшаурыбг дыдэкIын папщIэ, шыгуху-осетиныр емызэшыжу шыхэм яхэуэрт, и макъым къызэрикIкIи уэрэдыжьыр къыришырт. ЩIыпIэ гъуэзэджэщ мы аузыр! ИхъуреягъкIэ бгым къыщхьэщытщ бгъэдыхьэпIэншэжь мывэ хьэдзэ плъыжьыжьхэр, лъэнтхъуий щхъуантIэ бырыбхэмрэ бжеищхьэ гуэрэнхэмрэ  зэщIаблауэ, псыдэжыпIэ лъагъуэхэм зэхабзыхьа щыхупIэ гъуэжьхэр иIэу, адэкIэ жыжьэрэ-жыжьэу удэплъеймэ, дыщэ кхъуакIафэу уэсыщхьэхэр къолъагъуэ, лъэгумкIэ цIэ зимыIэ псы цIыкIу гуэрым Iэплэ иришэкIауэ Арагвэ йожэх, кIыфIыр зи бэ ауз зэвым Iэуэлъауэу къызэрыдэхуу, дыжьын Iуданэу укъуэдияуэ, блафэ зэтещIэхэм хуэдэуи зэщIэпщIыпщIэу.

    Къуейшаурыбг лъапэ дынэсри дыкъыщыувыIащ духаным деж. Мыбдеж щызэхэтт грузинхэрэ бгырысхэу зы тIощIырыпщI; мыжыжьэуи махъшэ чэруанакIуэ гуп жэщщыс къыщыувыIат. Емынэр зыхуэкIуэн а бгым си гур дэслъэфын папщIэ сэ вы бэджэндхэр къэсщтэн хуей хъуащ, сыту жыпIэмэ зэманыр бжьыхьэт икIи Iумыл бзаджэт,-езы бгыми верститI нэс и кIыхьагът.

    Сыт сщIэнт, сэ пщIэкIэ къэсщтащ вихрэ осетин зыбжанэрэ. Абыхэм ящыщ зым и плIэм си шумэданыр иригъэукIуриящ, адрейхэр кIий къудейкIэ выхэм ядэIэпыкъуу щIадзащ.

    Сэ си ужьым иту виплIым ныдашырт  зы гу гуэр, абы къыщхьэпырыпIиикIыу изу хьэпшыпыр илъ щхьэкIэ, къазэрехьэлъэкI щIагъуэ щымыIэу.  Сэ ар гъэщIэгъуэн сщыхъуащ. Гур зейр абы и ужь иту къакIуэрт, дыжьын зытегъэлъэда и адыгэ лулэ цIыкIум екъуурэ. Абы офицер къэптал щыгът дамэтелъ темылъу, адыгэ пыIэ бэлаци щхьэрыгът. Ар къыпфIэщIырт илъэс щэныкъуэм иту; абы и напэ къамылыфэм къуигъэлъагъурт ар Кавказ-щIыб дыгъэм зэрыщыгъуазэр, ауэ игъуэ нэмысу тхъуа и пащIитIыр абы и лъэ быдэ кIуэкIэмрэ и жыджэрыфэмрэ зыкIи декIуртэкъым. Сэ абы сыбгъэдыхьэри щхьэщэ хуэсщIащ; абы псалъэмакъыншэу щхьэщэ къызитыжащ, Iугъуэ гуэрэн ини къызыжьэдыригъэхуащ.

    - Дэ дызэгъуэгурыкIуэу сфIощI?

    Абы зыри жимыIэу аргуэру щхьэщэ къысхуищIащ.

    - Уэ Ставрополь укIуэ хъунщ?

    - Ардыдэщ… кIэзонэ хьэпшыпхэр сошэ.

    - КъыджыIэт, уигу хьэлъэр зыкIи къафIэмыIуэхуу виплIым щыдашыфкIэ, сэ си гу IэнэщIыр вихым, ари осетинхэм я жэрдэмкIэ, ерагъкIэ фIэкIа щIыдамылъэфыфыр сыту пIэрэ?

                Ар хилагъэ хэлъу пыгуфIыкIри, моуэ хэIэтыкIауэ къызэплъащ.

    - Куэд щIа хъункъым уэ Кавказ узэрыщыIэрэ?

    - Зы илъэс хуэдиз мэхъу,-жэуап стащ.

    Ар етIуанэу пыгуфIыкIащ.

    - СлIожь атIэ?

    - ЗырикI ауэ! Бзаджэщ мы азиатхэр! Ахэр зэрыкIиймкIэ выхэм ядэIэпыкъу уи гугъэ уэ? Емынэм ищIэнщ абыхэм къакIийр? Езы выхэм, дауикI, къагуроIуэ абыхэм жаIэр; вы тIощI щIэпщIэми, итIани и пIэм зырачынкъым, а езы цIыхухэр зэрыхуейуэ ящIэкIиями… Хьилэшы бзаджэхэщ! Сыт епщIэн абыхэм?.. ЯфIэфIщ блэкIхэм ахъшэ куэдыIуэ къытраудын… ЩагъэкIащ а бзаджащIэхэр! Плъагъункъэ, уэ абыхэм лейуэ аркъэ уаси пIахынщ. Ауэ сэ фIыуэ соцIыху ахэр, сэ абыхэм сыкъагъэпцIэфынкъым!

    - Уэ мы щIыпIэм къулыкъу зэрыщыпщIэрэ куэд щIа?

    - ЩIащ зыкъом, сэ мыбы къулыкъу щызощIэ Алексей Петрович и зэман лъандэрэ,-жиIащ абы зигъэбжьыфIэу. – Ар Линием къыщыкIуам щыгъуэ, сэ подпоручикыу сыщытащ,-къыщIигъуащ абы ,- ар мыбы щыщыIам щыгъуэ бгырысхэм ятщIэкIа зауэм сызэрыхэтам папщIэ чинитIкIэ сыдырагъэкIуэтеящ.

    - АтIэ иджы дэнэ ущыIэ?..

    - Иджы сэ езанэ линейнэ батальоным къулыкъу щызощIэ. Хуит сыкъэщI сыноупщIыну, уэ ухэт?..

    Сэ абы жэуап естыжащ.

    Ди зэпсэлъэныр абыдежым щиухащ, дэ тIури дызэбгъурыту псалъэмакъыншэу дыкIуэрт. Бгыщхьэм уэс телъу дыщыIущIащ. Дыгъэр къухьащ, икIи, югым зэрыщыхабзэти, занщэу махуэм жэщыр къыпыхъуащ, ауэ уэс къытенэхукIым и сэбэпкIэ дэ гъуэгур тыншу тлъагъурт, ар иджыри бгым дэкIырт, къэткIуам хуэдэу мызадэжу щыт пэтми. Сэ унафэ сщIащ си шумэданыр шыгум иралъхьэну, выхэр щIатIыкIыу шыхэр щIащIэжыну, иужьрей дыдэуи сыкъызэплъэкIри аузым сыкъыдэплъэжащ,-ауэ ауз зэвым къыдихуа пшэ гуэрэн Iувхэм ар яуфэбгъупат икIи абы къикIыу зы макъ закъуи ди тхьэкIумэм къиIуэжыртэкъым. Осетинхэм зэрызехьэу, Iэуэлъауэу сыкъаувыхьауэ аркъэ уасэ къыдэт жаIэрт; ауэ штабс-капитаныр апхуэдизу шынагъуэу абыхэм ящIэкIияти, ахэр напIэзыпIэм зэбгрыжыжащ.

    - Плъагъуркъэ ахэр! – жиIащ абы: - ЩIакхъуэ къудейми и цIэр урысыбзэкIэ ящIэркъым, ауэ зырагъэщIащ: «Офицер, аркъэ уасэ къыдэт!»- зэрыжаIэн. Абыхэм нэхърэ тэтэрхэр нэхъ сигу ирохь: нэгъуэщI мыхъуми ахэр фадафэкъым…

    Станцым  дынэсыным  иджыри зы верст хуэдиз иIэт. ИхъуреягъкIэ щымт, апхуэдизкIэ щымти, бадзэ блэлъэтым и макъымкIэ къэпщIэнт абы зыдигъазэ лъэныкъуэр. СэмэгурабгъумкIэ къэфIыцIэрт ауз куур; абы адэкIэ ди япэкIэ уэс зытелъ бгыщхьэ фIыцIэщIыхуфэу зэлъахэм хуэдэхэр уафэ джабэ фагъуэм къыхэнэIукIхэрт, дыгъэ къухьэгъуэ пшэплъым иужьрей нурыр иджыри абы текIуэдыкIатэкъым. Уафэ кIыфIым вагъуэхэр къыщызэщIэпщIыпщIэу хуежьат, икIи, гъэщIэгъуэнракъэ, сэ ахэр ди север щIыпIэм нэхърэ мыбы нэхъ щылъагэу къысфIэщIащ. ГъуэгубгъуитIымкIи мывэ пцIанэ фIыцIэжьхэр къыщыпIийхэрт; щIыпIэ-щIыпIэкIэрэ уэс щIагъым чыцэ гуэрэн къудамэхэр къыщIэплъырт, ауэ зы тхьэмпэ гъуаикI хъейртэкъым, икIи гум щIэщIа шищым я пырхъ макъымрэ зэдэмууэ жьгъыжьгъ урыс уэзджынэ цIыкIухэмрэ апхуэдэ даущыншэм къыхэIукIыу зэхэпхыныр гухэхъуэт.

    - Пщэдей махуэ уэфI гъуэзэджэ хъунущ!-жысIащ сэ. Штабс-капитаным зы псалъи жэуапу къитакъым икIи и Iэпэ ишийри сигъэлъэгъуащ ди пащхьэмкIэ зыщызыIэт бгы лъагэр.

    - Сыт ар? – сыщIэупщIащ сэ.

    - Гъудыбг жыхуаIэращ.

    - СлIожь атIэ?

    - Еплъыт абы пшэр зэрыщызеуэм.

    Пэж дыдэуи Гъудыбг пшэр щызеуэрт; абы ибгъу лъэныкъуэхэмкIэ пшэ псынщIэ псыгъуэ цIыкIухэр щызепщыпщэрт, езы бгыщхьэ дыдэм пшэ фIыцIэ гуэрэн къытелът, а пшэр апхуэдизу фIыцIэти, уафэ кIыфIым бжьыгъэ сурэту щыплъагъурт.

    Дэ пощт станцыр къэтлъагъуу хуежьат, ар къэзыухъуреихь унэжь цIыкIухэм я щхьэхэр ди нэм къищтэ хъуат, мафIэ цIыкIухэр ди пэкIэ мащIэ-мащIэу къыщынаIуэ хъуат, жьы щIыIэ псыIэр къыщытIурыуам, аузыр къызэщIэгъуагъуэу, уэшх щабэ къешхыу щыхуежьам щыгъуэ. Сэ щIакIуэр зэзубгъуэкIа къудейуэ, уэсыр къыриупцIэхыу щIидзащ. Сэ щIыхьышхуэ хэлъу сеплъащ штабс-капитаным…

    - Дэ мыбы жэщ щыдгъэкIуэн хуей хъунущ,-жиIащ абы и жагъуэу,-мыпхуэдэ борэным бгыхэм уащхьэпырыкI хъунукъым. СлIожь? Жорыбгым уэс къыгуэу щыIа? – еупщIащ ар шыгухум.

    - ЩыIакъым, зиусхьэн,-жэуап къитыжащ шыгуху-осетиным, - ауэ гъунапкъэншэу куэд гуэлъщ къыгуэун къудейуэ.

    ГъуэгурыкIуэ блэкIхэм папщIэ станцым пэш зэрыщымыIэм къыхэкIкIэ, дэ бгырыс унэ IугъуэзащIэ къыдатащ жэщ щыдгъэкIуэну. Сэ къезджащ си гъуэгурыкIуэгъур, шаибжьэ къыздефэну, сыту жыпIэмэ шыгун шайныкыр – Кавказыр къыщыскIухькIэ гурыфIыгъуэу сиIэ закъуэр – сIыгъти.

    Бгырыс унэр зы джабэ лъэныкъуэмкIэ бгым кIэрыгъэпщIат; теувапIэ цIэнтхъуэрыгъуэ псыфищым ухуашэрт абы и бжэм. Сэ сыIэбэрабэурэ сыщIыхьащ икIи жэмым сыжьэхэуащ (мыбыхэм жэмэщыр унэIутэщ папщIэу яIэщ). Сэ сыздэкIуэнур сщIэртэкъым: мыбдежым мэлхэр щогъуэ, модэкIэ хьэр мэгурым. Насыпыр сиIэти, лъэныкъуэкIэ мафIэ фагъуэ цIыкIу къэцIури бжэм ещхь хуэдэу нэгъуэщI гъуанэ гуэр къэслъэгъуащ. Мыбдежым теплъэ гъэщIэгъуэн си нэгум къыщIэхутащ: зи щхьэр пкъо кIагъуэзащIитIым иIыгъ бгырыс унэм цIыхухэр щIэзт. Унэкум ищIыхьа мафIэ цIыкIур пIэнкIырт, унащхьэ гъуанэм ирамыгъэкIыу и кIуэцIым жьым къыщIихуэж  Iугъуэр ихъуреягъкIэ апхуэдизкIэ Iувти, сэ куэдрэ абы зыгуэри къыхэслъагъукIын слъэкIакъым; мафIэм бгъэдэст фызыжьитI, сабий куэд, бэлэбанэу хуэпа зы грузин къуэгъу гуэр. НэгъуэщI  Iэмал щыIэтэкъым, дэ мафIэм детIысылIащ, ди лулэхэр зэщIэдгъэнащ, куэд мыщIэуи ди шайныкыр нэжэгужэу къэIэуэлъэуащ.

    - ЦIыху насыпыншэхэщ!-жесIащ штабс-капитаным, я пIэм ижыхьа хуэдэу я нэхэр тенауэ къыдэплъу щыс унэрысхэмкIэ си щхьэр сщIыри.

    - Ахьмакъхэщ!-жэуап къитащ абы. – Уи фIэщ пщIырэ? ЗэфIэкI лъэпкъ яIэкъым, зы щIэныгъэ гуэри къагурыIуэнкIэ Iэмал иIэкъым! Ауэ ди адыгэхэмрэ шэшэнхэмрэ, ахэр бзаджащIэхэу, пцIыупсхэу  щыт пэтми, ахъырзэманхэщ, мыбыхэм Iэщэ къудейми гукъыдэж хуаIэкъым: моуэ дахэ-дахэу къамэ кIэрыщIауэ абыхэм  ящыщ зыгуэри плъагъункъым. Нэсауэ осетин дыдэхэщ!

    - Уэ куэдрэ ущыIа Шэшэным?

    - Сэ илъэсипщI хуэдизкIэ ротэ сIыгъыу быдапIэм сыдэсащ, Каменнэ Бродым деж,-пщIэрэ уэ ар?

    - Зэхэсхащ.

    - Дужэгъуащ, щIалэ, дэ а щхьэпыупщIхэр; Тхьэм и шыкуркIэ, иджы ахэр нэхъ IурыщIэ хъуахэщ, ауэ япэм щIы зэтетхъуам лъэбакъуищкIэ уIукIамэ, алмэсты гуэрым къуэгъэнапIэм зыкъуигъэпщкIуауэ къыщыст: тIэкIунитIэ убэлэрыгъакъэ – аркъэныр уи пщэм къыфIэхутэнут, е уи щхьэ щIыбым шэр къыхигъэтIысхьэнт. Дауи щырети, лIы мэхъухэр!..

    - Уэ гъэщIэгъуэн куэдхэр уи нэгу щIэкIагъэнщ? – жесIащ абы, зыгуэрхэр къэсщIэным сызэIэпишэу.

    - Щхьэ щIэмыкIыу! Слъэгъуащ зыкъом…

    Мыбдежым ар и пащIэ сэмэгум еIэу щIидзащ, и щхьэр мащIэу къыфIигъэхури хэгупсысыхьащ. Сэ икъукIэ сыхуэпабгъэрт абы зы Iуэху къэхъуакъэщIа гуэр къезгъэIуэтэжыным,- дэтхэнэ путешественникми, тхэми апхуэдэ щIэкъуныгъэр иIэщ. Ауэрэ шайр хьэзыр хъуащ; сэ шумэданым стэчан цIыкIуитI къыдэсхащ, ярызгъахъуэри, зыр абы и пащхьэ изгъэуващ. Ар еIубащ икIи сэ къысщыхъуащ мыпхуэдэу и щхьэ хужиIэжа хуэдэу: «Аращ, тлъэгъуащ зыкъоми!» Абы и псалъэхэм сэ куэдкIэ гугъэ сагъэщIащ. Сэ сощIэ, куэдрэ Кавказ щыIахэм уэршэрын, зыгуэрхэр къаIуэтэжын яфIэфIщ; апхуэдэ амал абыхэм щагъуэтыр зэзэмызэщ: апхуэдэ зауэлIыр, и ротэм щIыгъуу, зы щIыпIэ дэгу гуэрми щыIэщ, икIи илъэситху енкIэ зыми уузыншэмэ жиIэу сэлам къырихынукъым (сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, фельдфебелым абы къыжыриIэруузыншэнкIэ си щIасэщ жиIэу арщ). Ауэ щыхъукIи узытепсэлъыхьыныр гъунэжщ: ихъуреягъкIэ цIыху  Iэлхэщ, зыгуэрхэр зэзыгъэщIэн зыфIэфIхэщ; махуэ къэси дзыхьщIыгъуэджэщ, Iуэхугъуэ хьэлэмэтхэр къыщыхъу щыIэщ, абы къыхэкIкIи жагъуэ пщымыхъун плъэкIынкъым я нэгу щIэкIхэр фIыуэ ятхыу ди деж зэрыщымыхабзэр.

    - Ром тIэкIу шайм хэпкIэным дауэ уеплърэ? – жесIащ си псалъэгъум,- сэ Тифлис щащIа ром хужь сиIэщ; иджы щIыIэщи ар бзаджэкъым.

    - Хьэуэ, фIыщIэшхуэ пхузощI, сефэркъым.

    - Ар сытым къыхэкIыу?

    - Ауэ сытми. Сэ псалъэ быдэ зэстыжащ семыфэну. Плъагъуркъэ, сэ подпоручикыу сыщыту зэгуэрым дызэрегъэфауэ, тревогэ къэхъуащ; арати, дэ дычэф жану зауапIэм дыIухьащ. Ар Алексей Петрович къищIэри, Тхьэм ищIэнщ дызэригъэлъар! Зы мащIэщ къэнэжар судым дыритыным. Ар езыри тэмэмщ, языныкъуэм илъэс псокIэ зы цIыхуи ущытемыплъэ щыIэщ, абы аркъэр къыхыхьэжмэ – итIанэ цIыхур кIуэдыпащ.

    Ар щызэхэсхым, си гугъэр хэсхыжыпэным сынэсат.

    - Плъагъуркъэ, шэрджэсхэми ящIэр,- къыпищащ абы адэкIэ: - махъсымэ зэрегъэфэнщ хьэгъуэлIыгъуэм е хьэдэIусышхым дежи, итIанэ зэрыупщIатэу хуежьэнщ. Сэ зэгуэрым си щхьэр абыхэм ерагъкIэщ къазэрыхэсхыжар, ари дифI пщым деж хьэщIапIэ сыщыIэу.

    - Ар дауэ хъуа?

    - Мис (абы и лулэр тутынкIэ икудэщ, екъури хъыбарым щIидзащ),- мис плъагъуркъэ, сэ абы щыгъуэ ротэ сIыгъыу Тэрч адрыщI быдапIэм сыдэсащ – абы лъандэрэ илъэситху хъунущ куэд мыщIэу. Зэгуэрым, бжьыхьэу, кIэзонэгухэр къэкIуат ерыскъы къашэри: абыхэм ящIыгъут илъэс тIощIрэ тхум итын офицер щIалэ. Ар, къэтыгъэншэу зауэ щыгъынкIэ хуэпауэ, си деж къакIуэри къызжиIащ сэ сыздэщыIэ быдапIэм си IэмыщIэ илъу  къулыкъу щищIэну унафэ иIэу. Ар апхуэдизу псыгъуэ цIыкIут, хужь цIыкIут, и мундир цIыкIури мастэнэм къызэрыфIачати, сэ занщIэу къэсщIащ ар ди деж, Кавказым, зэрыщыIэрэ куэд зэрымыщIар. «Уэ, дауикI, Россием укъырагъэкIыу  мыбы укъагъэкIуагъэнщ?»-сеупщIащ сэ абы. – «Ардыдэщ, зиусхьэн штабс-капитан»,-къызитыжащ абы жэуап. – Сэ абы и Iэр къэзубыдри жесIащ: «ИкъукIэ си гуапэщ, икъукIэ си гуапэщ. УэркIэ тIэкIу зэшыгъуэ хъунщ… ар Iуэхукъым, дэ зэныбжьэгъужь хуэдэу дыздэпсэунщ. Уэри, кхъыIэ, фэрыщIыгъэншэу, ауэ сытми Максим МаксимычкIэ къызэджэ – итIанэ сытым щыщ зауэ фащэ къом зыкIэрыплъхьари? Сыт щыгъуи къакIуэ ди деж фуражкэ пщхьэрыгъыу». Абы фэтэр иратри  быдапIэм дэтIысхьащ.

    - Сытыт абы зэреджэр? – сеупщIащ сэ Максим Максимыч.

    - Абы зэреджэр… Григорий Алексанрович Печоринт.

    (къыкIэлъыкIуэнущ)