Франджы къэралыгъуэм и къулыкъу хэгъэщхьэхукIахэм 1935 гъэм Къунейтрэ щрагъэкIуэкIа къэхутэныгъэхэм щыщ


Франджыбзэм къизыхар Бэтокъуэ Ниязщ

ЦIыху щхьэхуэм и теплъэр

Нобэр къыздэсым адыгэхэмрэ куржыхэмрэ дунейм цIыхуу къытехьахэм я нэхъ дахэу ябжу къокIуэкI. Абы щхьэкIэ мы лъэпкъхэм я  бзылъхугъэхэм пащтыхь гаремхэм щIэупщIэшхуэ щаIэу шытащ. Ауэ нэсу лъэпкъ къабзэ къэнэжакъым, нэхъыбэу зыхэплъэгъуэжыр  бзылъхугъэхэм я дежщ. Кавказым лъэпкъ куэд щызэблэкIащ – абы лъэпкъ куэд зэхэпща щыхъури кавказ лъэпкъыгъуэр тIасхъэ ищIащ, абы хэтуи напэ шэфэл бжьыфIэр нэхъ мащIэ хъуащ.  Аращи, мащIэкъым адыгэу узрихьэлIэр я нэпкъ-пэпкъыр тэтэрхэм ещхьу.

Адыгэм я хабзэкъым езыхэм ящымыщ къашэу. Ауэ залымыгъэ къатегуплIэм къыхэкIыу мащIэкъым апхуэдэ зэрышэныгъэхэри. Зэхуэарэзыуэ нэгъуэщI лъэпкъ къэзыши щыIэщ. Адыгэ бзылъхугъэхэр урысхэм ядэмыкIуэу щытами, тэтэр, тыркухэр Iумпэм ящIыртэкъым. Апхуэдэу адыгэхэм хамэ лъэпкъхэм – нэхъыбэу тыркухэмрэ тэтэрхэмрэ – я лъэужь къахэнащ.

Сирием щыпсэу адыгэхэм езым ящымыщ къашэртэкъым я бзылъхугъэхэри хамэ лъэпкъхэм иратыртэкъым. Адыгэхэр щIагъуэу хьэрып-друз зауэхэм зарахуэмыкIуэм къыхэкIыу, Джоланым дэсхэм нэгъуэщI лъэпкъ къахэпща хъуркъым. Абы ущыпэплъэ хъунущ адыгэм дахагъэу яIам къыщытригъэзэжыну.

                                     Адыгэ хьэлыр

Сирием куэд щIауэ щыпсэу цIыхухэм нобэр къыздэсым яхуегъэхыркъым къэралым мухьэжырыщIэ къитIысхьахэр. Апхуэдэ щытыкIэм дэнэкIи къикIа къэIэпхъуагъащIэхэр нэхъри зэрипхащ. Псом япэу адыгэр зэрыадыгэм ирипагэу, пагэ зыкъызыфIэщIыжу щытщ. Абы къыхэкIыу дагъуэхэри яIэщ. Лъэхъэнэ Iэуэлъэуэншэм  адыгэхэм я  пагагъым къыхэкIыу къемызэгъ Iуэху куэд къаIэщIокI,  узыпэмыплъа къаугъэ къешэ, къуажэм дэс цIыхухэм я зэхуаку зэпэщIэувэныгъэ къыделъхьэ. Ауэ шынагъуэшхуэ е лажьэшхуэ къэхъумэ, я зэхуакум дэлъ гужьгъэжьыр лъэныкъуэкIэ ирагъэзри псори зэкъуэту шынагъуэ къэхъеям зэгъусэу пэщIоувэхэ.

АдыгэлIыр бланэщ, цIыху пэжщ, я хабзэхэм пщIэ хуещI, и щхьэ жагъуэу илъагъужыркъым, и лъэпкъэгъухэмкIэ гумащIэщ, и псалъэм тыбогъуэтэж, пIалъэ е псалъэ итамэ, иIыгъыжщ.

ЗыгуэркIэ напэм къемызэгъыу адыгэлIым икIагъэ  къыIэщIэщIамэ, абы цIыхухэм емыкIушхуэ къыхуащIынущ, дзы дыдж дыдэхэмкIэ гъэнщIауэ усэ хузэхалъхьэнущ. Зэхыхьэ-зэхуэсхэм а усэхэр бзылъхугъэхэм уэрэду къыщыжаIэнущ, жаIар щIэблэм зэIэпахыурэ къекIуэкIынущ. ИкIэм икIэжым мыхъумыщIагъэ къызыIэщIэкIам хэкур ибгынэн хуей хъунущ.

Щыпсалъэм, щызекIуэм, зыщихуапэм и деж адыгэлIыр сыт щыгъуи лъагагъым, щIыхьым, цIыхуфIагъым, уэркъыгъэм хущIэкъуу щытщ. Ар Iущщ, жанщ, лэжьакIуэщ, уефыщIауэмэ щыгъупщэркъым, и пэшэгъухэмкIэ хьэлэлщ. Сыт щыгъуи нэхъ цIыхугъэрэ гъэсэныгъэрэ зыхэлъ уримыхьэлIэн жыхуаIэм хуэдэщ. И зыIыгъыкIэмкIэ, и зекIуэкIэмкIэ, лъэщагъ, гуащIагъ дэплъагъум къыхэкIыу щIыхь зыхууегъэщI.

Адыгэхэм псалъэжь куэд яIэщ. Ахэр Iуэхум здыхэтым къыщаIуэтэн яфIэфIщ. Мы зи гугъу къэтщIыну псалъэжьхэм къагъэлъагъуэ а лъэпкъым и уардагъыр:

Псэм и пэ напэ;

Зи хэкурэ зи лъэпкърэ епцIыжыр цIыхукъым;

ЦIыхугъэ зыхэлъыр фэкъырэкъым;

ХьэщIэр унагъуэм щыщщ;

ХьэщIэ зэрымыс унагъуэм тхъэгъуэ илъкъым;

Бзылъхугъэ зэрымыс унэрэ мэш зэрымыт хьэсэрэ;

Бзылъхугъэ ехъуэным езым зыхиутэжу аращ;

Уэркъыгъэр зэпхар лIыгъэращ, лъэпкъ къызыхэкIаракъым;

Гур кIуэдмэ шыр жэкъым;

ЦIыхум и пащхьэ ущыщытхъунри, и щIыбкIэ уубынри зыщ;

                                           ЗауэлIыр

Адыгэ  лъэпкъыр  шэч хэмылъу  зауэлI лъэпкъщ. Адыгэхэм я лIыгъэ,  я хахуагъэ делагъэм щыхуэкIуэж къэхъуащ. Мы лъэпкъым Тыркум лIыщхьэ цIэрыIуэ куэд иритащ. Дэтхэнэ зы унагъуэри куэду елIалIэрт и быныр зауэм хуигъэсэну. Сыт хуэдэ фIыщIэ, сыт хуэдэ щытхъу зы зауэлIым  зауэм къыщимыхьами, абы и анэ и щхьэ ириIэту щытт, цIыхухэм я пащхьэ хуитыныгъэ щиIэт и щIалэм щытхъуну, фIыкIэ и гугъу ищIыну,  армыхъумэ уи бын ущытхъужыныр емыкIут). Дэтхэнэ зы шыпхъури, къэшэнри ирипагэрт псэлъыхъум лIыгъэ зэрихьам. ЩIалэм къимышэ щIыкIэ лъэщагърэ хахуагъкIэ зауэм зыкъыщигъэлъэгъуэн хуейт. АдыгэлIу зауэм къыщаукIам хуэщыгъуэртэкъым. Зи щIалэ зауэм хэкIуэда унагъуэр  лъэпкъми, хьэблэми, къуажэми ягъэлъапIэрт. Хэтми, зауэ IэнатIэм  шынэу къыщыщIэпхъуэжам, и унагъуэми и лъэпкъми емыкIу къыхуихьауэ ябжырт. А къэщта лIым и унэкъуэщхэр жылагъуэ зэхыхьэ-зэхуэсхэм укIытэм къыхэкIыу яхыхьэжыфыртэкъым. Уеблэмэ а напэтехыр ятекIыжтэкъым а унагъуэм щыщу зыгуэрым лIыгъэ гуэр къимыгъэлъэгъуэжауэ.

АдыгэлIым и шым фIылъагъуныгъэшхуэ хуиIэщ.  Абы шым тесу зэуэныр нэхъ къыхихырт, лъэсу зэуэным зыщидзейрт. Шуудзэ ебгъэрыкIуэн щыхуейм и деж, адыгэлIыр пыплъхьэн щымыIэу  шууейщ.

Кавказым щиса зэманым адыгэхэр цIэрыIуэт хъыбарыншэу зауэкIэ зыгуэрым ебгъэрыкIуэнкIэ.  Зы лIакъуэ е зы къуажэ ягъэбийуэ теуэн хъуамэ, япэ щIыкIэ жэщым, нэху щыгъуэм и деж, лъэсу къуажэбгъум деж щытеуэрти, зауэ хуэдэу загъэлъагъуэрти, къуажэдэсхэр ягъэбэлэрыгъырт. ИтIанэ къикIуэтыж хуэдэу защIурэ,  гъэпщкIуауэ  ягъусэ шуудзэр къуажэм и адрей лъэныкъуэмкIэ хуабжьу къебгъэрыкIуэрт.

Сэшхуэ, Iэщэ хужь гъэIурыщIэнымкIэ адыгэхэр Iэзэт, цIэрыIуэхэт  япебгъэуэн   умыгъуэтыну. МафIэ Iэщэхэр къежьа нэужь, адыгэхэм ар фIы дыдэу къагъэсэбэпу зрагъэсащ. Абы и нэщэнэщ я лъэпкъ фащэм тет шэ жыпхэр, хьэзырылъэхэр. А жыпхэр нобэр къыздэсым лъэпкъ фащэм тыболъагъуэ. Фочхэр гъэпщкIуауэ Урысейм кърахырт е хамэхэм къыздахьу Европэм къахуикIырт.

Къыхэгъэщыпхъэщ Урыс-Кавказ зауэжьым инджылыз гуэрхэр адыгэхэм IэщэкIэ, шэкIэ, зауэ хуэIухуэщIэкIэ къазэрыдэIэпыкъуар. Сирием щыпсэу адыгэхэр я хьэлым хэмыкIуэдыкIауэ  зауэ хуэIухуэщIэхэм хуэIэзэхэщ.

Адыгэ шууейхэм сыт щыгъуи лIыхъужьыгъэшхуэ зэрахьэу, Iэзагъышхуэ яхэлъу къызэрыгъэгурыкIуар зауэ куэдым къыщагъэлъэгъуащ. Ахэм зауэлI хьэлыр къыдалъху.

                               МэкъумэшыщIэр

IэщIагъэхэм япэ къихуэу адыгэлIыр зауэлIщ икIи мэкъумэшыщIэщ. Ар бэшэчщ, лэжьакIуэщ. Дунейм и зэхэзэрыхьыгъуэми, зэманым и къэгъэшыгъуэхэми, и зэхъуэкIыныгъэхэми тыншу докIуэкIыф. И хабзэр хуэсакъыу зэрехьэ. НэгъуэщI къыдэIэпыкъуну щылъаIуэр зэмызэххэщ. Уеблэмэ мэкъумэшым пыщIа IуэхугъуэхэмкIи и бзылъхугъэ дэIэпыкъуэгъу ищIыну и щхьэ ирипэскъым.

Адыгэр куэд щIауэ хьэрыпхэмрэ друзхэмрэ зэрыс щIыналъэ къыщыхутами, ахэр зыдигъэIэпыкъуну зэи лъэIуакъым. Уеблэмэ абыхэм захуигъэлъахъшэу щхьэщэ яхуищIакъым, езэуа фIэкIа. Езыр зэрыхуэхъукIэ и щхьэм хуэлэжьэжу мэпсэу. Адыгэхэм я фIыщIэщ япэ дыдэу Сирием шэрхъыдзэ изхэр зыщIэт гухэр къызэрыщежьар. Адыгэхэм  я деж щIыр зэпыбуду Iыхьэ-IыхьэкIэ бгуэш хъунукъым.

КхъухьэпIэ Европэм лъэпкъ зэхэгъэж зыщI гуэрхэр щыIэщ адыгэхэр зыхэпсэукIыр дыгъуэнрэ хъунщIэнрэщ жаIэу. Ар пэжкъым. АдыгэлIыр нэгъэсауэ мэкъумэшыщIэщ. Ар фIы дыдэу зэхэбгъэкIыфынущ, мэкъумэшым пыщIа лэжьыгъэхэм адыгэ къуажэхэмрэ хьэрып къуажэхэмрэ зэрызыщаужьар  зэбгъапщэмэ. Адыгэ къуажэхэр  а лъэныкъуэмкIэ хьэрып къуажэхэм куэдкIэ ятокIуэ. Адыгэхэм  форэ  тхъууэ  кърахьэлIэжыр куэдкIэ нэхъыбэщ адрей къуажэхэм елъытауэ.