Андерсен Ганс Христиан

 

  Вакъэ плъыжь цIыкIухэр

Еуэри  лъагъугъуафIэрэ  фо цIыкIуу зы хъыджэбзыфI псэут.  Ар апхуэдизкIэ тхьэмыщкIэти, гъэмахуэм лъапцIэу, щIымахуэм  - и лъакъуафэр тезых пхъэ вакъэжькIэ къикIухьын хуей хъут. 

             Къуажэм вакъэ ищIу дэс  нанэр тегушхуэри  зэрыхуэIэзэу хъыджэбз цIыкIум  шухьэ плъыжь кIапэм вакъэ плъыжь цIыкIуитI къыхухидыкIащ. Вакъэхэр Iушэнашэт,  ауэ фIы игу илъу зыда нанэм  ахэр хъыджэбз тхьэмыщкIэ цIыкIум  тыгъэ къыхуищIащ.  Карент а цIыкIум и цIэр.

Вакъэ плъыжьитIыр и анэр щыщIалъхьэ махуэ дыдэрат къыщратар. Жэназым урихэтыну къезэгъыщэу пхужыIэнтэкъым ахэр, ауэ хъыджэбз цIыкIум нэгъуэщI иIэтэкъыми лъапцIэу иувэри и анэр щыдахым кIэлъыкIуэтащ.    

Абдеж ирихьэлIэу къуажэм пасэрей гуимэ блэкIт  зи ныбжь хэкIуэта гуащэ  гуэр  ису. Гуащэм  хъыджэбз цIыкIур къыщилъагъум,  попым къелъэIуащ:

- КхъыIэ, сэ къызэфт хъыджэбз цIыкIур, зыхуей хуэзгъэзэнщ.

Карен ар и вакъэ плъыжь цIыкIухэм я фIыгъэкIэ къэхъуауэ къыфIэщIт. Ауэ гуащэм ахэр Iуплъэгъуейуэ къыщыхъури ягъэсыну  унафэ ищIащ.             

Карен яхуапэри  еджэкIэрэ дэкIэрэ ирагъэщIэн щIадзэ.  ЦIыхуу хъуам ар  лъагъугъуафIэу къалъытэт, ауэ гъуджэм кIэ имыIэу «Уэ улъагъугъуафIэ  къудейкъым, утхьэIухудщ»,- къыжриIэт. 

Абы ирихьэлIэу пащтыхь гуащэм щIыналъэр къызэхикIухьу къожьэ  и хъыджэбз гуащэ шыррb и гъусэу. ЦIыхухэр сэрейм деж къыщызэхуэсат, Карени яхэту. Пащтыхьыпхъур бостей хужь щыгъыу щхьэгъубжэм къыIуувауэ цIыхухэр зригъэплът. Абы тажи щхьэрыгътэкъым, тепхъуэ кIыхьи телътэкъым, ауэ и лъакъуэ цIыкIуитIыр телъыджэу лъахъстэн вакъэ плъыжь цIыкIуитIым итт.  Ар гъунэгъуу пхухуэгъэдэнутэкъым Карен вакъэщI нанэм хуидауэ щытахэм. Дуней псом теттэкъым мы вакъэ плъыжь цIыкIуитIым нэхърэ нэхъ хъуапсэгъуэ!

Карен хэхъуащ, члисэм кIуэн щыхуей  ныбжьым ихьащ. Абы бостеищIэ хуадауэ вакъэщIэ къыхуащэхуну загъэхьэзырт. Къалэм вакъэщI нэхъыфI дыдэу дэсыр къакIуэри абы и лъакъуэ цIыкIухэр къипщащ. Гуащэмрэ Каренрэ абы и лэжьапIэ пэшым щIэст. Абдеж дыдэм абдж зыIугъэлъэда дэлъхьэпIэ щытт вакъэ  дахэ цIыкIухэмрэ фэ шырыкъухэмрэ къыдэцIуукIыу.     

УемыхъуэпсэнкIэ Iэмал иIэтэкъым абыхэм, ауэ гуащэм и нэхэм щIагъуэу  ялъагъутэкъыми,  игу зэрыхэхъуэшхуэ щыIэтэкъым. Вакъэхэм яхэтт пащтыхьыпхъум щыгъахэм  хуэдабзэу плъыжь цIыкIуитI. Сыту дахащэт ахэр! ВакъэщIым къажриIащ ар уэркъ гуэрым и пхъум  хуида щхьэкIэ зэрыхуэмыхъуар.

- Мыр  къызыхэщIыкIар плъыжьу ялэжа фэщ?  аракъэ? ЗэщIолыдэри..? – щIэупщIащ гуащэр.

- НтIэ, мэлыд! – жиIащ Карен.

Вакъэ цIыкIухэр щрагъэтIагъэ, хуэхъуу къыщIокI, къащэху. Гуащэм ахэр зэрыплъыжьыр ищIатэмэ, игъащIэкIэ ахэр щыгъыу члисэм игъэкIуэнтэкъым, ауэ аращ Карен ищIар.  

Карен здэщытын хуейм деж увыну члисэм  щыкIуэцIрыкIым, абы цIыхуу щIэтыр  зэплъыр хъыджэбз  цIыкIум и лъакъуитIрат.  Езыращи,   члисэм   фIэлъ   сурэтыжьхэм    ит  щихъхэр  нэгъунэ   и  вакъэ  плъыжь цIыкIуитIым   къеплъу  къыфIэщIт.    Уеблэмэ  попым  и Iэр и щхьэм къытрилъхьэу,  ар иджы хъыджэбзышхуэ зэрыхъуам, диным къыхуигъэув къалэнхэр игъэзэщIэн зэрыхуейм, цIыхур Тхьэм псэкIэ зэрыпэгъунэгъур къыщыжриIэ дакъикъэми зэгупсысыр и вакъэхэрат.   Члисэм щIэт мэкъамэ хэIэтыкIамрэ сабий гу къабзэхэм я зэчырымрэ  ихъуреягъыр зэщIищтат, я унафэщI дадэри абыхэм кадежьут, ауэ Карен и щхьэм илъыр и  вакъэ плъыжьитIрат.

Члисэм къыщыщIэкIыжым гуащэм къыжраIащ Карен  вакъэ плъыжькIэ къызэрыкIуар. Гуащэм ар игъэемыкIуащ, вакъэ плъыжькIэ члисэм  укIуэ зэрымыхъунур къыгуригъэIуащ, дяпэкIэ, тIэкIу лэжьами,  и вакъэ фIыцIэхэмкIэ  кIуэну унафэ къыхуищIащ. 

  КъыкIэлъыкIуэ тхьэмахуэри члисэ кIуэгъуэт. Карен и вакъэ плъыжьхэм еплъащ, итIанэ фIыцIэхэм, итIанэ аргуэру плъыжьхэм еплъыжри  ахэр щитIэгъащ. 

Махуэр дыгъэ къепсу уэфI дыдэт. Карен и гуащэм бгъурыту  губгъуэм пхыкI лъагъуэмкIэ ирикIуащ,  сабэ защIэ хъуахэщ. 

Члисэ гупэм  щIакъуэ баш иIыгъыу дзэм къыхэкIыжа зауэлI  гуэр щытт жьакIэ гъэщIэгъуэн, тхъуа нэхърэ тхъуэплъ нэхъ хужыпIэну тету. Абы щIым нэс зигъэщхъри гуащэм къелъэIуащ я вакъэхэм сабэ трилъэщIыкIыну хуит къищIыну. Карени и лъакъуэ цIыкIухэри хуишиящ абы.

- Мыдэ мыхэр удж урихэтыну зэрывакъэ бэлыхь!- жиIащ зауэлIым. – ЗыфIыгъ  къэфэн щIэвдза нэужь!  

Ар жиIэри и лъэгум IэгукIэ къыщIэуащ.

Гуащэм  абы  сом  иритри  Карен къыдэщIыгъуу члисэм щIэхьащ.

          Аргуэру къекIуэлIа псори Карен и вакъитIым къеплът, сурэтхэм ярытхэри къыхэту. Карен тхьэлъэIупIэм лъэгуажьэмыщхькIэ бгъэдэтт,  дыщэ тепщэчыр и  Iупэм  къэсат, езыр и вакъэ плъыжьхэм тегупсысыкIыфтэкъым.   Тепщэчым  ит   псым  нэгъунэ  и вакъэ плъыжьхэр хэсыхьу къыфIэщIт хъыджэбз цIыкIум. Зэчыр  жиIэнуи  духьэ  лъапIэр  къибжынуи   игу  къэкIыжакъым.  

ЦIыхухэр члисэм къыщIокIыж. Гуащэри гуимэм итIысхьэжащ. Карен дэкIуеипIэм и лъакъуэр тригъэувэ пэтрэ  щIэхьэпIэм деж щыта зауэлIыр къыбгъэдэхутащ:

- Мыдэ мыхэр удж урихэтыну зэрывакъэ бэлыхь!

Карен хуэмышэчу лъэбакъуэ-лъэбакъуитIкIэ къафэ хуэдэу ежьащ. Абдежым и лъакъуэхэр  ежьэри къэфэн щIадзащ вакъэхэм къару нэрымылъагъу гуэр яхэтым хуэдэу. Карен къафэм кIуэ пэтми нэхъ жыжьэ ихьт, члисэм блэкIащ, ауэ къэувыIэжыфкъым. Шыгухур щIэпхъуэу хъыджэбз цIыкIур IэплIэкIэ гуимэм иригъэтIысхьэжын хуей хъуащ. Карен щыст, ауэ и лъакъуэхэр къэувыIэжыфтэкъыми гуащэми зэрэ-тIорэ жьэхэуащ. Вакъэхэр щиха нэужьщ и лъакъуэхэр щыбэяуар.

 

(къыкIэлъыкIуэнущ)    

 

Принцессэр джэш хьэдзэм зэрытелъар

ЗэзыдзэкIар Нало Заурщ

Еуэрэ-еуэрэт, жи: зы принц, пащтыхьыкъуэ, псэути, абы игу къохьэ принцессэ, пащтыхьыпхъу, къишэну, ауэ принцессэ нэс фIэкIа идэртэкъым. Мы дуней псор къикIухьащ абы, итIани игу ирихьын хуэдэ къашэн игъуэтакъым. Принцессэр гъунэжт, ауэ принцессэ нэсымрэ нэпцIымрэ хузэхэгъэкIыртэкъым. Псоми зыгуэр къахуэтт. Арати, принцым и щхьэр къыфIэхуауэ къэкIуэжащ – принцессэ нэсым Iейуэ хуэпабгъэрт ар. 

           Йоуэри, зы пщыхьэщхьэ гуэрым уэлбанэ къохъу: уафэр мэгъуагъуэ, уафэр мэхъуэпскI, уэшхыр уридэкIуеину къожэх. 

          А зэманым къалэ куэбжэм зыгуэр къытоуIуэри, пащтыхьыжьыр макIуэ Iуихыну. 

         Iуехри – куэбжэпэм принцессэ щытщ. Ауэ сызижагъуэн и махуэт абы и теплъэр. Уэшхыпсыр щхьэцым къыпож, и босцейм къожэхри, и туфлъэ лъапэм толъадэр аби, лъэдакъэмкIэ йожэхыж. ИтIани абы принцессэ нэсу щиIуэжырт. 

         «Деплъынкъэ!» - игу къокI пащтыхь гуащэжьми, цIутI жимыIэу хъыджэбз лэгъунэм макIуэ. ГъуэлъыпIэм тепIэн-щIэлъыну илъыр къредзри, пхъэбгъу пцIанэм джэш хьэдзэ трелъхьэ, ар хьэуазэ уэншэку пщыкIутIым щIрегъэубыдэри, абы ящIыIужкIэ къыуц уэншэку пщыкIутI гуэр трелъхьэж.

          Мис а пIэм принцессэр хегъэгъуалъхьэри нэху щыху хегъэлъ.

          Пщэдджыжьым йоупщI: «Дауэ ужея?»-жеIэри.

 - Ах, сыжея мыгъуэ сэ! – жи принцессэм.- Жэщ псом си нэбдзыпэ зэтеслъхьакъым.  Тхьэм ещIэ а си пIэм ныщIэхуар! Зы быдэ гуэрым сытелъти, си щIыфэр зэфэзэщу уфIыцIащ. Сызижагъуэн и махуэт ар!

          Мис абдеж псоми къагуроIуэ ар зэрыпринцессэ нэсыр – хьэуазэ уэншэку пщыкIутIрэ къыуц уэншэку пщыкIутIрэ щIэлъа пэтми, а джэш хьэдзэ закъуэр зэхищIащ. Апхуэдэ зыхэзыщIэнкIэ хъунур принцессэ нэсыращ.

          Мис итIанэ принцым къешэ ар – иджы шэч къытрихьэжыртэкъым абы принцессэ нэс къызэрыпэщIэхуам. Джэш хьэдзэр музейм иратауэ ноби щIэлъщ, ямыдыгъуамэ. Шэч къытумыхьэ мыр зэрыхъыбар пэжым.